મોક્ષોપાયટીકા · અધ્યાય 3.1

વાગ્ભાભિર્ બ્રહ્મવિદ્ બ્રહ્મ ભાતિ સ્વપ્ન ઇવાત્મનિ ।
યદ્-ઇદં-તત્-સ્વ-શબ્દાર્થૈર્ યો યદ્ વેત્તિ સ વેત્તુ તત્ ॥

ન્યાયેનાનેન સર્વસ્મિન્ સર્ગે બ્રહ્મામ્બરે સતિ ।
કિમ્ ઇદં કસ્ય વક્ષીતિ ચોદ્યચઞ્ચુર્ નિરાકૃતઃ ॥

અહં તાવદ્ યથાજ્ઞાનં યથાવસ્તુ યથાક્રમમ્ ।
યથાસ્વભાવં વચ્મીદં તત્ સર્વં શ્રૂયતાં બુધાઃ ॥

સ્વપ્નવત્ પશ્યતિ જગચ્ ચિન્નભો દેહવિન્મયમ્ ।
સ્વપ્નસંસારદૃષ્ટાન્તા ઇહૈવાન્તઃ સમન્વિતાઃ ॥

મુમુક્ષુવ્યવહારોક્તિમયાત્ પ્રકરણાત્ પરમ્ ।
અથોત્પત્તિપ્રકરણં મયેદં પરિકથ્યતે ॥

બન્ધો ઽયં દૃશ્યસદ્ભાવો દૃશ્યાભાવે ન બન્ધનમ્ ।
ન સમ્ભવતિ દૃશ્યં તુ યથેદં તચ્ છૃણુ ક્રમાત્ ॥

ઉત્પદ્યતે યો જગતિ સ એવ કિલ વર્ધતે ।
સ એવ મોક્ષમ્ આપ્નોતિ સ્વર્ગં વા નરકં ચ વા ॥

અતસ્ તેષ્વ્ અવબોધાર્થં તત્ તાવત્ કથયામ્ય્ અહમ્ ।
ઉત્પત્તિં સંસૃતાવ્ એતિ પૂર્વમ્ એવ હિ યો યથા ॥

ઇદં પ્રકરણાર્થં ત્વં સઙ્ક્ષેપાચ્ છૃણુ રાઘવ ।
તતઃ પ્રકથયિષ્યામિ વિસ્તરં તે યથેપ્સિતમ્ ॥

યદ્ ઇદં દૃશ્યતે સર્વં જગત્ સ્થાવરજઙ્ગમમ્ । ।
તત્ સુષુપ્ત ઇવ સ્વપ્નઃ કલ્પાન્તે પ્રવિનશ્યતિ ॥

તતઃ સ્તિમિતગમ્ભીરં ન તેજો ન તમસ્ તતમ્ ।
અનાખ્યમ્ અનભિવ્યક્તં યત્ કિઞ્ચિદ્ અવશિષ્યતે ॥

ઋતમ્ આત્મા પરં બ્રહ્મ સત્યમ્ ઇત્યાદિકા બુધૈઃ ।
કલ્પિતા વ્યવહારાર્થં યસ્ય સઞ્જ્ઞા મહાત્મનઃ ॥

સ તથાભૂત એવાત્મા સ્વયમ્ અન્ય ઇવોલ્લસન્ ।
જીવતામ્ ઉપયાતીવ ભાવિનામકદર્થનામ્ ॥

તતઃ સ જીવશબ્દાર્થકલનાકુલતાં ગતઃ ।
મનો ભવતિ મૌનાત્મ મનનાન્ મન્થરીભવન્ °વ⟨ત્⟩[ન્] ॥

મનઃ સમ્પદ્યતે તેન મહતઃ પરમાત્મનઃ ।
સુસ્થિરાદ્ અસ્થિરાકારસ્ તરઙ્ગ ઇવ વારિધેઃ ॥

તત્ સ્વયં સ્વૈરમ્ એવાશુ સઙ્કલ્પયતિ નિત્યશઃ ।
તેનેયમ્ ઇન્દ્રજાલશ્રીર્ વિતતેવ વિતન્યતે ॥

યથા કટકશબ્દાર્થઃ પૃથક્ત્વાર્હો ઽસ્તિ કાનકે ।
ન નામ કટકે તદ્વજ્ જગચ્છબ્દાર્થતા પરે ॥

બ્રહ્મણ્ય્ એવાસ્ત્ય્ અનન્યાત્મ યથાસ્થિતમ્ ઇદં જગત્ ।
ન જગચ્છબ્દકાર્થો ઽસ્તિ હેમ્નીવ કટકાદિતા ॥

અસતૈવાસતી તાપનદ્યેવ લહરી ચલા ।
મનસૈવેન્દ્રજાલશ્રીર્ જાગતી પ્રવિતન્યતે ॥

અવિદ્યા સંસૃતિર્ બન્ધો માયા મોહો મહત્ તમઃ ।
કલ્પિતાનીતિ નામાનિ યસ્યાઃ સકલવેદિભિઃ ॥

બન્ધસ્ય તાવદ્ રૂપં ત્વં કથ્યમાનમ્ ઇદં શૃણુ ।
તતઃ સ્વરૂપં મોક્ષસ્ય જ્ઞાસ્યસીન્દુસમાનન ॥

દ્રષ્ટુર્ દૃશ્યત્વસત્તાઙ્ગ બન્ધ ઇત્ય્ અભિધીયતે ।
દ્રષ્ટા દૃશ્યવશાદ્ બદ્ધો દૃશ્યાભાવાદ્ વિમુચ્યતે ॥

જગત્ ત્વમ્ અહમ્ ઇત્યાદિ સર્ગાત્મા °આ(તિઃ)*દિ*સ° દૃશ્યમ્ ઉચ્યતે ।
યાવદ્ એતત્ સમ્ભવતિ તાવન્ મોક્ષો ન વિદ્યતે ॥

નેદં નેદમ્ ઇતિ વ્યર્થૈઃ પ્રલાપૈર્ નોપશામ્યતિ ।
સઙ્કલ્પજનકૈર્ દૃશ્યવ્યાધિઃ પ્રત્યુત વર્ધતે ॥

ન ચ તર્કભરક્ષોદૈર્ ન તીર્થનિયમાદિભિઃ ।
સતો દૃશ્યસ્ય જગતો યસ્માદ્ એતે વિચારકાઃ ॥

જગદ્ દૃશ્યં તુ યદ્ય્ અસ્તિ ન શામ્યત્ય્ એવ તત્ ક્વચિત્ ।
નાસતો વિદ્યતે ભાવો નાભાવો વિદ્યતે સતઃ ભ્ગ્ 2.16અબ્. ॥

અચેત્યચિત્સ્વરૂપાત્મા આહ્⟨આ⟩[અ અ]ચેત્ય્(એ)અ°; યત્ર યત્રૈષ તિષ્ઠતિ ।
દ્રષ્ટા તત્રાસ્ય દૃશ્યશ્રીઃ સમુદેત્ય્ અપ્ય્ અણૂદરે ॥

દ્રષ્ટુર્ અસ્તિ જગદ્ દૃશ્યં તત્ પ્રમૃષ્ટમ્ પ્ર⟨સ્ય⟩*મૃ*ષ્ટમ્ ઇદં મયા ।
ત્યક્તં તપોધ્યાનજપૈર્ ઇતિ કાઞ્ચિકતૃપ્તિવત્ ॥

યદિ નામ જગદ્ દૃશ્યમ્ અસ્તિ તત્ પ્રતિબિમ્બતિ ।
પરમાણૂદરે ઽપ્ય્ અસ્મિંશ્ ચિદાદર્શે ન સંશયઃ ॥

યત્ર તત્ર સ્થિતં રામ યથાદર્શે પ્રબિમ્બતિ ।
અદ્રિદ્યૂર્વીનદીશાદિ ચિદાદર્શે તથૈવ હિ ॥

તતસ્ તત્ર પુનર્ દુઃખં જરા મરણજન્મની ।
ભાવાભાવગ્રહોત્સર્ગાઃ સ્થૂલસૂક્ષ્મચલાચલાઃ ॥

ઇદં પ્રમાર્જિતં દૃશ્યં મયા નાત્રાહમ્ આસ્થિતઃ ।
એતદ્ એવાક્ષયં બીજં સમાધૌ સંસૃતિસ્મૃતેઃ ॥

સતિ ત્વ્ અસ્મિઞ્ જગદ્દૃશ્યે નિર્વિકલ્પસમાધિના ।
ન ચાક્ષયસુષુપ્તત્વં તુર્યં વાપ્ય્ ઉપપદ્યતે ॥

વ્યુત્થાને હિ સમાધીનાં °ના[ં] સુષુપ્તાન્ત ઇવાખિલમ્ ।
જગદ્દુઃખમ્ ઇદમ્ ભાતિ યથાસ્થિતમ્ અખણ્ડિતમ્ ॥

પ્રાપ્તં ભવતિ હે રામ તત્ કિં નામ સમાધિભિઃ ।
ભૂયો ઽનર્થનિપાતે ઽપિ ક્ષણસામ્યે હિ કિં સુખમ્ ॥

યદિ વાપિ સમાધાને નિર્વિકલ્પે સ્થિતિં વ્રજેત્ ।
તદ્ અક્ષયસુષુપ્તાભં તન્ મન્યે નામલં પદમ્ [પ]દમ્ ॥

પ્રાપ્યતે સતિ દૃશ્યે ઽસ્મિન્ ન ચ તન્ નામ કેનચિત્ ।
યત્ર તત્ર કિલાયાતિ ચિત્તભ્રાન્ત્યા જગદ્ભ્રમઃ ॥

દ્રષ્ટાથ યદિ પાષાણરૂપતાં ભાવયન્ બલાત્ ।
કિલાસ્તે તત્ તદન્તે ઽપિ ભૂયો ઽસ્યોદેતિ દૃશ્યતા ॥

ન ચ પાષાણતાતુલ્યા °તા(ં)તુ° નિર્વિકલ્પસમાધયઃ ।
કેષાઞ્ચિત્ સ્થિતિમ્ આયાન્તિ સર્વૈર્ ઇત્ય્ અનુભૂયતે ॥

ન ચ પાષાણતાતુલ્યા રૂઢિં યાતાઃ સમાધયઃ ।
ભવન્ત્ય્ અગ્ર્યં પદં શાન્તં ચિદ્રૂપમ્ અજમ્ અવ્યયમ્ ॥

તસ્માદ્ યદીદં સદ્ દૃશ્યં તન્ ન શામ્યેત્ કદાચન ।
શામ્યેત્ તપોજપધ્યાનૈર્ દૃઢમ્ ઇત્ય્ અજ્ઞકલ્પના ॥