Mokṣopāyaṭīkā · Chapter 2.18

asyāṃ vācitamātrāyāṃ paro bodhaḥ pravartate /
bījād iva yato vyuptād avaśyaṃbhāvi satphalam //

api pauruṣam ādeyaṃ śāstraṃ ced ce⟨t⟩[d] yuktibodhakam /
anyat tv ārṣam api tyājyaṃ bhāvyaṃ nyāyaikasevinā //

yuktiyuktam upādeyaṃ vacanaṃ bālakād api /
anyat tṛṇam iva tyājyam apy uktaṃ padmajanmanā //

yo 'mbhas tātasya kūpo 'yam iti kaupaṃ pibet kaṭu /
tyaktvā gāṅgaṃ puraḥsthaṃ taṃ ko 'nuśāsati rāgiṇam //

yathoṣasi pravṛttāyām āloko 'vaśyam eṣyati /
asyāṃ vācitamātrāyāṃ svavivekas tathaiṣyati //

śrutāyāṃ prājñavadanād buddhāyāṃ svayam eva vā /
śanaiḥ śanair vicāreṇa buddhau saṃskāra āgate //

pūrvaṃ tāvad udety antar bhṛśaṃ saṃskṛtavākyatā /
śuddhā muktā latevoccair yā sabhāsthānabhūṣaṇam //

parā virāgatodeti mahattvaguṇaśālinī /
sā yayā sneham āyānti rājāno 'jagarā api //

pūrvāparajñaḥ sarvatra naro bhavati buddhimān /
padārthānāṃ yathā dīpahasto niśi sulocanaḥ //

lobhamohādayo doṣās tānavaṃ yānty alaṃ śanaiḥ /
dhiyo diśaḥ samāsannaśarado mihikā yathā //

kevalaṃ samapekṣante vivekābhyasanaṃ dhiyaḥ /
na kācana phalaṃ dhatte svabhyāsena vinā kriyā //

manaḥ prasādam āyāti śaradīva mahat saraḥ /
paraṃ sāmyam upādhatte nirmandara ivārṇavaḥ //

nirastakālimā vajraśikhevāstatamaḥpaṭā /
parijvalaty alaṃ prajñā padārthapravibhāginī //

dainyadāridryadoṣādyā dṛṣṭayo darśitāntarāḥ /
na nikṛntanti marmāṇi sasaṃnāham iveṣavaḥ //

hṛdayaṃ nāvalumpanti bhīmāḥ saṃsṛtibhītayaḥ /
puraḥsthitam api prājñaṃ mahopalam ivākhavaḥ //

kathaṃ syād āditā janmakarmaṇor daivapuṃstvayoḥ /
ityādisaṃśayagaṇaḥ śāmyaty ahni yathā tamaḥ //

sarvathā sarvabhāveṣu saṃgatir upaśāmyati /
yāminyām iva yātāyāṃ prajñāloka upāgate //

samudrasyeva gāmbhīryaṃ sthairyaṃ meror iva sthitam /
antaḥśītalatā cendor ivodeti vicāriṇaḥ //

sā jīvanmuktatā tasya śanaiḥ pariṇatiṃ gatā /
śāntāśeṣavikalpasya bhavaty āviśya yoginaḥ °⟨t⟩[n]aḥ //

sarvārthaśītalā śuddhā paramālokadā sudhīḥ /
paraṃ prakāśam āyāti jyotsneva sakalaindavī //

hṛdyākāśe vivekārke śamālokini nirmale |
anarthasārthakartāro nodyanti kaliketavaḥ ||

śāmyanti śuddhim āyānti saumyās tiṣṭhanti sūnnate /
acañcalajaḍās tṛṣṇāḥ śaradīvābhramālikāḥ //

yatkiṃcanakarī krūrā grāmyatā vinivartate /
dīnānanā piśācānāṃ līleva divasāgame //

dharmabhittau bhṛśaṃ lagnāṃ dhiyaṃ dhairyadhuraṃ gatām /
ādhayo na vilumpanti vātāś citralatām iva //

na pataty avaṭe jantur viṣayāsaṅgarūpiṇi /
kaḥ kila jñātasaraṇiḥ śvabhre samanudhāvati //

sacchāstrasādhuvṛttānām avirodhini karmaṇi /
ramate dhīr yathāprāpte sādhvīvāntaḥpurājire //

jagatāṃ koṭilakṣyeṣu yāvantaḥ paramāṇavaḥ /
teṣām ekaikaśo 'ntaḥsthān sargān paśyaty asargadhīḥ //

mokṣopāyāvabodhena śuddhāntaḥkaraṇaṃ janam /
na khedayati bhogaugho na cānandayati kvacit //

paramāṇau paramāṇau sargavargā nirargalam /
ye patanty utpatanty ambuvīcivat tān sa paśyati //

na dveṣṭi saṃpravṛttāni na nivṛttāni kāṅkṣati /
kāryāṇy eṣa prabuddho 'pi niṣprabuddha iva drumaḥ //

dṛśyate lokasāmānyo yathāprāptānuvṛttimān /
iṣṭāniṣṭaphalaprāptau hṛdaye na parājitaḥ //

buddhvedam akhilaṃ śāstraṃ vācayitvā vivecya vā /
anubhūyata evaitan na tūktaṃ varaśāpavat //

śāstraṃ subodham evedaṃ nānālaṃkārabhūṣitam /
kāvyaṃ rasaghanaṃ cāru dṛṣṭāntaiḥ pratipādakam //

budhyate svayam evedaṃ kiṃcitpadapadārthavit °v*i*t /
svayaṃ yas tu na vettīdaṃ śrotavyaṃ tena paṇḍitāt //

asmiñ śrute mate jñāte tapodhyānajapādikam /
mokṣaprāptau tu tasyeha na kiṃcid upayujyate //

etacchāstraghanābhyāsāt paunaḥpunyena vīkṣitāt /
jantoḥ pāṇḍityapūrvaṃ hi cittasaṃskārapūrvakam //

ahaṃ jagad iti prauḍho draṣṭṛdṛśyapiśācakaḥ ⟨dṛṣṭa⟩[draṣṭṛ]° /
piśāco 'rkodayeneva svayaṃ śāmyaty avighnataḥ //

bhramo jagad ahaṃ ceti sthita evopaśāmyati /
svapnamohaḥ parijñāta iva no ramayaty alam //

yathā saṃkalpanagare puṃso harṣaviṣāditā /
na bādhate tathaivāntaḥ parijñāte jagadbhrame //

citrasarpaḥ parijñāto na sarpabhayado yathā /
dṛśyasarpaḥ parijñātas tathā na sukhaduḥkhadaḥ //

parijñānena sarpatvaṃ citrasarpasya naśyati /
yathā tathaiva saṃsāraḥ sthita evopaśāmyati //

sumanaḥpallavāmarśe °ā⟨s⟩[m]ar⟨ṣ⟩[ś]e kiṃcidvyatikaro bhavet /
paramārthapadaprāptau na tu vyatikaro 'sti naḥ //

gacchaty avayavaspandaḥ sumanaḥpatramardane /
iha dhīmātrabodhas tu nāṅgāvayavabodhanam //

sukhāsanopaviṣṭena yathāsambhavam aśnatā /
bhogajālaṃ sadācāraviruddheṣu na tiṣṭhatā //

yathākṣaṇaṃ yathādeśaṃ pravicārayatā sukham /
yathāsambhavasatsaṅgam idaṃ śāstram athetarat //

āsādyate mahājñānabodhaḥ saṃsāraśāntidaḥ /
sa bhūyo yena nāyāti yoniyantraprapīḍanam //

etāvaty eva ye bhūtā bhogān prāpya rase sthitāḥ /
svamātṛviṣṭhākrimayaḥ kīrtanīyā na te 'dhamāḥ //

śṛṇu tāvad idānīṃ tvaṃ kathyamānam idaṃ mayā /
rāghava jñānavistāraṃ buddhisāratarāntaram //

yayedaṃ śrūyate śāstraṃ tāṃ tu vistarataḥ śṛṇu /
vicāryate tathārtho 'yaṃ yayā ca paribhāṣayā //

yenehānanubhūte 'rthe dṛṣṭenārthāvabodhanam °⟨r⟩[b]odha° /
bodhopakāraphaladaṃ taṃ dṛṣṭāntaṃ vidur budhāḥ //

dṛṣṭāntena vinā rāma nāpūrvo 'rtho 'vabudhyate /
yathā dīpaṃ vinā rātrau bhāṇḍopakaraṇaṃ gṛhe //

yair yaiḥ kākutstha dṛṣṭāntais tvaṃ mayehāvabudhyase /
sarve sakāraṇās te hi prāpyaṃ tu sad akāraṇam //

upamānopameyānāṃ kāryakāraṇatoditā /
varjayitvā paraṃ brahma sarveṣām eva vidyate //

brahmopadeśadṛṣṭānto yasya veha hi kathyate /
ekadeśasadharmatvaṃ tatrātaḥ parigṛhyate //

yo yo nāmeha dṛṣṭānto brahmatattvāvabodhane /
dīyate sa sa ⟨m⟩[s]a boddhavyaḥ svapnadṛṣṭajagadgataḥ //

evaṃ sati nirākāre brahmaṇy ākāravān katham /
dṛṣṭānta iti nodyanti mūrkhavaikalpikoktayaḥ //

anyā siddhaviruddhādidṛk dṛṣṭāntapradūṣaṇe /
svapnopamatvāj jagataḥ samudeti na kācana //

avastu pūrvāparayor vartamānavicāritaṃ /
yathā jāgrat tathā svapnaḥ siddham °ddha[m] ābālam akṣatam //

svapnasaṃkalpanadhyānavaraśāpauṣadhādibhiḥ /
ye 'rthās ta iha dṛṣṭāntās tadrūpatvāj jagatsthiteḥ //

mokṣopāyakṛtā granthakāreṇānye 'pi ye kṛtāḥ /
granthās teṣv iyam evaikā vyavasthā bodhyabodhane °⟨d⟩[dh]yabo° //

svapnābhatvaṃ ca jagataḥ śrute śāstre 'vabhotsyate 'va⟨b⟩[bh]o° /
śīghraṃ na pāryate vaktuṃ vāk kila kramavartinī //

svapnasaṃkalpasudhyānanagarādyupamaṃ jagat /
yatas ta eva dṛṣṭāntās °ntā⟨t⟩[s] tasmād bhāntīha netare //

akāraṇaṃ kāraṇinā yad bodhāyopamīyate /
na tatra sarvasādharmyaṃ sambhavaty upamābhramaiḥ //

upameyasyopamānād ekāṃśena sadharmatā /
aṅgīkāryāvabodhāya dhīmatā nirvivādinā //

arthāvalokane dīpād ābhāmātrād ṛte kila /
na sthālatailavartyādi °va⟨n⟩[r]tyā° kiṃcid apy upajāyate //

ekadeśasadharmatvād upameyāvabodhanam /
upamānaṃ karoty aṅga dīpo 'rthaṃ prabhayā yathā //

dṛṣṭāntasyāṃśamātreṇa bodhyabodhodaye sati /
upādeyatayā grāhyo mahāvākyārthaniścayaḥ //

na kutārkikatām etya nāśanīyā prabuddhatā /
anubhūtyapalāpāttair °bhūty⟨ā⟩[a]pa° apavitrair vikalpitaiḥ //

vicāraṇād anubhavakāri vāṅmaya- prasaṅgatām upagatam asmadādiṣu /
striyoktam apy aparam athāpi vaidikaṃ vaco vacaḥpralapanam eva nāgamaḥ //

asmākam asti matir aṅga tayeti sarva- śāstraikavākyakaraṇaṃ phalitaṃ yato 'taḥ /
prātītikārthamayaśāstranijāṅgapuṣṭāt saṃvedanād itarad asti na naḥ pramāṇam //