Mokṣopāyaṭīkā · Chapter 2.7

prāpya vyādhivinirmuktaṃ deham alpādhivedhitam /
tathātmānaṃ samādadhyād yathā bhūyo na jāyate //

daivaṃ puruṣakāreṇa yo 'tivartitum icchati /
iha cāmutra ca jayet sa saṃpūrṇābhivāñchitaḥ //

ye samudyogam utsṛjya sthitā daivaparāyaṇāḥ /
te te⟨r⟩ dharmam arthakāmau ca nāśayanty ātmavidviṣaḥ //

saṃvitspando manaḥspanda indriyaspanda eva ca /
etāni puruṣārthasya rūpāṇy ebhyaḥ phalodayaḥ //

yathā saṃvedanaṃ cetas tathāntaḥspandam ṛcchati /
tathaiva kāyaś calati tathaiva phalabhoktṛtā //

ābālam etat saṃsiddhaṃ yatra yatra yathā tathā /
daivaṃ tu na n⟨u⟩[a] kvacid dṛṣṭam ato jayati pauruṣam //

puruṣārthena deveśagurur eṣa bṛhaspatiḥ /
śukro daityendragurutāṃ puruṣārthena cāsthitaḥ //

dainyadāridryaduḥkhārtā api sādho narottamāḥ /
pauruṣeṇaiva yatnena yātā devendratulyatām //

mahānto vibhavāḍhyā ye nānāścaryasamāśrayāḥ /
pauruṣeṇaiva doṣeṇa narakātithitāṃ gatāḥ //

bhāvābhāvasahasreṣu daśāsu vividhāsu ca /
svapauruṣavaśād eva vivṛttā bhūtajātayaḥ //

śāstrato gurutaś caiva svataś ceti trisiddhitā /
sarvatra puruṣārthasya na daivasya kadācana //

aśubheṣu samāviṣṭaṃ śubheṣv evāvatārayet /
yatnena cittam ity āśu sarvaśāstrārthasaṃgrahaḥ //

yac chreyo yad atucchaṃ ca yad apāyavivarjitam /
tat tad ācara yatnena putreti guravaḥ sthitāḥ //

yathā yathā prayatno me phalam āśu tathā tathā /
ity ahaṃ pauruṣād eva phalabhāṅ na tu daivataḥ //

pauruṣād dṛśyate siddhiḥ pauruṣaṃ dhīmatāṃ kramaḥ /
daivam āśvāsanāmātraṃ duḥkhapelavabuddhiṣu //

pratyakṣapramukhān nityaṃ pramāṇaṃ pauruṣaḥ kramaḥ /
phalato dṛśyate loke deśāntaragamādikāt //

bhoktā tṛpyati nābhoktā gantā gacchati nāgatiḥ /
vaktā vakti na cāvaktā pauruṣaṃ saphalaṃ nṛṇām //

pauruṣeṇa durantebhyaḥ saṃkaṭebhyaḥ subuddhayaḥ /
samuttaranty ayatnena na tu mūkatayānayā //

yo yo yathā prayatate °yatat(o)e sa sa tadvat phalaikabhāk /
na tu tūṣṇīṃ sthiteneha kenacit prāpyate phalam //

śubhena puruṣārthena śubham āsādyate phalam /
aśubhenāśubhaṃ rāma yathecchasi tathā kuru //

puruṣārthaphalaprāptir deśakālavaśād iha /
prāptā cireṇa śīghraṃ vā yāsau daivam iti smṛtā //

na daivaṃ dṛśyate dṛṣṭyā na ca lokāntare sthitam /
uktaṃ daivābhidhānena svaṃ loke karmaṇaḥ phalam //

puruṣo jāyate loke vardhate kṣīyate punaḥ /
na tatra dṛśyate daivaṃ jarāyauvanabālyavān //

deśād deśāntaraprāptir hastasthadravyadhāraṇam /
vyāpāraś ca tathāṅgānāṃ pauruṣeṇa na daivataḥ //

arthaprāpakakāryaikaprayatnaparatā budhaiḥ /
proktā pauruṣaśabdena sarvam āsādyate 'nayā //

anarthaprāptikāryaikaprayatnaparatā tu yā /
soktā pronmattaceṣṭeti na kiṃcit prāpyate 'nayā //

kriyāyāḥ spandadharmiṇyāḥ svārthasādhakatā svayam /
sādhusaṅgamasacchāstratīkṣṇayonnīyate dhiyā //

anantaṃ samatānandaṃ paramārthaṃ svakaṃ viduḥ /
tad yebhyaḥ prāpyate yatnāt sevyās te śāstrasādhavaḥ //

sacchāstrādiguṇo matyā sacchāstrādiguṇān matiḥ /
vardhete te mitho 'bhyāsāt sarobdāv iva kālataḥ //

ābālyād alam abhyastaiḥ śāstrasatsaṃgamādibhiḥ /
guṇaiḥ puruṣayatnena svo 'rthaḥ saṃprāpyate hitaḥ //

pauruṣeṇa jitā daityāḥ sthāpitā bhuvanakriyāḥ /
racitāni jagantīha viṣṇunā na tu daivataḥ //

jagati puruṣakārakāraṇe 'smin kuru raghunātha ciraṃ tathā prayatnam /
vrajasi tarusarīsṛpābhidhānāṃ subhaga yathā na daśām aśaṅkam eva //