મોક્ષોપાયટીકા · અધ્યાય 2.7

પ્રાપ્ય વ્યાધિવિનિર્મુક્તં દેહમ્ અલ્પાધિવેધિતમ્ ।
તથાત્માનં સમાદધ્યાદ્ યથા ભૂયો ન જાયતે ॥

દૈવં પુરુષકારેણ યો ઽતિવર્તિતુમ્ ઇચ્છતિ ।
ઇહ ચામુત્ર ચ જયેત્ સ સંપૂર્ણાભિવાઞ્છિતઃ ॥

યે સમુદ્યોગમ્ ઉત્સૃજ્ય સ્થિતા દૈવપરાયણાઃ ।
તે તે⟨ર્⟩ ધર્મમ્ અર્થકામૌ ચ નાશયન્ત્ય્ આત્મવિદ્વિષઃ ॥

સંવિત્સ્પન્દો મનઃસ્પન્દ ઇન્દ્રિયસ્પન્દ એવ ચ ।
એતાનિ પુરુષાર્થસ્ય રૂપાણ્ય્ એભ્યઃ ફલોદયઃ ॥

યથા સંવેદનં ચેતસ્ તથાન્તઃસ્પન્દમ્ ઋચ્છતિ ।
તથૈવ કાયશ્ ચલતિ તથૈવ ફલભોક્તૃતા ॥

આબાલમ્ એતત્ સંસિદ્ધં યત્ર યત્ર યથા તથા ।
દૈવં તુ ન ન્⟨ઉ⟩[અ] ક્વચિદ્ દૃષ્ટમ્ અતો જયતિ પૌરુષમ્ ॥

પુરુષાર્થેન દેવેશગુરુર્ એષ બૃહસ્પતિઃ ।
શુક્રો દૈત્યેન્દ્રગુરુતાં પુરુષાર્થેન ચાસ્થિતઃ ॥

દૈન્યદારિદ્ર્યદુઃખાર્તા અપિ સાધો નરોત્તમાઃ ।
પૌરુષેણૈવ યત્નેન યાતા દેવેન્દ્રતુલ્યતામ્ ॥

મહાન્તો વિભવાઢ્યા યે નાનાશ્ચર્યસમાશ્રયાઃ ।
પૌરુષેણૈવ દોષેણ નરકાતિથિતાં ગતાઃ ॥

ભાવાભાવસહસ્રેષુ દશાસુ વિવિધાસુ ચ ।
સ્વપૌરુષવશાદ્ એવ વિવૃત્તા ભૂતજાતયઃ ॥

શાસ્ત્રતો ગુરુતશ્ ચૈવ સ્વતશ્ ચેતિ ત્રિસિદ્ધિતા ।
સર્વત્ર પુરુષાર્થસ્ય ન દૈવસ્ય કદાચન ॥

અશુભેષુ સમાવિષ્ટં શુભેષ્વ્ એવાવતારયેત્ ।
યત્નેન ચિત્તમ્ ઇત્ય્ આશુ સર્વશાસ્ત્રાર્થસંગ્રહઃ ॥

યચ્ છ્રેયો યદ્ અતુચ્છં ચ યદ્ અપાયવિવર્જિતમ્ ।
તત્ તદ્ આચર યત્નેન પુત્રેતિ ગુરવઃ સ્થિતાઃ ॥

યથા યથા પ્રયત્નો મે ફલમ્ આશુ તથા તથા ।
ઇત્ય્ અહં પૌરુષાદ્ એવ ફલભાઙ્ ન તુ દૈવતઃ ॥

પૌરુષાદ્ દૃશ્યતે સિદ્ધિઃ પૌરુષં ધીમતાં ક્રમઃ ।
દૈવમ્ આશ્વાસનામાત્રં દુઃખપેલવબુદ્ધિષુ ॥

પ્રત્યક્ષપ્રમુખાન્ નિત્યં પ્રમાણં પૌરુષઃ ક્રમઃ ।
ફલતો દૃશ્યતે લોકે દેશાન્તરગમાદિકાત્ ॥

ભોક્તા તૃપ્યતિ નાભોક્તા ગન્તા ગચ્છતિ નાગતિઃ ।
વક્તા વક્તિ ન ચાવક્તા પૌરુષં સફલં નૃણામ્ ॥

પૌરુષેણ દુરન્તેભ્યઃ સંકટેભ્યઃ સુબુદ્ધયઃ ।
સમુત્તરન્ત્ય્ અયત્નેન ન તુ મૂકતયાનયા ॥

યો યો યથા પ્રયતતે °યતત્(ઓ)એ સ સ તદ્વત્ ફલૈકભાક્ ।
ન તુ તૂષ્ણીં સ્થિતેનેહ કેનચિત્ પ્રાપ્યતે ફલમ્ ॥

શુભેન પુરુષાર્થેન શુભમ્ આસાદ્યતે ફલમ્ ।
અશુભેનાશુભં રામ યથેચ્છસિ તથા કુરુ ॥

પુરુષાર્થફલપ્રાપ્તિર્ દેશકાલવશાદ્ ઇહ ।
પ્રાપ્તા ચિરેણ શીઘ્રં વા યાસૌ દૈવમ્ ઇતિ સ્મૃતા ॥

ન દૈવં દૃશ્યતે દૃષ્ટ્યા ન ચ લોકાન્તરે સ્થિતમ્ ।
ઉક્તં દૈવાભિધાનેન સ્વં લોકે કર્મણઃ ફલમ્ ॥

પુરુષો જાયતે લોકે વર્ધતે ક્ષીયતે પુનઃ ।
ન તત્ર દૃશ્યતે દૈવં જરાયૌવનબાલ્યવાન્ ॥

દેશાદ્ દેશાન્તરપ્રાપ્તિર્ હસ્તસ્થદ્રવ્યધારણમ્ ।
વ્યાપારશ્ ચ તથાઙ્ગાનાં પૌરુષેણ ન દૈવતઃ ॥

અર્થપ્રાપકકાર્યૈકપ્રયત્નપરતા બુધૈઃ ।
પ્રોક્તા પૌરુષશબ્દેન સર્વમ્ આસાદ્યતે ઽનયા ॥

અનર્થપ્રાપ્તિકાર્યૈકપ્રયત્નપરતા તુ યા ।
સોક્તા પ્રોન્મત્તચેષ્ટેતિ ન કિંચિત્ પ્રાપ્યતે ઽનયા ॥

ક્રિયાયાઃ સ્પન્દધર્મિણ્યાઃ સ્વાર્થસાધકતા સ્વયમ્ ।
સાધુસઙ્ગમસચ્છાસ્ત્રતીક્ષ્ણયોન્નીયતે ધિયા ॥

અનન્તં સમતાનન્દં પરમાર્થં સ્વકં વિદુઃ ।
તદ્ યેભ્યઃ પ્રાપ્યતે યત્નાત્ સેવ્યાસ્ તે શાસ્ત્રસાધવઃ ॥

સચ્છાસ્ત્રાદિગુણો મત્યા સચ્છાસ્ત્રાદિગુણાન્ મતિઃ ।
વર્ધેતે તે મિથો ઽભ્યાસાત્ સરોબ્દાવ્ ઇવ કાલતઃ ॥

આબાલ્યાદ્ અલમ્ અભ્યસ્તૈઃ શાસ્ત્રસત્સંગમાદિભિઃ ।
ગુણૈઃ પુરુષયત્નેન સ્વો ઽર્થઃ સંપ્રાપ્યતે હિતઃ ॥

પૌરુષેણ જિતા દૈત્યાઃ સ્થાપિતા ભુવનક્રિયાઃ ।
રચિતાનિ જગન્તીહ વિષ્ણુના ન તુ દૈવતઃ ॥

જગતિ પુરુષકારકારણે ઽસ્મિન્ કુરુ રઘુનાથ ચિરં તથા પ્રયત્નમ્ ।
વ્રજસિ તરુસરીસૃપાભિધાનાં સુભગ યથા ન દશામ્ અશઙ્કમ્ એવ ॥