Mokṣopāyaṭīkā · Chapter 2.9

bhagavan sarvadharmajña pratiṣṭhām alam āgatam /
yal loke tad vada brahman daivam evaṃ kim ucyate //

pauruṣaṃ sarvakāryāṇāṃ kartṛ rāghava netarat /
phalabhoktṛ ca sarvatra na daivaṃ tatra kāraṇam //

daivaṃ na kiṃcit kurute na ca bhuṅkte na vidyate /
na dṛśyate nādriyate kevalaṃ °l⟨e⟩[aṃ] kalpanedṛśī //

siddhasya pauruṣeṇeha phalasya phalaśālinām /
śubhāśubhā vā saṃpattir daivaśabdena kathyate //

pauruṣoparatā nityam iṣṭāniṣṭasya vastunaḥ /
prāptir iṣṭāpy aniṣṭā vā daivaśabdena kathyate //

bhāvī tv avaśyam evārthaḥ puruṣārthaikasādhanaḥ /
yaḥ so 'smiṃl lokasaṃghāte daivaśabdena kathyate //

na tu rāghava lokasya kasyacit kiṃcid eva hi /
daivam ākāśakalpaṃ hi karoti na karoti vā //

puruṣārthasya siddhasya śubhāśubhaphalodaye /
idam itthaṃ sthitam iti yoktis tad daivam ucyate //

itthaṃ mamābhavad buddhir itthaṃ me niścayo hy abhūt /
iti karmaphalāvāptau yoktis tad daivam ucyate //

iṣṭāniṣṭaphalaprāptāv evam ityarthavācakam /
āśvāsanāmātravaco daivam ity eva kathyate //

bhagavan sarvadharmajña prāg yat karmopasaṃcitam /
tad etad daivam ity uktam apamṛṣṭaṃ kathaṃ tvayā //

sādhu rāghava jānāsi śṛṇu vakṣyāmi te 'khilam /
daivaṃ nāstīti te yena sthirā buddhir bhaviṣyati //

yā magnā vāsanā pūrvaṃ babhūva kila bhūriśaḥ /
saiveyaṃ karmabhāvena nṝṇāṃ pariṇatiṃ gatā //

jantur yadvāsano nāma tatkarmā bhavati kṣaṇāt /
anyakarmānyabhāvaś cety etan naivopapadyate //

grāmago grāmam āpnoti pattanārthī ca pattanam /
yo yo yadvāsanas tat tat sa sa prayatate tathā //

yad eva tīvrasaṃvegād iha karma kṛtaṃ purā /
tad eva daivaśabdena paryāyeṇa hi kathyate //

evaṃ daivaṃ svakarmāṇi karma prauḍhā svavāsanā /
vāsanā manaso nānyā mano hi puruṣaḥ smṛtaḥ //

yad daivaṃ tāni karmāṇi karma sādho mano hi tat /
mano hi puruṣas tasmād daivaṃ nāstīti niścayaḥ //

ekam eva mano jantor yathā prayatate hi yat /
nūnaṃ tat tad avāpnoti svata eva na daivataḥ //

manaś cittaṃ vāsanā ca karma daivaṃ svaniścayaḥ /
rāma puṃniścayasyaitāḥ saṃjñāḥ °jñā[ḥ] sadbhir udāhṛtāḥ //

evaṃnāmā hi puruṣo dṛḍhabhāvanayā yathā /
nityaṃ prayatate rāma phalam āpnoty alaṃ tathā //

evaṃ puruṣakāreṇa sarvam eva raghūdvaha /
prāpyate netareṇeha tasmāt sa śubhado 'stu te //

prāktanaṃ vāsanājālaṃ niyojayati māṃ yathā /
mune tathaiva tiṣṭhāmi kṛpaṇaḥ kiṃ karomy aham //

ata eva hi he rāma śreyaḥ prāpnoṣi śāśvatam /
svaprayatnopanītena pauruṣeṇaiva nānyathā //

dvividho vāsanāvyūhaḥ śubhaś caivāśubhaś ca te /
prāktano vidyate rāma dvayor ekataro 'tha vā //

vāsanaughena śuddhena tatra ced adya nīyase /
tat krameṇa śubhenaiva padaṃ prāpnoṣi śāśvatam //

atha ced aśubho bhāvas tvāṃ yojayati saṅkaṭe /
prāktanas tad asau yatnāj jetavyo bhavatā balāt //

prājña °jña⟨ś⟩ cetanāmātras °n⟨a⟩[ā]mā° tvaṃ na dehas tvaṃ jaḍātmakaḥ /
tad eva cetasy anyena cet tat tvaṃ kveva vidyase //

anyas tvāṃ cetayati cet tat tvayy asati ko 'paraḥ /
kam imaṃ cetayet tasmād anavasthā na vāstavī //

śubhāśubhābhyāṃ mārgābhyāṃ vahantī vāsanāsarit /
pauruṣeṇa prayatnena yojanīyā śubhe pathi //

aśubheṣu samāviṣṭaṃ śubheṣv evāvatārayet /
svamanaḥ puruṣārthena balena balināṃ vara //

aśubhāc calitaṃ yāti śubhaṃ tasmād apītarat /
jantoś cittaṃ tu paśuvat tasmāt tat pālayed balāt //

samatāsāntvanenāśu na drāg iti śanaiḥ śanaiḥ /
pauruṣeṇa p⟨o⟩[au]ru° prayatnena pālayec cittabālakam //

vāsanaughas tvayā pūrvam abhyāsena ghanīkṛtaḥ /
śubho vāpy aśubho rāma śubham adya ghanīkuru //

prāgabhyāsavaśād yātā yadā te vāsanodayam /
tadābhyāsasya sāphalyaṃ viddhi tvam arimardana //

idānīm api te yāti ghanatāṃ vāsanānagha /
abhyāsavaśatas tasmāc chubhābhyāsam upāhara //

pūrvaṃ ced ghanatāṃ yātā nābhyāsāt tava vāsanā /
vardhiṣyate tu nedānīm api tāta sukhī bhava //

saṃdigdhāyām api bhṛśaṃ śubham eva samāhara /
asyāṃ tu vāsanāvṛddhau śubhād doṣo na kaścana //

yad yad abhyasyate loke °k⟨o⟩[e] tanmayenaiva bhūyate /
ity ākumāraṃ prajñeṣu dṛṣṭaṃ sandehavarjitam //

śubhavāsanayā yuktas tad atra bhava bhūtaye /
paraṃ pauruṣam āśritya vijityendriyapañcakam //

avyutpannamanā yāvad bhavān ajñātatatpadaḥ /
guruśāstrapramāṇais tu nirṇītaṃ tāvad ācara //

tataḥ kaṣāyapākena nūnaṃ vijñātavastunā /
śubho 'py asau tvayā tyājyo bhāvanaugho nirādhinā //

yad atisubhagam āryasevitaṃ tac chubham anusṛtya manojñabhāvabuddhyā /
adhigamaya padaṃ sadāviśokaṃ tad anu tad apy avamucya sādhu tiṣṭha //