મોક્ષોપાયટીકા · અધ્યાય 3.4

કથયત્ય્ એવમ્ ઉદ્દામવચનં મુનિનાયકે ।
શ્રોતુમ્ એકરસે જાતે જને મૌન ઇવ સ્થિતે ॥

શાન્તેષુ કિઙ્કિણીજાલસ્વનેષુ સ્પન્દનં વિના ।
પઞ્જરાન્તરહારીતશુકેષ્વ્ અપ્ય્ અસ્તકેલિષુ ॥

સુવિસ્મૃતવિલાસાસુ સ્થિતાસુ લલનાસ્વ્ અપિ ।
ચિત્રભિત્તાવ્ ઇવ ન્યસ્તે સમસ્તે રાજસદ્મનિ ॥

મુહૂર્તશેષમ્ અભવદ્ દિવસં મધુરાતપમ્ ।
વ્યવહારો રવિકરૈઃ સહ તાનવમ્ આયયૌ ॥

વવુર્ ઉત્ફુલ્લકમલપ્રકરોન્મદમાંસલાઃ ।
વાયવો મધુરસ્પન્દં શ્રવણાર્થમ્ ઇવાગતાઃ ॥

શ્રુતં ચિન્તયિતું ભાનુર્ ઇવાહોરચનાભ્રમમ્ ।
તત્યાજૈકાન્તમ્ અગમચ્ છૂન્યમ્ અસ્તગિરેસ્ તટમ્ ॥

ઉત્તસ્થુર્ મિહિકારમ્ભશ્યામતા વનભૂમિષુ ।
વિજ્ઞાનશ્રવણાદ્ અન્તઃ શીતલાઃ શાન્તતા ઇવ ॥

બભૂવુર્ અલ્પસઞ્ચારા જના દશસુ દિક્ષ્વ્ અપિ ।
સાવધાનતયા શ્રોતુમ્ ઇવ સન્ત્યક્તચેષ્ટિતાઃ ॥

છાયા દીર્ઘત્વમ્ આજગ્મુર્ વાસિષ્ઠં વર્ણનક્રમમ્ ।
ઇવ શ્રોતુમ્ અશેષાણાં વસ્તૂનાં દીર્ઘકન્ધરાઃ ॥

પ્રતીહારઃ પુરઃ પ્રહ્વો ભૂત્વાહ વસુધાધિપમ્ ।
દેવ સ્નાનદ્વિજાર્ચાસુ કાલો હ્ય્ અતિગતો ભૃશમ્ ॥

તતો વસિષ્ઠો ભગવાન્ સંહૃત્ય °ત્ય⟨ં⟩ મધુરાં ગિરમ્ ।
અદ્ય તાવન્ મહારાજ શ્રુતમ્ એતાવદ્ અસ્તુ વઃ ॥

પ્રાતર્ અન્યદ્ વદિષ્યામ °ષ્⟨મ્⟩[ય્]આ° ઇત્ય્ ઉક્ત્વા મૌનવાન્ અભૂત્ ।
ઇત્ય્ આકર્ણ્યૈવમ્ અસ્તૂક્ત્વા આક[ર્]ણ્યૈવમ્ અસ્ત્⟨અ⟩[ઊ]ક્ત્વા ભૂપતિર્ ભૂતિવૃદ્ધયે ॥

પુષ્પાર્ઘ્યપાદ્યસમ્માનદક્ષિણાદાનપૂજયા °ર્ઘ્ય⟨મ્⟩[પ્]આ° ।
સ દેવર્ષિમુનીન્ °ર્ષિ⟨ર્⟩મુ° વિપ્રાન્ પૂજયામ્ આસ સાદરમ્ ॥

અથોત્તસ્થૌ સભા સર્વા સરાજમુનિમણ્ડલા ।
કુણ્ડલાકીર્ણરશ્મ્યોઘપરિવેશાવૃતાનના ॥

પરસ્પરાંસસઙ્ઘટ્ટરણત્કેયૂરકઙ્કણા ।
હારભારાહતસ્વર્ણપટ્ટાભોરસ્તટાન્તરા ॥

શેખરોત્સર્ગવિશ્રાન્તપ્રબુદ્ધમધુપવ્રજૈઃ ।
સઘુઙ્ઘુમશિરોભાગા પતદ્ભિર્ ઇવ મૂર્ધજૈઃ ॥

કાઞ્ચનાભરણોદ્દ્યોતકનકીકૃતદિઙ્મુખાઃ °દિ⟨ં⟩ઙ્મુ° ।
બુદ્ધિસ્થમુનિવાગર્થસંશાન્તેન્દ્રિયવૃત્તયઃ (મુદ્ધિદ્ધ)*બુદ્ધિસ્થ*° ॥

જગ્મુર્ નભશ્ચરા વ્યોમ ભૂચરા ભૂમિમણ્ડલમ્ ।
ચક્રુર્ દિનસમાચારં સ્વં સર્વે સ્વેષુ સદ્મસુ ॥

એતસ્મિન્ન્ અન્તરે શ્યામા યામિની સમદૃશ્યત ।
જનસઙ્ઘાતનિર્મુક્તે ગૃહે બાલાઙ્ગના °આ[ઙ્]ગ° યથા ॥

દેશાન્તરં ભાસયિતું યયૌ દિવસનાયકઃ ।
સર્વત્રાલોકકર્તૃત્વમ્ એવ સાત્પુરુષં (સાત્પુરુષં)*સત્પુ*[સાત્પુરુષં] વ્રતમ્ ॥

ઉદભૂદ્ અભિતઃ સન્ધ્યા તારાનિકરધારિણી ।
ઉત્ફુલ્લકિંશુકવના વસન્તશ્રીર્ ઇવોદિતા ॥

ચૂતનીપકદમ્બાગ્રગ્રામચૈત્યગૃહોદરે ।
નિલિલ્યિરે ખગાશ્ ચિત્તે ચિત્ત્(ર્)એ*ત્તે* તદણ્ડવૃત્તયો યથા ॥

ભાનોર્ ભાસા ભૂષિતૈર્ મેઘલેશૈઃ કિઞ્ચિત્ કિઞ્ચિત્ કુઙ્કુમચ્છાયયેવ °ય્⟨ઐ⟩[એ]વ ।
પાશ્ચાત્યો ઽદ્રિઃ °ચા⟨ન્⟩ત્યો⟨દ્ધ્⟩[ઽદ્ર્]ઇઃ પીતવાસાસ્ તમોઽબ્ધેસ્ તારાહારશ્રીયુતઃ ખં સમેતઃ ॥

પૂજામ્ આદાય સન્ધ્યાયાં પ્રયાતાયાં યથાગતમ્ ।
અન્ધકારાઃ સમુત્તસ્થુર્ વેતાલવલયા °ય્⟨અ⟩[આ] ઇવ ॥

અવશ્યાયકણસ્પન્દી હેલાવિધુતપલ્લવઃ ।
કોમલઃ કુમુદાશંસી વવાવ્ આશીતલો ઽનિલઃ ॥

પરમાન્ધ્યમ્ ઉપાજગ્મુર્ દિશો ઽપિ સ્ફુટતારકાઃ ।
લમ્બદીર્ઘતમઃકેશ્યો °ક્⟨ઓ⟩[એ]શ્યો વિધવા ઇવ યોષિતઃ ॥

આયયૌ ભુવનં (તુ)*ભુ*વ° તેજઃક્ષીરપૂરેણ પૂરયન્ ।
રસાયનમયાકારઃ શશિક્ષીરાર્ણવો નભઃ ॥

જગ્મુસ્ તિમિરસઙ્ઘાતાઃ પલાય્ય ક્વાપ્ય્ અદૃશ્યતામ્ ।
શ્રુતજ્ઞાનગિરશ્ ચિત્તાન્ મહીપાનામ્ ઇવાજ્ઞતાઃ ॥

ઋષયો ભૂમિપાલાશ્ ચ મુનયો બ્રાહ્મણાસ્ તથા ।
ચેતસીવ વિચિત્રાર્થાઃ સ્વાસ્પદેષુ વિશશ્રમુઃ ॥

યમકાયોપમા શ્યામા યયૌ તિમિરમાંસલા ।
આયયૌ મિહિકાકારા તત્ર તેષામ્ ઉષા શનૈઃ ॥

અલક્ષ્યતામ્ ઉપાજગ્મુસ્ તારા નભસિ ભાસુરાઃ ।
પ્રભાતપવનેનેવ હૃતાઃ કુઙ્કુમવૃષ્ટયઃ ॥

દૃશ્યતામ્ આજગામાર્કપ્રભોન્મીલિતલોચના °ભો⟨ર્⟩[ન્]મી° ।
વિવેકવૃત્તિર્ મહતાં મનસીવ નવોદ્ગતા ॥

સભાં પુનર્ ઉપાજગ્મુર્ નભશ્ચરમહીચરાઃ ।
હ્યસ્તનેન ક્રમેણૈવ કૃતપ્રાતસ્તનક્રમાઃ ॥

સા પૂર્વસન્નિવેશેન વિવેશ વિપુલા સભા ।
બભૂવાસ્પન્દિતાકારા વાતમુક્તેવ પદ્મિની ॥

અથ પ્રસઙ્ગમ્ આસાદ્ય રામો મધુરયા ગિરા ।
ઉવાચ મુનિશાર્દૂલં વસિષ્ઠં વદતાં વરમ્ ॥

ભગવન્ મનસો રૂપં કીદૃશં વદ મે સ્ફુટમ્ ।
યસ્માત્ તેનેયમ્ અખિલા તન્યતે દોષમઞ્જરી ॥

રામાસ્ય મનસો રૂપં ન કિઞ્ચિદ્ અપિ દૃશ્યતે ।
નામમાત્રાદ્ ઋતે વ્યોમ્નો યથા શૂન્યજડાકૃતેઃ ॥

ન બાહ્યે નાપિ હૃદયે સદ્રૂપં વિદ્યતે મનઃ ।
સર્વત્રૈવ સ્થિતં ચૈતદ્ વિદ્ધિ રામ યથા નભઃ ॥

ઇદમ્ અસ્યાસદ્ ઉત્પન્નં મૃગતૃષ્ણામ્બુસન્નિભમ્ ।
રૂપં તુ શૃણુ સઙ્ક્ષેપાદ્ દ્વિતીયેન્દુભ્રમોપમમ્ ॥

સાધો યદ્ એતદ્ અર્થસ્ય પ્રતિભાનં પ્રથાં ગતમ્ ।
સતો વાપ્ય્ અસતો વાપિ તન્ મનો વિદ્ધિ નેતરત્ ॥

યદ્ અર્થપ્રતિભાનં તન્ મન ઇત્ય્ અભિધીયતે ।
અન્યન્ ન કિઞ્ચિદ્ અપ્ય્ અસ્તિ મનો નામ કદાચન ॥

સઙ્કલ્પનં મનો વિદ્ધિ સઙ્કલ્પાત્ તન્ ન ભિદ્યતે ।
યથા દ્રવત્વાત્ સલિલં તથા સ્પન્દો યથાનિલાત્ ॥

યત્ર સઙ્કલ્પનં તત્ર તન્ મનો ઽઙ્ગ તથા સ્થિતમ્ ।
સઙ્કલ્પમનસી ભિન્ને ન કદાચન કેચન ॥

સત્યમ્ અસ્ત્ય્ અથવાસત્યં યદ્ અર્થપ્રતિભાસનમ્ ।
તાવન્માત્રં મનો વિદ્ધિ તદ્ બ્રહ્મૈષ પિતામહઃ ॥

આતિવાહિકદેહાત્મા મન ઇત્ય્ અભિધીયતે ।
આધિભૌતિકબુદ્ધિસ્ તુ સદા ધીસ્ તુ ચિરસ્થિતિઃ ॥

અવિદ્યા સંસૃતિશ્ ચિત્તં મનો બન્ધો મલં તમઃ ।
ઇતિ પર્યાયનામાનિ દૃશ્યસ્ય વિદુર્ ઉત્તમાઃ ॥

ન હિ દૃશ્યાદ્ ઋતે કિઞ્ચિન્ મનસો રૂપમ્ અસ્તિ હિ ।
દૃશ્યં ચોત્પન્નમ્ એવૈતન્ નેતિ વક્ષ્યામ્ય્ વ્(આક્યા)[અ]*ક્ષ્યા*મ્ય્ અહં પુનઃ ॥

યથા કમલબીજે ઽન્તઃ સ્થિતા કમલમઞ્જરી ।
મહાચિત્પરમાણ્વન્તસ્ તથા દૃશ્યં જગત્ સ્થિતમ્ ॥

પ્રકાશસ્ય યથાલોકો યથા વાતસ્ય ચોપનમ્ ।
યથા દ્રવત્વં પયસો દૃશ્યત્વં દ્રષ્ટુર્ ઈદૃશમ્ ॥

અઙ્ગદત્વં યથા હેમ્નિ મૃગનદ્યાં યથા જલમ્ ।
ભિત્તિર્ યથા સ્વપ્નપુરે તથા દ્રષ્ટરિ દૃશ્યધીઃ ॥

એવં દ્રષ્ટરિ દૃશ્યત્વમ્ અનન્યદ્ ઇવ યત્ સ્થિતમ્ ।
તદ્ અપ્ય્ ઉન્માર્જયામ્ય્ આશુ ત્વચ્ચિત્તાદર્શતો મલમ્ ॥

યદ્ દ્રષ્ટુર્ અસ્યાદ્રષ્ટૃત્વં દૃશ્યાભાવે ભવેદ્ બલાત્ ।
તદ્ વિદ્ધિ કેવલીભાવમ્ અત એવાસતઃ સતઃ ॥

તત્તામ્ ઉપગતે ભાવે રાગદ્વેષાદિવાસના ।
શામ્યત્ય્ અસ્પન્દિતે વાતે સ્પન્દસઙ્ક્ષુબ્ધતા યથા ॥

અસમ્ભવતિ સર્વસ્મિન્ દિગ્ભૂમ્યાકાશરૂપિણિ ।
પ્રકાશ્યે યાદૃશં રૂપં પ્રકાશસ્યામલં ભવેત્ ॥

ત્રિજગત્ ત્વમ્ અહં ચેતિ દૃશ્યે ઽસત્તામ્ ઉપાગતે ।
દ્રષ્ટુઃ સ્યાત્ કેવલીભાવસ્ તાદૃશો વિમલાત્મનઃ ॥

અનન્તાખિલશૈલાદિપ્રતિબિમ્બે હિ યાદૃશી ।
સ્યાદ્ દર્પણે દર્પણતા કેવલાત્મસ્વરૂપિણી ॥

અહં ત્વં જગદ્ ઇત્યાદૌ પ્રશાન્તે દૃશ્યસમ્ભ્રમે ।
સ્યાત્ તાદૃશી કેવલતા સ્થિતે દ્રષ્ટર્ય્ અવીક્ષકે ॥

સચ્ ચેન્ ન શામ્યતીદં વા નાભાવો વિદ્યતે સતઃ ।
અસત્તાં ચ ન વિદ્મો ઽસ્મિન્ દૃશ્યે દોષપ્રદાયિનિ ॥

તસ્માત્ કથમ્ ઇયં શામ્યેદ્ બ્રહ્મન્ દૃશ્યવિષૂચિકા ।
નાનોદ્ભવભ્રમકરી દુઃખસન્તતિદાયિની ॥

અસ્ય દૃશ્યપિશાચસ્ય શાન્ત્યૈ મન્ત્રમ્ ઇમં શૃણુ ।
રામાત્યન્તમ્ અયં યેન મૃતિમ્ એષ્યતિ નઙ્ક્ષ્યતિ ॥

યદ્ અસ્તિ તસ્ય નાશો ઽસ્તિ ન કદાચન રાઘવ ।
યસ્માત્ તન્ નષ્ટમ્ અપ્ય્ અન્તર્ બીજભૂતં ભવેદ્ ધૃદિ ॥

સ્મૃતિબીજા °બીજા⟨ચ્⟩ ચિદાકાશે પુનર્ ઉદ્ભૂય દૃશ્યધીઃ ।
લોકશાઇલામ્બરાકારં દોષં વિતનુતે ઽતનુમ્ ॥

ઇત્થં નિર્મોક્ષદોષઃ સ્યાન્ ન ચ તસ્યાંશસમ્ભવઃ ।
યસ્માદ્ દેવર્ષિમુનયો દૃશ્યન્તે મુક્તિભાજનમ્ ॥

યદિ સ્યાજ્ જગદાદીદં તત્ સ્યાન્ મોક્ષો ન કસ્યચિત્ ।
બાહ્યસ્થમ્ અસ્તુ હૃત્સ્થં વા દૃશ્યં નાશાય કેવલમ્ ॥

તસ્માદ્ ઇમાં પ્રતિજ્ઞાં ત્વં શૃણુ રામાતિભીષણામ્ ।
યામ્ ઉત્તરેણ ગ્રન્થેન નૂનં ત્વમ્ અવબુધ્યસે ॥

અયમ્ આકાશભૂતાદિરૂપો ઽહં ચેતિ લક્ષિતઃ ।
જગચ્છબ્દસ્ય રામાર્થો નનુ નાસ્ત્ય્ એવ કશ્ચન ॥

યદ્ ઇદં દૃશ્યતે કિઞ્ચિદ્ દૃશ્યજાલં પુરોગતમ્ ।
એવં બ્રહ્મૈવ તત્ સર્વમ્ અજરામરમ્ અવ્યયમ્ ॥

પૂર્ણે પૂર્⟨શ્⟩[ણ્]એ પૂર્ણં પ્રસરતિ પરે શાન્તં પરં °ર્(એ)*અં* સ્થિતમ્ ।
વ્યોમન્ય્ એવોદિતં વ્યોમ બ્રહ્મ બ્રહ્મણિ તિષ્ઠતિ ॥

ન દૃશ્યમ્ અસ્તિ નો દૃક્ ચ ન દ્રષ્ટા ન ચ દર્શનમ્ ।
ન શૂન્યં ન ન્⟨ઓ⟩[અ] જડં નો ચિચ્ છાન્તમ્ એવેદમ્ આતતમ્ ॥

વન્ધ્યાપુત્રેણ પિષ્ટો ઽદ્રિઃ શશશૃઙ્ગં પ્રમાયતે ।
પ્રસાર્ય ભુજસઙ્ઘાતં શિલા નૃત્યતિ તાણ્ડવમ્ ॥

સ્રવન્તિ સિકતાસ્ તૈલં પઠન્ત્ય્ ઉપલપુત્રિકાઃ ।
ગર્જન્તિ ચિત્રજલદા ઇતીવેદં વચઃ પ્રભો ॥

જરામરણદુઃખાદિશૈલાકાશમયં જગત્ ।
નાસ્તીતિ કિમ્ ઇદં નામ ભવતાપિ મમોચ્યતે ॥

યથેદં ન સ્થિતં વિશ્વં નોત્પન્નં ન ચ વિદ્યતે ।
તથા કથય મે બ્રહ્મન્ યેનૈતન્ નિશ્ચિતં ભવેત્ ॥

નાસમન્વિતવાગ્ અસ્મિ શૃણુ રાઘવ કથ્યતે ।
યથેદમ્ અસદ્ આભાતિ વન્ધ્યાપુત્ર ઇવારવી ॥

ઇદમ્ આદાવ્ અનુત્પન્નં સર્ગાદૌ તેન નાસ્ત્ય્ અલમ્ ।
ઇદં હિ મનસા ભાતિ સ્વપ્નાદૌ પત્તનં યથા ॥

મન એવ ચ સર્ગાદાવ્ અનુત્પન્નમ્ °આદાવ્ અ(રા)નુત્° અસદ્વપુઃ ।
તથૈતચ્ છૃણુ વક્ષ્યામિ યથૈતદ્ અનુભૂયતે ॥

મનો દૃશ્યમયં દોષં તનોતીમં ક્ષયાત્મકમ્ ।
અસદ્ એવાસદાકારં સ્વપ્નઃ સ્વપ્નાન્તરં યથા ॥

તત્ સ્વયં સ્વૈરમ્ એવાશુ સઙ્કલ્પયતિ દેહકમ્ ।
તેનેયમ્ ઇન્દ્રજાલશ્રીર્ વિતતેન વિતન્યતે ॥

સ્ફુરતિ ગચ્છતિ વલ્ગતિ યાચતે ભવતિ મજ્જતિ સંહરતિ સ્વયમ્ ।
અપરતામ્ ઉપયાત્ય્ અપિ કેવલં ચલતિ ચઞ્ચલશક્તિતયા મનઃ ॥