મોક્ષોપાયટીકા · અધ્યાય 3.3

સર્વેષાં ભૂતમનસાં સંસારવ્યવહારિણામ્ ।
પ્રથમો ઽસૌ પ્રતિચ્છન્દશ્ ચિત્તદેહઃ સ્વતોદયઃ ॥

અસ્માત્ પૂર્વાત્ પ્રતિચ્છન્દાદ્ અનન્યૈતત્સ્વરૂપિણી ।
ઇયં પ્રવિસૃતા સૃષ્ટિઃ સ્પન્દદૃષ્ટિર્ ઇવાનિલાત્ ॥

પ્રતિભાનાકૃતેર્ અસ્માત્ પ્રતિભામાત્રરૂપધૃત્ ।
વિભાત્ય્ એવમ્ અયં સર્ગઃ સત્યાનુભવવત્ સ્થિતઃ ॥

દૃષ્ટાન્તો ઽત્ર સ્વપ્નપુરં સ્વપ્નસ્ત્રીસુરતં તથા ।
અસદ્ અપ્ય્ અર્થસમ્પત્ત્યા સત્યાનુભવભાસ્વરમ્ °ભા⟨સુ⟩[સ્વ]રમ્ ॥

અપૃથ્વ્યાદિમયો ભાતિ વ્યોમાકૃતિર્ અદેહકઃ ।
સદેહ ઇવ ભૂતેશઃ સ્વાત્મભૂઃ પુરુષાકૃતિઃ ॥

સ ચિત્ સઙ્કલ્પરૂપત્વાદ્ ઉદેત્ય્ અપ્ય્ અથ શામ્યતિ ।
સ્વાયત્તત્વાત્ સ્વભાવસ્ય નોદેતિ ન ચ શામ્યતિ ॥

બ્રહ્મા સઙ્કલ્પરહિતઃ પૃથ્વ્યાદિરહિતાકૃતિઃ ।
કેવલશ્ ચિત્તમાત્રાત્મા કારણં ત્રિજગત્સ્થિતેઃ ॥

સઙ્કલ્પ એષ કચતિ યથા નામ સ્વસમ્ભવઃ ।
વ્યોમાત્મૈષ તથા ભાતિ ભવત્સઙ્કલ્પશૈલવત્ ॥

આતિવાહિકતૈકાન્તવિસ્મૃત્યા દૃઢરૂઢયા ।
આધિભૌતિકતા યેન મુધા ભાતિ પિશાચવત્ ॥

ઇદમ્પ્રથમતોદ્યોગસમ્પ્રબુદ્ધમહાચિતેઃ ।
નોદેતિ શુદ્ધસંવિત્ત્વાદ્ આતિવાહિકવિસ્મૃતિઃ ॥

આધિભૌતિકતા તેન નાસ્યોદેતિ પિશાચિકા ।
અસત્યા મૃગતૃષ્ણેવ મિથ્યા જાડ્યભ્રમપ્રદા ॥

મનોમાત્રં યદા બ્રહ્મા ન પૃથ્વ્યાદિમયાત્મકઃ ।
મનોમાત્રમ્ અતો વિશ્વં યદ્ યતસ્ તત્ તદ્ એવ હિ ॥

અજસ્ય સહકારીણિ °આહ્⟨આ⟩[અ અ]જસ્ય્(એ)[અ] સ્(ઇ)[અ]હ° કારણાનિ ન સન્તિ યત્ ।
તજ્જસ્યાપિ ન સન્ત્ય્ એવ તાનિ તસ્માત્ તુ કાનિચિત્ ॥

કારણાત્ કાર્યવૈચિત્ર્યં તેનાત્રાસ્તિ ન કિઞ્ચન ।
યાદૃશં કારણં શુદ્ધં કાર્યં તાદૃગ્ ઇહ સ્થિતમ્ ॥

કાર્યકારણતાદ્ય્ અત્ર ન કિઞ્ચિદ્ ઉપપદ્યતે ।
યાદૃગ્ એવ પરં બ્રહ્મ તાદૃગ્ એવ જગત્ત્રયમ્ ॥

મનસ્તામ્ ઇવ યાતેન બ્રહ્મણા તન્યતે જગત્ ।
અનન્યદ્ આત્મનઃ શુદ્ધાદ્ દ્રવત્વમ્ ઇવ વારિણા ॥

મનસા તન્યતે સર્વમ્ અસદ્ એવેદમ્ આતતમ્ ।
યથા સઙ્કલ્પનગરં યથા ગન્ધર્વપત્તનમ્ ॥

આધિભૌતિકતા નાસ્તિ રજ્જ્વામ્ ઇવ ભુજઙ્ગતા ।
બ્રહ્માદયઃ પ્રબુદ્ધાસ્ તુ કથં તિષ્ઠન્તુ તત્ર તે ॥

આતિવાહિક એવાસ્તિ ન પ્રબુદ્ધમતેઃ કિલ ।
આધિભૌતિકદેહસ્ય ચર્ચૈવાત્ર કુતઃ કથં ॥

મનોનામ્નો મનુષ્યસ્ય વિવિધાકારધારિણઃ ।
મનોરાજ્યં જગદ્ ઇતિ સત્યરૂપમ્ ઇવ સ્થિતમ્ ॥

મન એવ વિરિઞ્ચં ત્વં વિદ્ધિ સઙ્કલ્પનાત્મકમ્ ।
સ્વવપુઃ સ્ફારતાં નીત્વા મનસેદં વિતન્યતે ॥

વિરિઞ્ચો મનસો રૂપં વિરિઞ્ચસ્ય મનો વપુઃ ।
પૃથ્વ્યાદિ વિદ્યતે નાત્ર તેન પૃથ્વ્યાદિ કલ્પિતમ્ ॥

પદ્માક્ષે પદ્મિનીવાન્તર્ મનોહૃદ્ય્ અસ્તિ દૃશ્યતા ।
મનોદૃશ્યદૃશૌ ભિન્ને ન કદાચન કિઞ્ચન ॥

તથા ચાત્ર ચ્⟨એ⟩(તિ સ્પષ્ટમ્) [આ]ત્ર ભવત્સ્વપ્નસઙ્કલ્પશ્ ચિત્તરાજ્યધીઃ ।
સ્વાનુભૂત્યૈવ દૃષ્ટાન્તસ્ તસ્માદ્ ધૃદ્ય્ અસ્તિ દૃશ્યભૂઃ ॥

તસ્માચ્ ચિત્તવિકલ્પસ્થઃ પિશાચો બાલકં યથા ।
વિનિહન્ત્ય્ એવમ્ એષાન્તર્ દ્રષ્ટારં દૃશ્યરૂપિકા ॥

યથાઙ્કુરો ઽન્તર્ બીજસ્ય સંસ્થિતો દેશકાલતઃ ।
કરોતિ ભાસુરં દેહં તનોત્ય્ એવં હિ દૃશ્યધીઃ ॥

સચ્ ચેન્ ન શામ્યતિ કદાચન દૃશ્યદુઃખં દૃશ્યે ત્વ્ અશામ્યતિ ન બોદ્ધરિ ન્(ઓ)[અ] બ્⟨અ⟩*ઓ*દ્ધ° કેવલત્વમ્ ।
દૃશ્યે ત્વ્ અસમ્ભવતિ બોદ્ધરિ બોદ્ધૃભાવઃ શામ્યેત્ સ્થિતે ઽપિ હિ તદ્ અસ્ય વિમોક્ષમ્ આહુઃ ॥