મોક્ષોપાયટીકા · અધ્યાય 2.9

ભગવન્ સર્વધર્મજ્ઞ પ્રતિષ્ઠામ્ અલમ્ આગતમ્ ।
યલ્ લોકે તદ્ વદ બ્રહ્મન્ દૈવમ્ એવં કિમ્ ઉચ્યતે ॥

પૌરુષં સર્વકાર્યાણાં કર્તૃ રાઘવ નેતરત્ ।
ફલભોક્તૃ ચ સર્વત્ર ન દૈવં તત્ર કારણમ્ ॥

દૈવં ન કિંચિત્ કુરુતે ન ચ ભુઙ્ક્તે ન વિદ્યતે ।
ન દૃશ્યતે નાદ્રિયતે કેવલં °લ્⟨એ⟩[અં] કલ્પનેદૃશી ॥

સિદ્ધસ્ય પૌરુષેણેહ ફલસ્ય ફલશાલિનામ્ ।
શુભાશુભા વા સંપત્તિર્ દૈવશબ્દેન કથ્યતે ॥

પૌરુષોપરતા નિત્યમ્ ઇષ્ટાનિષ્ટસ્ય વસ્તુનઃ ।
પ્રાપ્તિર્ ઇષ્ટાપ્ય્ અનિષ્ટા વા દૈવશબ્દેન કથ્યતે ॥

ભાવી ત્વ્ અવશ્યમ્ એવાર્થઃ પુરુષાર્થૈકસાધનઃ ।
યઃ સો ઽસ્મિંલ્ લોકસંઘાતે દૈવશબ્દેન કથ્યતે ॥

ન તુ રાઘવ લોકસ્ય કસ્યચિત્ કિંચિદ્ એવ હિ ।
દૈવમ્ આકાશકલ્પં હિ કરોતિ ન કરોતિ વા ॥

પુરુષાર્થસ્ય સિદ્ધસ્ય શુભાશુભફલોદયે ।
ઇદમ્ ઇત્થં સ્થિતમ્ ઇતિ યોક્તિસ્ તદ્ દૈવમ્ ઉચ્યતે ॥

ઇત્થં મમાભવદ્ બુદ્ધિર્ ઇત્થં મે નિશ્ચયો હ્ય્ અભૂત્ ।
ઇતિ કર્મફલાવાપ્તૌ યોક્તિસ્ તદ્ દૈવમ્ ઉચ્યતે ॥

ઇષ્ટાનિષ્ટફલપ્રાપ્તાવ્ એવમ્ ઇત્યર્થવાચકમ્ ।
આશ્વાસનામાત્રવચો દૈવમ્ ઇત્ય્ એવ કથ્યતે ॥

ભગવન્ સર્વધર્મજ્ઞ પ્રાગ્ યત્ કર્મોપસંચિતમ્ ।
તદ્ એતદ્ દૈવમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ અપમૃષ્ટં કથં ત્વયા ॥

સાધુ રાઘવ જાનાસિ શૃણુ વક્ષ્યામિ તે ઽખિલમ્ ।
દૈવં નાસ્તીતિ તે યેન સ્થિરા બુદ્ધિર્ ભવિષ્યતિ ॥

યા મગ્ના વાસના પૂર્વં બભૂવ કિલ ભૂરિશઃ ।
સૈવેયં કર્મભાવેન નૄણાં પરિણતિં ગતા ॥

જન્તુર્ યદ્વાસનો નામ તત્કર્મા ભવતિ ક્ષણાત્ ।
અન્યકર્માન્યભાવશ્ ચેત્ય્ એતન્ નૈવોપપદ્યતે ॥

ગ્રામગો ગ્રામમ્ આપ્નોતિ પત્તનાર્થી ચ પત્તનમ્ ।
યો યો યદ્વાસનસ્ તત્ તત્ સ સ પ્રયતતે તથા ॥

યદ્ એવ તીવ્રસંવેગાદ્ ઇહ કર્મ કૃતં પુરા ।
તદ્ એવ દૈવશબ્દેન પર્યાયેણ હિ કથ્યતે ॥

એવં દૈવં સ્વકર્માણિ કર્મ પ્રૌઢા સ્વવાસના ।
વાસના મનસો નાન્યા મનો હિ પુરુષઃ સ્મૃતઃ ॥

યદ્ દૈવં તાનિ કર્માણિ કર્મ સાધો મનો હિ તત્ ।
મનો હિ પુરુષસ્ તસ્માદ્ દૈવં નાસ્તીતિ નિશ્ચયઃ ॥

એકમ્ એવ મનો જન્તોર્ યથા પ્રયતતે હિ યત્ ।
નૂનં તત્ તદ્ અવાપ્નોતિ સ્વત એવ ન દૈવતઃ ॥

મનશ્ ચિત્તં વાસના ચ કર્મ દૈવં સ્વનિશ્ચયઃ ।
રામ પુંનિશ્ચયસ્યૈતાઃ સંજ્ઞાઃ °જ્ઞા[ઃ] સદ્ભિર્ ઉદાહૃતાઃ ॥

એવંનામા હિ પુરુષો દૃઢભાવનયા યથા ।
નિત્યં પ્રયતતે રામ ફલમ્ આપ્નોત્ય્ અલં તથા ॥

એવં પુરુષકારેણ સર્વમ્ એવ રઘૂદ્વહ ।
પ્રાપ્યતે નેતરેણેહ તસ્માત્ સ શુભદો ઽસ્તુ તે ॥

પ્રાક્તનં વાસનાજાલં નિયોજયતિ માં યથા ।
મુને તથૈવ તિષ્ઠામિ કૃપણઃ કિં કરોમ્ય્ અહમ્ ॥

અત એવ હિ હે રામ શ્રેયઃ પ્રાપ્નોષિ શાશ્વતમ્ ।
સ્વપ્રયત્નોપનીતેન પૌરુષેણૈવ નાન્યથા ॥

દ્વિવિધો વાસનાવ્યૂહઃ શુભશ્ ચૈવાશુભશ્ ચ તે ।
પ્રાક્તનો વિદ્યતે રામ દ્વયોર્ એકતરો ઽથ વા ॥

વાસનૌઘેન શુદ્ધેન તત્ર ચેદ્ અદ્ય નીયસે ।
તત્ ક્રમેણ શુભેનૈવ પદં પ્રાપ્નોષિ શાશ્વતમ્ ॥

અથ ચેદ્ અશુભો ભાવસ્ ત્વાં યોજયતિ સઙ્કટે ।
પ્રાક્તનસ્ તદ્ અસૌ યત્નાજ્ જેતવ્યો ભવતા બલાત્ ॥

પ્રાજ્ઞ °જ્ઞ⟨શ્⟩ ચેતનામાત્રસ્ °ન્⟨અ⟩[આ]મા° ત્વં ન દેહસ્ ત્વં જડાત્મકઃ ।
તદ્ એવ ચેતસ્ય્ અન્યેન ચેત્ તત્ ત્વં ક્વેવ વિદ્યસે ॥

અન્યસ્ ત્વાં ચેતયતિ ચેત્ તત્ ત્વય્ય્ અસતિ કો ઽપરઃ ।
કમ્ ઇમં ચેતયેત્ તસ્માદ્ અનવસ્થા ન વાસ્તવી ॥

શુભાશુભાભ્યાં માર્ગાભ્યાં વહન્તી વાસનાસરિત્ ।
પૌરુષેણ પ્રયત્નેન યોજનીયા શુભે પથિ ॥

અશુભેષુ સમાવિષ્ટં શુભેષ્વ્ એવાવતારયેત્ ।
સ્વમનઃ પુરુષાર્થેન બલેન બલિનાં વર ॥

અશુભાચ્ ચલિતં યાતિ શુભં તસ્માદ્ અપીતરત્ ।
જન્તોશ્ ચિત્તં તુ પશુવત્ તસ્માત્ તત્ પાલયેદ્ બલાત્ ॥

સમતાસાન્ત્વનેનાશુ ન દ્રાગ્ ઇતિ શનૈઃ શનૈઃ ।
પૌરુષેણ પ્⟨ઓ⟩[ઔ]રુ° પ્રયત્નેન પાલયેચ્ ચિત્તબાલકમ્ ॥

વાસનૌઘસ્ ત્વયા પૂર્વમ્ અભ્યાસેન ઘનીકૃતઃ ।
શુભો વાપ્ય્ અશુભો રામ શુભમ્ અદ્ય ઘનીકુરુ ॥

પ્રાગભ્યાસવશાદ્ યાતા યદા તે વાસનોદયમ્ ।
તદાભ્યાસસ્ય સાફલ્યં વિદ્ધિ ત્વમ્ અરિમર્દન ॥

ઇદાનીમ્ અપિ તે યાતિ ઘનતાં વાસનાનઘ ।
અભ્યાસવશતસ્ તસ્માચ્ છુભાભ્યાસમ્ ઉપાહર ॥

પૂર્વં ચેદ્ ઘનતાં યાતા નાભ્યાસાત્ તવ વાસના ।
વર્ધિષ્યતે તુ નેદાનીમ્ અપિ તાત સુખી ભવ ॥

સંદિગ્ધાયામ્ અપિ ભૃશં શુભમ્ એવ સમાહર ।
અસ્યાં તુ વાસનાવૃદ્ધૌ શુભાદ્ દોષો ન કશ્ચન ॥

યદ્ યદ્ અભ્યસ્યતે લોકે °ક્⟨ઓ⟩[એ] તન્મયેનૈવ ભૂયતે ।
ઇત્ય્ આકુમારં પ્રજ્ઞેષુ દૃષ્ટં સન્દેહવર્જિતમ્ ॥

શુભવાસનયા યુક્તસ્ તદ્ અત્ર ભવ ભૂતયે ।
પરં પૌરુષમ્ આશ્રિત્ય વિજિત્યેન્દ્રિયપઞ્ચકમ્ ॥

અવ્યુત્પન્નમના યાવદ્ ભવાન્ અજ્ઞાતતત્પદઃ ।
ગુરુશાસ્ત્રપ્રમાણૈસ્ તુ નિર્ણીતં તાવદ્ આચર ॥

તતઃ કષાયપાકેન નૂનં વિજ્ઞાતવસ્તુના ।
શુભો ઽપ્ય્ અસૌ ત્વયા ત્યાજ્યો ભાવનૌઘો નિરાધિના ॥

યદ્ અતિસુભગમ્ આર્યસેવિતં તચ્ છુભમ્ અનુસૃત્ય મનોજ્ઞભાવબુદ્ધ્યા ।
અધિગમય પદં સદાવિશોકં તદ્ અનુ તદ્ અપ્ય્ અવમુચ્ય સાધુ તિષ્ઠ ॥