Mokṣopāyaṭīkā · Chapter 3.1

vāgbhābhir brahmavid brahma bhāti svapna ivātmani /
yad-idaṃ-tat-sva-śabdārthair yo yad vetti sa vettu tat //

nyāyenānena sarvasmin sarge brahmāmbare sati /
kim idaṃ kasya vakṣīti codyacañcur nirākṛtaḥ //

ahaṃ tāvad yathājñānaṃ yathāvastu yathākramam /
yathāsvabhāvaṃ vacmīdaṃ tat sarvaṃ śrūyatāṃ budhāḥ //

svapnavat paśyati jagac cinnabho dehavinmayam /
svapnasaṃsāradṛṣṭāntā ihaivāntaḥ samanvitāḥ //

mumukṣuvyavahāroktimayāt prakaraṇāt param /
athotpattiprakaraṇaṃ mayedaṃ parikathyate //

bandho 'yaṃ dṛśyasadbhāvo dṛśyābhāve na bandhanam /
na sambhavati dṛśyaṃ tu yathedaṃ tac chṛṇu kramāt //

utpadyate yo jagati sa eva kila vardhate /
sa eva mokṣam āpnoti svargaṃ vā narakaṃ ca vā //

atas teṣv avabodhārthaṃ tat tāvat kathayāmy aham /
utpattiṃ saṃsṛtāv eti pūrvam eva hi yo yathā //

idaṃ prakaraṇārthaṃ tvaṃ saṅkṣepāc chṛṇu rāghava /
tataḥ prakathayiṣyāmi vistaraṃ te yathepsitam //

yad idaṃ dṛśyate sarvaṃ jagat sthāvarajaṅgamam | /
tat suṣupta iva svapnaḥ kalpānte pravinaśyati //

tataḥ stimitagambhīraṃ na tejo na tamas tatam /
anākhyam anabhivyaktaṃ yat kiñcid avaśiṣyate //

ṛtam ātmā paraṃ brahma satyam ityādikā budhaiḥ /
kalpitā vyavahārārthaṃ yasya sañjñā mahātmanaḥ //

sa tathābhūta evātmā svayam anya ivollasan /
jīvatām upayātīva bhāvināmakadarthanām //

tataḥ sa jīvaśabdārthakalanākulatāṃ gataḥ /
mano bhavati maunātma mananān mantharībhavan °va⟨t⟩[n] //

manaḥ sampadyate tena mahataḥ paramātmanaḥ /
susthirād asthirākāras taraṅga iva vāridheḥ //

tat svayaṃ svairam evāśu saṅkalpayati nityaśaḥ /
teneyam indrajālaśrīr vitateva vitanyate //

yathā kaṭakaśabdārthaḥ pṛthaktvārho 'sti kānake /
na nāma kaṭake tadvaj jagacchabdārthatā pare //

brahmaṇy evāsty ananyātma yathāsthitam idaṃ jagat /
na jagacchabdakārtho 'sti hemnīva kaṭakāditā //

asataivāsatī tāpanadyeva laharī calā /
manasaivendrajālaśrīr jāgatī pravitanyate //

avidyā saṃsṛtir bandho māyā moho mahat tamaḥ /
kalpitānīti nāmāni yasyāḥ sakalavedibhiḥ //

bandhasya tāvad rūpaṃ tvaṃ kathyamānam idaṃ śṛṇu |
tataḥ svarūpaṃ mokṣasya jñāsyasīndusamānana //

draṣṭur dṛśyatvasattāṅga bandha ity abhidhīyate /
draṣṭā dṛśyavaśād baddho dṛśyābhāvād vimucyate //

jagat tvam aham ityādi sargātmā °ā(tiḥ)*di*sa° dṛśyam ucyate /
yāvad etat sambhavati tāvan mokṣo na vidyate //

nedaṃ nedam iti vyarthaiḥ pralāpair nopaśāmyati /
saṅkalpajanakair dṛśyavyādhiḥ pratyuta vardhate //

na ca tarkabharakṣodair na tīrthaniyamādibhiḥ /
sato dṛśyasya jagato yasmād ete vicārakāḥ //

jagad dṛśyaṃ tu yady asti na śāmyaty eva tat kvacit /
nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ BhG 2.16ab. //

acetyacitsvarūpātmā āh⟨ā⟩[a a]cety(e)a°; yatra yatraiṣa tiṣṭhati /
draṣṭā tatrāsya dṛśyaśrīḥ samudety apy aṇūdare //

draṣṭur asti jagad dṛśyaṃ tat pramṛṣṭam pra⟨sya⟩*mṛ*ṣṭam idaṃ mayā /
tyaktaṃ tapodhyānajapair iti kāñcikatṛptivat //

yadi nāma jagad dṛśyam asti tat pratibimbati /
paramāṇūdare 'py asmiṃś cidādarśe na saṃśayaḥ //

yatra tatra sthitaṃ rāma yathādarśe prabimbati /
adridyūrvīnadīśādi cidādarśe tathaiva hi //

tatas tatra punar duḥkhaṃ jarā maraṇajanmanī /
bhāvābhāvagrahotsargāḥ sthūlasūkṣmacalācalāḥ //

idaṃ pramārjitaṃ dṛśyaṃ mayā nātrāham āsthitaḥ /
etad evākṣayaṃ bījaṃ samādhau saṃsṛtismṛteḥ //

sati tv asmiñ jagaddṛśye nirvikalpasamādhinā /
na cākṣayasuṣuptatvaṃ turyaṃ vāpy upapadyate //

vyutthāne hi samādhīnāṃ °nā[ṃ] suṣuptānta ivākhilam /
jagadduḥkham idam bhāti yathāsthitam akhaṇḍitam //

prāptaṃ bhavati he rāma tat kiṃ nāma samādhibhiḥ /
bhūyo 'narthanipāte 'pi kṣaṇasāmye hi kiṃ sukham //

yadi vāpi samādhāne nirvikalpe sthitiṃ vrajet /
tad akṣayasuṣuptābhaṃ tan manye nāmalaṃ padam [pa]dam //

prāpyate sati dṛśye 'smin na ca tan nāma kenacit /
yatra tatra kilāyāti cittabhrāntyā jagadbhramaḥ //

draṣṭātha yadi pāṣāṇarūpatāṃ bhāvayan balāt /
kilāste tat tadante 'pi bhūyo 'syodeti dṛśyatā //

na ca pāṣāṇatātulyā °tā(ṃ)tu° nirvikalpasamādhayaḥ /
keṣāñcit sthitim āyānti sarvair ity anubhūyate //

na ca pāṣāṇatātulyā rūḍhiṃ yātāḥ samādhayaḥ /
bhavanty agryaṃ padaṃ śāntaṃ cidrūpam ajam avyayam //

tasmād yadīdaṃ sad dṛśyaṃ tan na śāmyet kadācana /
śāmyet tapojapadhyānair dṛḍham ity ajñakalpanā //