Mokṣopāyaṭīkā · Chapter 2.13

etāṃ dṛṣṭim avaṣṭabhya puṣṭātmānaḥ subuddhayaḥ /
vicaranty asamunnaddhā (ā)asam° mahānto 'bhyuditā iva //

na śocanti na yācante na vāñchanti śubhāśubham /
sarvam eva ca kurvanti kurvanti na ca kiṃcana //

svastham evāvatiṣṭhanti svasthaṃ kurvanti yānti ca /
heyopādeyatāpakṣarahitāḥ svātmani sthitāḥ //

āyānti ca na cāyānti vanaṃ yānti na yānti ca /
na kurvanty api kurvanti na vadanti vadanti ca //

ye kecana samārambhā yāś ca kāścana dṛṣṭayaḥ /
heyādeyadṛśo yās tāḥ kṣīyante 'dhigate pade //

parityaktasamastehaṃ mano madhuravṛttimat /
sarvataḥ sukham abhyeti candrabimba iva sthitam //

api nirmananārambham apy astākhilakautukam /
ātmany eva na māty antar indāv iva rasāyanam //

na karotīndrajālāni nānudhāvati vāsanām /
bālacāpalam utsṛjya pūrṇam eva virājate //

svānubhūteḥ suśāstrasya guroś caivaikavākyatā /
yatrābhyāsena tenātmā santatenāvalokyate //

avahelitaśāstrārthair avajñātamahājanaiḥ °ma⟨n⟩*h*ā° /
kaṣṭām kaṣṭ⟨a⟩[ā]m apy āpadaṃ prāpto na mūḍhaiḥ samatām iyāt //

na vyādhir na viṣaṃ nāpat tathā nāmāsti bhūtale /
khedāya svaśarīrasthaṃ maurkhyam eva yathā nṛṇām //

kiṃcitsaṃskṛtabuddhīnāṃ śravyaṃ śāstram idaṃ yathā /
maurkhyāpahaṃ tathā śāstram anyad asti na kiṃcana //

idaṃ śravyaṃ sukhakaraṃ kathādṛṣṭāntasundaram /
aviruddham aśeṣeṇa śāstravākyārthabandhunā //

āpado yā duruttārā yāś ca tucchāḥ kuyonayaḥ /
tās tā maurkhyāt prasūyante khadirāt kaṇṭhakā iva //

varaṃ śarāvahastasya caṇḍālāgāravīthiṣu /
bhikṣārtham aṭanaṃ rāma na maurkhyahatajīvitam //

imam ālokam āsādya mokṣopāyamayaṃ janaḥ /
andhatām eti na punaḥ kaścin mohatamasy api //

tāvan nayati saṃkocaṃ tṛṣṇā śyāmā narāmbujam /
yāvad vivekasūryasya noditā vimalā prabhā //

saṃsāraduḥkhamokṣārthaṃ mādṛśaiḥ saha bandhubhiḥ /
svarūpam ātmano jñātvā guruśāstrapramāṇataḥ //

jīvanmuktāś carantīha yathā hariharādayaḥ /
yathā brahmarṣayaś cānye tathā vihara rāghava //

anantānīha duḥkhāni sukhaṃ kṣaṇalavopamam /
nātaḥ sukheṣu badhnīyād dṛṣṭiṃ duḥkhānubandhiṣu //

yad anantam anāyāsaṃ tat padaṃ sārasiddhaye /
sādhanīyaṃ prayatnena puruṣeṇa vijānatā //

ta eva puruṣārthasya bhājanaṃ puruṣottamāḥ /
anuttamapadālambi mano yeṣāṃ gatajvaram //

saṃbhogāśanamātreṣu rājyādiṣu sukheṣu ye /
saṃtuṣṭā duṣṭamanaso viddhi tān andhadundubhān //

ye śaṭheṣu duranteṣu duṣkṛtārambhaśāliṣu /
dviṣatsu mitrarūpeṣu bhaktā vai bhogabhogiṣu //

te yānti durgamād durgaṃ duḥkhād duḥkhaṃ bhayād bhayam /
narakān narakaṃ mūḍhā mohamantharabuddhayaḥ //

parasparavināśotke śreyasyau na kadācana /
sukhaduḥkhadaśe rāma taḍitprasarabhaṅgure //

ye viraktā mahātmānaḥ suviviktā bhavādṛśaḥ /
puruṣān viddhi tān vandyān bhogamokṣaikabhāginaḥ //

vivekaṃ param āśritya vairāgyābhyāsayogataḥ °ābhy*ā*sa° /
saṃsārasaritaṃ ghorām imām āpadam uttaret //

na suptavyaṃ tu saṃsāramāyāsv iha hi jānatā /
viṣamūrcchanasaṃmohadāyinīṣu vivekinā //

saṃsāram imam āsādya yas tiṣṭhaty avahelayā /
jvalitasya gṛhasyoccaiḥ śete tārṇasya so 'ntare //

yat prāpya na nivartante yad āsādya na śocyate /
tat padaṃ śemuṣīlabhyam asty evātra na saṃśayaḥ //

nāsti cet tad vicāreṇa doṣaḥ ko bhavatāṃ bhavet /
asti cet tat samuttīrṇā bhaviṣyatha bhavārṇavāt //

pravṛttiḥ puruṣasyeha mokṣopāyavicāraṇe /
yadā bhavaty āśu tadā mokṣabhāgī sa ucyate //

anapāyi nirāśaṅkaṃ svāsthyaṃ vigatavibhramam /
na vinā kevalībhāvaṃ vidyate bhuvanatraye //

tatprāptāv uttamaprāptau na kleśa upayujyate /
na mitrāṇy upakurvanti na dhanāni na bāndhavāḥ //

na hastapādacalanaṃ na deśāntarasaṃgamaḥ /
kleśātiśayasādhyo vā na tīrthāyatanāśrayaḥ //

puruṣārthaikasādhyena vāsanaikārthakarmaṇā /
kevalaṃ tan manomātrajayenāsādyate padam //

vivekamātrasādhyaṃ tadvicāraikāntaniścayam /
tyajatā duḥkhajālāni nareṇa tad avāpyate //

sukhasevyāsanasthena tadvicāravatā svayam /
na śocyate padaṃ prāpya na ca bhūyo 'bhijāyate //

tat samastasukhāsārasīmāntaṃ sādhavo viduḥ /
tad anuttamaniṣṣyandaṃ param āhū rasāyanam //

kṣayitvāt sarvabhāvānāṃ svargamānuṣyayor dvayoḥ /
sukhaṃ nāsty eva salilaṃ mṛgatṛṣṇāsv ivaitayoḥ //

ato manojayaś cintyaḥ śamasaṃtoṣasādhanaḥ /
anantaśamasaṃbhogas tasmād ānanda āpyate //

jīvatā gacchatā caiva bhramatā patatā tathā /
rakṣasā dānavenāpi devena puruṣeṇa vā //

manaḥpraśamanodbhūtaṃ tat prāpya paramaṃ sukhaṃ /
vikāsiśamapuṣpasya vivekoccataroḥ °o⟨ś⟩[c]ca° phalam //

vyavahārapareṇāpi kāryavṛndam acinvatā /
bhānunevāmbarasthena nojjhyate na ca vāñchyate //

manaḥ praśāntam atyacchaṃ viśrāntaṃ gatavibhramam /
anīhaṃ vigatābhīṣṭaṃ nābhivāñchati nojjhati //

mokṣadvāre dvārapālān imāñ śṛṇu yathākramam /
yeṣām ekatamāsaktyā mokṣadvāre praviśyate //

duḥkhadoṣadaśā dīrghā saṃsāramarumaṇḍalī /
jantoḥ śītalatām eti śītalena śamāmbunā //

śamenāsādyate śreyaḥ śamo hi paramaṃ padam /
śamaḥ śivaṃ śamaḥ śāntiḥ śamo bhrāntinivāraṇam //

puṃsaḥ praśamatṛptasya śītalācchatarātmanaḥ /
śamatoṣitacittasya śatrur apy eti mitratām //

śamacandramasā yeṣām °ṣā⟨ṃ⟩m āśayaḥ samalaṃkṛtaḥ /
kṣīrābdhīnām ivodeti teṣāṃ paramaśuddhatā //

hṛtkuśeśayakośeṣu yeṣāṃ śamakuśeśayam °ku⟨l⟩[ś]eśa° /
satāṃ vikasitaṃ °k(ā)asi° te hi dvihṛtpadmāḥ samā hareḥ //

śamaśrīḥ śobhate yeṣāṃ mukhendāv akalaṅkite /
te 'mī kulendavo vandyāḥ saundaryavijitendavaḥ //

trailokyodaravartinyo nānandāya tathā śriyaḥ /
sāmrājyasaṃpatpratimā yathā śamavibhūtayaḥ //

yāni duḥkhāni yās tṛṣṇā duḥsahā ye durādhayaḥ /
tat sarvaṃ śāntacetassu tamo 'rkeṣv iva naśyati //

mano hi sarvabhūtānāṃ prasādam anugacchati /
na tathendau yathā śānte jane janitakautukam //

śamaśālini sauhārdavati sarveṣu jantuṣu /
sujane paramaṃ tattvaṃ svayam eva prasīdati //

mātarīva paraṃ yānti viṣamāṇi mṛdūni ca /
viśvāsam iha bhūtāni sarvāṇi śamaśālini //

na rasāyanapānena na lakṣmyāliṅganena ca /
tathā sukham avāpnoti śamenāntar yathā janaḥ //

sarvādhivyādhivalitaṃ °vyā⟨l⟩[dh]i° krāntaṃ tṛṣṇāvaratrayā /
manaḥ śamāmṛtāsekaiḥ °kai[ḥ] samāśvāsaya rāghava //

yat karoṣi yad aśnāsi śamaśītalayā dhiyā /
tat te 'tisvadate svādu netarat tāntamānasam //

śamāmṛtarasāsnātaṃ °ras⟨a⟩[ā]snā° mano yām eti nirvṛtim /
chinnāny api tayāṅgāni manye rohanti rāghava //

na piśācā na rakṣāṃsi na daityā na ca śatravaḥ /
na ca vyāghrabhujaṅgādyā dviṣanti śamaśālinam //

susaṃnaddhasamastāṅgaṃ praśamāmṛtavarmaṇā /
vedhayanti na duḥkhāni śarā vajraśilāṃ iva //

na tathā rājate rājā mānyāntaḥpurasaṃsthitaḥ /
samayā svasthayā vṛttyā yathopaśamaśobhitaḥ //

prāṇāt priyataraṃ dṛṣṭvā tuṣṭim eti na tāṃ janaḥ /
yām āyāti janaṃ śāntam °ta⟨ṃ⟩m avalokya samāśayam //

samayā śamaśālinyā vṛttyā yaḥ sādhu vartate /
abhinanditayā loke jīvatīha sa netaraḥ //

anuddhatamanāḥ śāntaḥ sādhu karma karoti yat /
tat sarvam abhinandanti tasyemā bhūtajātayaḥ //

śrutvā spṛṣṭvā ca dṛṣṭvā ca bhuktvā ghrātvā śubhāśubham /
na hṛṣyati glāyati yaḥ sa śānta iti kathyate //

yaḥ samaḥ sarvabhāveṣu nābhivāñchati nojjhati /
jitvendriyāṇi yatnena sa śānta iti kathyate //

tuṣārakarabimbācchaṃ mano yasya nirākulam /
maraṇotsavayuddheṣu sa śānta iti kathyate //

sthito 'pi na sthita iva na hṛṣyati na kupyati /
yaḥ suṣuptamanāḥ svasthaḥ sa śānta iti kathyate //

amṛtasyandasubhagā yasya sarvajanaṃ prati /
dṛṣṭiḥ prasarati prītā sa śānta iti kathyate //

spaṣṭāvadātayā buddhyā yathaivāntas tathā bahiḥ /
dṛśyante yasya kāryāṇi sa śānta iti kathyate //

apy āpatsu durantāsu kalpānteṣu dahatsv api /
tucchehaṃ na mano yasya sa śānta iti kathyate //

yo 'ntaḥ śītalatāṃ yāto yā(ṃ)to yo bhāveṣu na majjati /
vyavahārī na saṃmūḍhaḥ sa śānta iti kathyate //

ākāśasadṛśī yasya nityaṃ svavyavahāriṇaḥ /
kalaṅkam eti na matiḥ sa śānta iti kathyate //

tapasviṣu bahujñeṣu yājakeṣu nṛpeṣu ca /
balavatsu guṇāḍhyeṣu śamavān eva rājate //

śamasaṃsaktamanasāṃ mahatāṃ guṇaśālinām /
udeti nirvṛtiś cittāj jyotsneva himarociṣaḥ //

sīmānto guṇapūgānāṃ pauruṣaikāntabhūṣaṇam /
saṃkaṭeṣv abhayasthānaṃ śamaḥ śrīmān virājate //

śamam amṛtam ahāryam āryajuṣṭaṃ param avalambya padaṃ paraṃ prayātāḥ /
raghutanaya yathā mahānubhāvāḥ kramam anupālaya siddhaye tam eva //