Mokṣopāyaṭīkā · Chapter 2.5

dvau huḍāv iva yudhyete puruṣārthau samāsamau /
ātmīyaś cānyadīyaś ca jayaty atibalas tayoḥ //

anarthaḥ prāpyate yatra śāstritād api pauruṣāt /
anarthakaṃ tu balavat tatra jñeyaṃ svapauruṣam //

paraṃ pauruṣam āśritya dantair dantān vicūrṇayan /
śubhenāśubham udyuktaḥ prāktanaṃ pauruṣaṃ jayet //

prāktanaḥ puruṣārtho 'sau māṃ niyojayatīti dhīḥ /
balād adhaspadīkāryā pratyakṣād adhikā na sā //

tāvat tāvat prayatnena yatitavyaṃ svapauruṣaṃ /
prāktanaṃ pauruṣaṃ yāvad aśubhaṃ śāmyati svayam //

doṣaḥ śāmyaty asandehaṃ prāktano 'dyatanair guṇaiḥ /
dṛṣṭānto 'tra hyastanasya doṣasyādyaguṇaiḥ kṣayaḥ kṣa⟨ṇ⟩[y]aḥ //

asaddaivam adhaḥ kṛtvā nityam udyuktayā dhiyā /
saṃsārottaraṇaṃ bhūtyai yatetādhātum ātmani //

na gantavyam anudyogaiḥ sāmyaṃ puruṣagardabhaiḥ /
udyogas tu yathāśāstraṃ lokadvitayasiddhaye //

saṃsārakuharād asmān nirgantavyaṃ °ga[n]ta° svayaṃ balāt /
pauruṣaṃ yatnam āśritya hariṇevāripañjarāt //

pratyahaṃ pratyavekṣeta naraś caritam ātmanaḥ /
saṃtyajet paśubhis tulyaṃ śrayet satpuruṣocitam //

kiṃcitkāntānnapānādikalilaṃ komalaṃ gṛhe /
vraṇe kīṭa ivāsvādya vayaḥ kāryaṃ na bhasmasāt //

śubhena pauruṣeṇāśu śubham āsādyate phalam /
aśubhenāśubhaṃ nityaṃ daivaṃ nāma na kiṃcana //

pratyakṣadṛṣṭam utsṛjya yo 'numānamanās tv asau /
svabhujābhyām imau sarpāv iti prekṣya palāyatām //

daivaṃ saṃprerayati mām iti mugdhadhiyāṃ mukham /
adṛṣṭaśreṣṭhadṛṣṭīnāṃ dṛṣṭvā lakṣmīr nivartate //

tasmāt puruṣayatnena vivekaṃ pūrṇam āśrayet /
ātmajñānamahārthāni śāstrāṇi pravicārayet //

citte cintayatām arthaṃ yathāśāstraṃ nijehitaiḥ /
asaṃsādhayatām eva mūḍhānāṃ dhig durīpsitam //

pauruṣaṃ ca na cānantaṃ na yatnam abhivāñchate /
na yatnenāpi mahatā tailam āsādyate 'śmanaḥ //

yathā ghaṭaḥ parimito yathā parimitaḥ paṭaḥ /
niyataḥ parimāṇasthaḥ puruṣārthas tathaiva vaḥ //

sa ca śāstrārthasatsaṅgasamācārair nijaṃ phalam /
dadātīti svabhāvo 'yam anyathānarthasiddhaye //

svarūpaṃ pauruṣasyaitad daivaṃ vyavaharan naraḥ /
yāti niṣphalayatnatvaṃ na kadācana kaścana //

dainyadāridryaduḥkhārtā apy anye puruṣottamāḥ /
pauruṣeṇaiva yatnena yātā devendratulyatām //

ā bālyāc caivam abhyastaiḥ śāstrasatsaṅgamādibhiḥ /
guṇaiḥ puruṣayatnena svo 'rthaḥ saṃprāpyate hi taiḥ //

iti pwratyakṣato dṛṣṭam anubhūtaṃ kṛtaṃ śrutam /
daivottham iti manyante ye hatās te kubuddhayaḥ //

ālasyaṃ yadi na bhavej jagaty anarthaḥ ko na syād bahudhaniko bahuśruto vā /
ālasyād iyam avaniḥ sasāgarāntā saṃpūrṇā narapaśubhiś ca nirdhanaiś ca //

bālye gate 'viratakalpitakelilole paugaṇḍamaṇḍanavayaḥprabhṛti prayatnāt /
satsaṅgamaiḥ padapadārthavibuddhabuddhiḥ kuryān naraḥ svaguṇadoṣavicāraṇāni s⟨u⟩[va]° //

ity uktavaty atha munau divaso jagāma sāyantanāya vidhaye 'stam ino jagāma /
snātuṃ sabhā kṛtanamaskaraṇā jagāma śyāmākṣaye ravikaraiś ca sahājagāma //