મોક્ષોપાયટીકા · અધ્યાય 2.18

અસ્યાં વાચિતમાત્રાયાં પરો બોધઃ પ્રવર્તતે ।
બીજાદ્ ઇવ યતો વ્યુપ્તાદ્ અવશ્યંભાવિ સત્ફલમ્ ॥

અપિ પૌરુષમ્ આદેયં શાસ્ત્રં ચેદ્ ચે⟨ત્⟩[દ્] યુક્તિબોધકમ્ ।
અન્યત્ ત્વ્ આર્ષમ્ અપિ ત્યાજ્યં ભાવ્યં ન્યાયૈકસેવિના ॥

યુક્તિયુક્તમ્ ઉપાદેયં વચનં બાલકાદ્ અપિ ।
અન્યત્ તૃણમ્ ઇવ ત્યાજ્યમ્ અપ્ય્ ઉક્તં પદ્મજન્મના ॥

યો ઽમ્ભસ્ તાતસ્ય કૂપો ઽયમ્ ઇતિ કૌપં પિબેત્ કટુ ।
ત્યક્ત્વા ગાઙ્ગં પુરઃસ્થં તં કો ઽનુશાસતિ રાગિણમ્ ॥

યથોષસિ પ્રવૃત્તાયામ્ આલોકો ઽવશ્યમ્ એષ્યતિ ।
અસ્યાં વાચિતમાત્રાયાં સ્વવિવેકસ્ તથૈષ્યતિ ॥

શ્રુતાયાં પ્રાજ્ઞવદનાદ્ બુદ્ધાયાં સ્વયમ્ એવ વા ।
શનૈઃ શનૈર્ વિચારેણ બુદ્ધૌ સંસ્કાર આગતે ॥

પૂર્વં તાવદ્ ઉદેત્ય્ અન્તર્ ભૃશં સંસ્કૃતવાક્યતા ।
શુદ્ધા મુક્તા લતેવોચ્ચૈર્ યા સભાસ્થાનભૂષણમ્ ॥

પરા વિરાગતોદેતિ મહત્ત્વગુણશાલિની ।
સા યયા સ્નેહમ્ આયાન્તિ રાજાનો ઽજગરા અપિ ॥

પૂર્વાપરજ્ઞઃ સર્વત્ર નરો ભવતિ બુદ્ધિમાન્ ।
પદાર્થાનાં યથા દીપહસ્તો નિશિ સુલોચનઃ ॥

લોભમોહાદયો દોષાસ્ તાનવં યાન્ત્ય્ અલં શનૈઃ ।
ધિયો દિશઃ સમાસન્નશરદો મિહિકા યથા ॥

કેવલં સમપેક્ષન્તે વિવેકાભ્યસનં ધિયઃ ।
ન કાચન ફલં ધત્તે સ્વભ્યાસેન વિના ક્રિયા ॥

મનઃ પ્રસાદમ્ આયાતિ શરદીવ મહત્ સરઃ ।
પરં સામ્યમ્ ઉપાધત્તે નિર્મન્દર ઇવાર્ણવઃ ॥

નિરસ્તકાલિમા વજ્રશિખેવાસ્તતમઃપટા ।
પરિજ્વલત્ય્ અલં પ્રજ્ઞા પદાર્થપ્રવિભાગિની ॥

દૈન્યદારિદ્ર્યદોષાદ્યા દૃષ્ટયો દર્શિતાન્તરાઃ ।
ન નિકૃન્તન્તિ મર્માણિ સસંનાહમ્ ઇવેષવઃ ॥

હૃદયં નાવલુમ્પન્તિ ભીમાઃ સંસૃતિભીતયઃ ।
પુરઃસ્થિતમ્ અપિ પ્રાજ્ઞં મહોપલમ્ ઇવાખવઃ ॥

કથં સ્યાદ્ આદિતા જન્મકર્મણોર્ દૈવપુંસ્ત્વયોઃ ।
ઇત્યાદિસંશયગણઃ શામ્યત્ય્ અહ્નિ યથા તમઃ ॥

સર્વથા સર્વભાવેષુ સંગતિર્ ઉપશામ્યતિ ।
યામિન્યામ્ ઇવ યાતાયાં પ્રજ્ઞાલોક ઉપાગતે ॥

સમુદ્રસ્યેવ ગામ્ભીર્યં સ્થૈર્યં મેરોર્ ઇવ સ્થિતમ્ ।
અન્તઃશીતલતા ચેન્દોર્ ઇવોદેતિ વિચારિણઃ ॥

સા જીવન્મુક્તતા તસ્ય શનૈઃ પરિણતિં ગતા ।
શાન્તાશેષવિકલ્પસ્ય ભવત્ય્ આવિશ્ય યોગિનઃ °⟨ત્⟩[ન્]અઃ ॥

સર્વાર્થશીતલા શુદ્ધા પરમાલોકદા સુધીઃ ।
પરં પ્રકાશમ્ આયાતિ જ્યોત્સ્નેવ સકલૈન્દવી ॥

હૃદ્યાકાશે વિવેકાર્કે શમાલોકિનિ નિર્મલે ।
અનર્થસાર્થકર્તારો નોદ્યન્તિ કલિકેતવઃ ॥

શામ્યન્તિ શુદ્ધિમ્ આયાન્તિ સૌમ્યાસ્ તિષ્ઠન્તિ સૂન્નતે ।
અચઞ્ચલજડાસ્ તૃષ્ણાઃ શરદીવાભ્રમાલિકાઃ ॥

યત્કિંચનકરી ક્રૂરા ગ્રામ્યતા વિનિવર્તતે ।
દીનાનના પિશાચાનાં લીલેવ દિવસાગમે ॥

ધર્મભિત્તૌ ભૃશં લગ્નાં ધિયં ધૈર્યધુરં ગતામ્ ।
આધયો ન વિલુમ્પન્તિ વાતાશ્ ચિત્રલતામ્ ઇવ ॥

ન પતત્ય્ અવટે જન્તુર્ વિષયાસઙ્ગરૂપિણિ ।
કઃ કિલ જ્ઞાતસરણિઃ શ્વભ્રે સમનુધાવતિ ॥

સચ્છાસ્ત્રસાધુવૃત્તાનામ્ અવિરોધિનિ કર્મણિ ।
રમતે ધીર્ યથાપ્રાપ્તે સાધ્વીવાન્તઃપુરાજિરે ॥

જગતાં કોટિલક્ષ્યેષુ યાવન્તઃ પરમાણવઃ ।
તેષામ્ એકૈકશો ઽન્તઃસ્થાન્ સર્ગાન્ પશ્યત્ય્ અસર્ગધીઃ ॥

મોક્ષોપાયાવબોધેન શુદ્ધાન્તઃકરણં જનમ્ ।
ન ખેદયતિ ભોગૌઘો ન ચાનન્દયતિ ક્વચિત્ ॥

પરમાણૌ પરમાણૌ સર્ગવર્ગા નિરર્ગલમ્ ।
યે પતન્ત્ય્ ઉત્પતન્ત્ય્ અમ્બુવીચિવત્ તાન્ સ પશ્યતિ ॥

ન દ્વેષ્ટિ સંપ્રવૃત્તાનિ ન નિવૃત્તાનિ કાઙ્ક્ષતિ ।
કાર્યાણ્ય્ એષ પ્રબુદ્ધો ઽપિ નિષ્પ્રબુદ્ધ ઇવ દ્રુમઃ ॥

દૃશ્યતે લોકસામાન્યો યથાપ્રાપ્તાનુવૃત્તિમાન્ ।
ઇષ્ટાનિષ્ટફલપ્રાપ્તૌ હૃદયે ન પરાજિતઃ ॥

બુદ્ધ્વેદમ્ અખિલં શાસ્ત્રં વાચયિત્વા વિવેચ્ય વા ।
અનુભૂયત એવૈતન્ ન તૂક્તં વરશાપવત્ ॥

શાસ્ત્રં સુબોધમ્ એવેદં નાનાલંકારભૂષિતમ્ ।
કાવ્યં રસઘનં ચારુ દૃષ્ટાન્તૈઃ પ્રતિપાદકમ્ ॥

બુધ્યતે સ્વયમ્ એવેદં કિંચિત્પદપદાર્થવિત્ °વ્*ઇ*ત્ ।
સ્વયં યસ્ તુ ન વેત્તીદં શ્રોતવ્યં તેન પણ્ડિતાત્ ॥

અસ્મિઞ્ શ્રુતે મતે જ્ઞાતે તપોધ્યાનજપાદિકમ્ ।
મોક્ષપ્રાપ્તૌ તુ તસ્યેહ ન કિંચિદ્ ઉપયુજ્યતે ॥

એતચ્છાસ્ત્રઘનાભ્યાસાત્ પૌનઃપુન્યેન વીક્ષિતાત્ ।
જન્તોઃ પાણ્ડિત્યપૂર્વં હિ ચિત્તસંસ્કારપૂર્વકમ્ ॥

અહં જગદ્ ઇતિ પ્રૌઢો દ્રષ્ટૃદૃશ્યપિશાચકઃ ⟨દૃષ્ટ⟩[દ્રષ્ટૃ]° ।
પિશાચો ઽર્કોદયેનેવ સ્વયં શામ્યત્ય્ અવિઘ્નતઃ ॥

ભ્રમો જગદ્ અહં ચેતિ સ્થિત એવોપશામ્યતિ ।
સ્વપ્નમોહઃ પરિજ્ઞાત ઇવ નો રમયત્ય્ અલમ્ ॥

યથા સંકલ્પનગરે પુંસો હર્ષવિષાદિતા ।
ન બાધતે તથૈવાન્તઃ પરિજ્ઞાતે જગદ્ભ્રમે ॥

ચિત્રસર્પઃ પરિજ્ઞાતો ન સર્પભયદો યથા ।
દૃશ્યસર્પઃ પરિજ્ઞાતસ્ તથા ન સુખદુઃખદઃ ॥

પરિજ્ઞાનેન સર્પત્વં ચિત્રસર્પસ્ય નશ્યતિ ।
યથા તથૈવ સંસારઃ સ્થિત એવોપશામ્યતિ ॥

સુમનઃપલ્લવામર્શે °આ⟨સ્⟩[મ્]અર્⟨ષ્⟩[શ્]એ કિંચિદ્વ્યતિકરો ભવેત્ ।
પરમાર્થપદપ્રાપ્તૌ ન તુ વ્યતિકરો ઽસ્તિ નઃ ॥

ગચ્છત્ય્ અવયવસ્પન્દઃ સુમનઃપત્રમર્દને ।
ઇહ ધીમાત્રબોધસ્ તુ નાઙ્ગાવયવબોધનમ્ ॥

સુખાસનોપવિષ્ટેન યથાસમ્ભવમ્ અશ્નતા ।
ભોગજાલં સદાચારવિરુદ્ધેષુ ન તિષ્ઠતા ॥

યથાક્ષણં યથાદેશં પ્રવિચારયતા સુખમ્ ।
યથાસમ્ભવસત્સઙ્ગમ્ ઇદં શાસ્ત્રમ્ અથેતરત્ ॥

આસાદ્યતે મહાજ્ઞાનબોધઃ સંસારશાન્તિદઃ ।
સ ભૂયો યેન નાયાતિ યોનિયન્ત્રપ્રપીડનમ્ ॥

એતાવત્ય્ એવ યે ભૂતા ભોગાન્ પ્રાપ્ય રસે સ્થિતાઃ ।
સ્વમાતૃવિષ્ઠાક્રિમયઃ કીર્તનીયા ન તે ઽધમાઃ ॥

શૃણુ તાવદ્ ઇદાનીં ત્વં કથ્યમાનમ્ ઇદં મયા ।
રાઘવ જ્ઞાનવિસ્તારં બુદ્ધિસારતરાન્તરમ્ ॥

યયેદં શ્રૂયતે શાસ્ત્રં તાં તુ વિસ્તરતઃ શૃણુ ।
વિચાર્યતે તથાર્થો ઽયં યયા ચ પરિભાષયા ॥

યેનેહાનનુભૂતે ઽર્થે દૃષ્ટેનાર્થાવબોધનમ્ °⟨ર્⟩[બ્]ઓધ° ।
બોધોપકારફલદં તં દૃષ્ટાન્તં વિદુર્ બુધાઃ ॥

દૃષ્ટાન્તેન વિના રામ નાપૂર્વો ઽર્થો ઽવબુધ્યતે ।
યથા દીપં વિના રાત્રૌ ભાણ્ડોપકરણં ગૃહે ॥

યૈર્ યૈઃ કાકુત્સ્થ દૃષ્ટાન્તૈસ્ ત્વં મયેહાવબુધ્યસે ।
સર્વે સકારણાસ્ તે હિ પ્રાપ્યં તુ સદ્ અકારણમ્ ॥

ઉપમાનોપમેયાનાં કાર્યકારણતોદિતા ।
વર્જયિત્વા પરં બ્રહ્મ સર્વેષામ્ એવ વિદ્યતે ॥

બ્રહ્મોપદેશદૃષ્ટાન્તો યસ્ય વેહ હિ કથ્યતે ।
એકદેશસધર્મત્વં તત્રાતઃ પરિગૃહ્યતે ॥

યો યો નામેહ દૃષ્ટાન્તો બ્રહ્મતત્ત્વાવબોધને ।
દીયતે સ સ ⟨મ્⟩[સ્]અ બોદ્ધવ્યઃ સ્વપ્નદૃષ્ટજગદ્ગતઃ ॥

એવં સતિ નિરાકારે બ્રહ્મણ્ય્ આકારવાન્ કથમ્ ।
દૃષ્ટાન્ત ઇતિ નોદ્યન્તિ મૂર્ખવૈકલ્પિકોક્તયઃ ॥

અન્યા સિદ્ધવિરુદ્ધાદિદૃક્ દૃષ્ટાન્તપ્રદૂષણે ।
સ્વપ્નોપમત્વાજ્ જગતઃ સમુદેતિ ન કાચન ॥

અવસ્તુ પૂર્વાપરયોર્ વર્તમાનવિચારિતં ।
યથા જાગ્રત્ તથા સ્વપ્નઃ સિદ્ધમ્ °દ્ધ[મ્] આબાલમ્ અક્ષતમ્ ॥

સ્વપ્નસંકલ્પનધ્યાનવરશાપૌષધાદિભિઃ ।
યે ઽર્થાસ્ ત ઇહ દૃષ્ટાન્તાસ્ તદ્રૂપત્વાજ્ જગત્સ્થિતેઃ ॥

મોક્ષોપાયકૃતા ગ્રન્થકારેણાન્યે ઽપિ યે કૃતાઃ ।
ગ્રન્થાસ્ તેષ્વ્ ઇયમ્ એવૈકા વ્યવસ્થા બોધ્યબોધને °⟨દ્⟩[ધ્]યબો° ॥

સ્વપ્નાભત્વં ચ જગતઃ શ્રુતે શાસ્ત્રે ઽવભોત્સ્યતે ઽવ⟨બ્⟩[ભ્]ઓ° ।
શીઘ્રં ન પાર્યતે વક્તું વાક્ કિલ ક્રમવર્તિની ॥

સ્વપ્નસંકલ્પસુધ્યાનનગરાદ્યુપમં જગત્ ।
યતસ્ ત એવ દૃષ્ટાન્તાસ્ °ન્તા⟨ત્⟩[સ્] તસ્માદ્ ભાન્તીહ નેતરે ॥

અકારણં કારણિના યદ્ બોધાયોપમીયતે ।
ન તત્ર સર્વસાધર્મ્યં સમ્ભવત્ય્ ઉપમાભ્રમૈઃ ॥

ઉપમેયસ્યોપમાનાદ્ એકાંશેન સધર્મતા ।
અઙ્ગીકાર્યાવબોધાય ધીમતા નિર્વિવાદિના ॥

અર્થાવલોકને દીપાદ્ આભામાત્રાદ્ ઋતે કિલ ।
ન સ્થાલતૈલવર્ત્યાદિ °વ⟨ન્⟩[ર્]ત્યા° કિંચિદ્ અપ્ય્ ઉપજાયતે ॥

એકદેશસધર્મત્વાદ્ ઉપમેયાવબોધનમ્ ।
ઉપમાનં કરોત્ય્ અઙ્ગ દીપો ઽર્થં પ્રભયા યથા ॥

દૃષ્ટાન્તસ્યાંશમાત્રેણ બોધ્યબોધોદયે સતિ ।
ઉપાદેયતયા ગ્રાહ્યો મહાવાક્યાર્થનિશ્ચયઃ ॥

ન કુતાર્કિકતામ્ એત્ય નાશનીયા પ્રબુદ્ધતા ।
અનુભૂત્યપલાપાત્તૈર્ °ભૂત્ય્⟨આ⟩[અ]પ° અપવિત્રૈર્ વિકલ્પિતૈઃ ॥

વિચારણાદ્ અનુભવકારિ વાઙ્મય- પ્રસઙ્ગતામ્ ઉપગતમ્ અસ્મદાદિષુ ।
સ્ત્રિયોક્તમ્ અપ્ય્ અપરમ્ અથાપિ વૈદિકં વચો વચઃપ્રલપનમ્ એવ નાગમઃ ॥

અસ્માકમ્ અસ્તિ મતિર્ અઙ્ગ તયેતિ સર્વ- શાસ્ત્રૈકવાક્યકરણં ફલિતં યતો ઽતઃ ।
પ્રાતીતિકાર્થમયશાસ્ત્રનિજાઙ્ગપુષ્ટાત્ સંવેદનાદ્ ઇતરદ્ અસ્તિ ન નઃ પ્રમાણમ્ ॥