મોક્ષોપાયટીકા · અધ્યાય 2.5

દ્વૌ હુડાવ્ ઇવ યુધ્યેતે પુરુષાર્થૌ સમાસમૌ ।
આત્મીયશ્ ચાન્યદીયશ્ ચ જયત્ય્ અતિબલસ્ તયોઃ ॥

અનર્થઃ પ્રાપ્યતે યત્ર શાસ્ત્રિતાદ્ અપિ પૌરુષાત્ ।
અનર્થકં તુ બલવત્ તત્ર જ્ઞેયં સ્વપૌરુષમ્ ॥

પરં પૌરુષમ્ આશ્રિત્ય દન્તૈર્ દન્તાન્ વિચૂર્ણયન્ ।
શુભેનાશુભમ્ ઉદ્યુક્તઃ પ્રાક્તનં પૌરુષં જયેત્ ॥

પ્રાક્તનઃ પુરુષાર્થો ઽસૌ માં નિયોજયતીતિ ધીઃ ।
બલાદ્ અધસ્પદીકાર્યા પ્રત્યક્ષાદ્ અધિકા ન સા ॥

તાવત્ તાવત્ પ્રયત્નેન યતિતવ્યં સ્વપૌરુષં ।
પ્રાક્તનં પૌરુષં યાવદ્ અશુભં શામ્યતિ સ્વયમ્ ॥

દોષઃ શામ્યત્ય્ અસન્દેહં પ્રાક્તનો ઽદ્યતનૈર્ ગુણૈઃ ।
દૃષ્ટાન્તો ઽત્ર હ્યસ્તનસ્ય દોષસ્યાદ્યગુણૈઃ ક્ષયઃ ક્ષ⟨ણ્⟩[ય્]અઃ ॥

અસદ્દૈવમ્ અધઃ કૃત્વા નિત્યમ્ ઉદ્યુક્તયા ધિયા ।
સંસારોત્તરણં ભૂત્યૈ યતેતાધાતુમ્ આત્મનિ ॥

ન ગન્તવ્યમ્ અનુદ્યોગૈઃ સામ્યં પુરુષગર્દભૈઃ ।
ઉદ્યોગસ્ તુ યથાશાસ્ત્રં લોકદ્વિતયસિદ્ધયે ॥

સંસારકુહરાદ્ અસ્માન્ નિર્ગન્તવ્યં °ગ[ન્]ત° સ્વયં બલાત્ ।
પૌરુષં યત્નમ્ આશ્રિત્ય હરિણેવારિપઞ્જરાત્ ॥

પ્રત્યહં પ્રત્યવેક્ષેત નરશ્ ચરિતમ્ આત્મનઃ ।
સંત્યજેત્ પશુભિસ્ તુલ્યં શ્રયેત્ સત્પુરુષોચિતમ્ ॥

કિંચિત્કાન્તાન્નપાનાદિકલિલં કોમલં ગૃહે ।
વ્રણે કીટ ઇવાસ્વાદ્ય વયઃ કાર્યં ન ભસ્મસાત્ ॥

શુભેન પૌરુષેણાશુ શુભમ્ આસાદ્યતે ફલમ્ ।
અશુભેનાશુભં નિત્યં દૈવં નામ ન કિંચન ॥

પ્રત્યક્ષદૃષ્ટમ્ ઉત્સૃજ્ય યો ઽનુમાનમનાસ્ ત્વ્ અસૌ ।
સ્વભુજાભ્યામ્ ઇમૌ સર્પાવ્ ઇતિ પ્રેક્ષ્ય પલાયતામ્ ॥

દૈવં સંપ્રેરયતિ મામ્ ઇતિ મુગ્ધધિયાં મુખમ્ ।
અદૃષ્ટશ્રેષ્ઠદૃષ્ટીનાં દૃષ્ટ્વા લક્ષ્મીર્ નિવર્તતે ॥

તસ્માત્ પુરુષયત્નેન વિવેકં પૂર્ણમ્ આશ્રયેત્ ।
આત્મજ્ઞાનમહાર્થાનિ શાસ્ત્રાણિ પ્રવિચારયેત્ ॥

ચિત્તે ચિન્તયતામ્ અર્થં યથાશાસ્ત્રં નિજેહિતૈઃ ।
અસંસાધયતામ્ એવ મૂઢાનાં ધિગ્ દુરીપ્સિતમ્ ॥

પૌરુષં ચ ન ચાનન્તં ન યત્નમ્ અભિવાઞ્છતે ।
ન યત્નેનાપિ મહતા તૈલમ્ આસાદ્યતે ઽશ્મનઃ ॥

યથા ઘટઃ પરિમિતો યથા પરિમિતઃ પટઃ ।
નિયતઃ પરિમાણસ્થઃ પુરુષાર્થસ્ તથૈવ વઃ ॥

સ ચ શાસ્ત્રાર્થસત્સઙ્ગસમાચારૈર્ નિજં ફલમ્ ।
દદાતીતિ સ્વભાવો ઽયમ્ અન્યથાનર્થસિદ્ધયે ॥

સ્વરૂપં પૌરુષસ્યૈતદ્ દૈવં વ્યવહરન્ નરઃ ।
યાતિ નિષ્ફલયત્નત્વં ન કદાચન કશ્ચન ॥

દૈન્યદારિદ્ર્યદુઃખાર્તા અપ્ય્ અન્યે પુરુષોત્તમાઃ ।
પૌરુષેણૈવ યત્નેન યાતા દેવેન્દ્રતુલ્યતામ્ ॥

આ બાલ્યાચ્ ચૈવમ્ અભ્યસ્તૈઃ શાસ્ત્રસત્સઙ્ગમાદિભિઃ ।
ગુણૈઃ પુરુષયત્નેન સ્વો ઽર્થઃ સંપ્રાપ્યતે હિ તૈઃ ॥

ઇતિ પ્wરત્યક્ષતો દૃષ્ટમ્ અનુભૂતં કૃતં શ્રુતમ્ ।
દૈવોત્થમ્ ઇતિ મન્યન્તે યે હતાસ્ તે કુબુદ્ધયઃ ॥

આલસ્યં યદિ ન ભવેજ્ જગત્ય્ અનર્થઃ કો ન સ્યાદ્ બહુધનિકો બહુશ્રુતો વા ।
આલસ્યાદ્ ઇયમ્ અવનિઃ સસાગરાન્તા સંપૂર્ણા નરપશુભિશ્ ચ નિર્ધનૈશ્ ચ ॥

બાલ્યે ગતે ઽવિરતકલ્પિતકેલિલોલે પૌગણ્ડમણ્ડનવયઃપ્રભૃતિ પ્રયત્નાત્ ।
સત્સઙ્ગમૈઃ પદપદાર્થવિબુદ્ધબુદ્ધિઃ કુર્યાન્ નરઃ સ્વગુણદોષવિચારણાનિ સ્⟨ઉ⟩[વ]° ॥

ઇત્ય્ ઉક્તવત્ય્ અથ મુનૌ દિવસો જગામ સાયન્તનાય વિધયે ઽસ્તમ્ ઇનો જગામ ।
સ્નાતું સભા કૃતનમસ્કરણા જગામ શ્યામાક્ષયે રવિકરૈશ્ ચ સહાજગામ ॥