મોક્ષોપાયટીકા · અધ્યાય 2.13

એતાં દૃષ્ટિમ્ અવષ્ટભ્ય પુષ્ટાત્માનઃ સુબુદ્ધયઃ ।
વિચરન્ત્ય્ અસમુન્નદ્ધા (આ)અસમ્° મહાન્તો ઽભ્યુદિતા ઇવ ॥

ન શોચન્તિ ન યાચન્તે ન વાઞ્છન્તિ શુભાશુભમ્ ।
સર્વમ્ એવ ચ કુર્વન્તિ કુર્વન્તિ ન ચ કિંચન ॥

સ્વસ્થમ્ એવાવતિષ્ઠન્તિ સ્વસ્થં કુર્વન્તિ યાન્તિ ચ ।
હેયોપાદેયતાપક્ષરહિતાઃ સ્વાત્મનિ સ્થિતાઃ ॥

આયાન્તિ ચ ન ચાયાન્તિ વનં યાન્તિ ન યાન્તિ ચ ।
ન કુર્વન્ત્ય્ અપિ કુર્વન્તિ ન વદન્તિ વદન્તિ ચ ॥

યે કેચન સમારમ્ભા યાશ્ ચ કાશ્ચન દૃષ્ટયઃ ।
હેયાદેયદૃશો યાસ્ તાઃ ક્ષીયન્તે ઽધિગતે પદે ॥

પરિત્યક્તસમસ્તેહં મનો મધુરવૃત્તિમત્ ।
સર્વતઃ સુખમ્ અભ્યેતિ ચન્દ્રબિમ્બ ઇવ સ્થિતમ્ ॥

અપિ નિર્મનનારમ્ભમ્ અપ્ય્ અસ્તાખિલકૌતુકમ્ ।
આત્મન્ય્ એવ ન માત્ય્ અન્તર્ ઇન્દાવ્ ઇવ રસાયનમ્ ॥

ન કરોતીન્દ્રજાલાનિ નાનુધાવતિ વાસનામ્ ।
બાલચાપલમ્ ઉત્સૃજ્ય પૂર્ણમ્ એવ વિરાજતે ॥

સ્વાનુભૂતેઃ સુશાસ્ત્રસ્ય ગુરોશ્ ચૈવૈકવાક્યતા ।
યત્રાભ્યાસેન તેનાત્મા સન્તતેનાવલોક્યતે ॥

અવહેલિતશાસ્ત્રાર્થૈર્ અવજ્ઞાતમહાજનૈઃ °મ⟨ન્⟩*હ્*આ° ।
કષ્ટામ્ કષ્ટ્⟨અ⟩[આ]મ્ અપ્ય્ આપદં પ્રાપ્તો ન મૂઢૈઃ સમતામ્ ઇયાત્ ॥

ન વ્યાધિર્ ન વિષં નાપત્ તથા નામાસ્તિ ભૂતલે ।
ખેદાય સ્વશરીરસ્થં મૌર્ખ્યમ્ એવ યથા નૃણામ્ ॥

કિંચિત્સંસ્કૃતબુદ્ધીનાં શ્રવ્યં શાસ્ત્રમ્ ઇદં યથા ।
મૌર્ખ્યાપહં તથા શાસ્ત્રમ્ અન્યદ્ અસ્તિ ન કિંચન ॥

ઇદં શ્રવ્યં સુખકરં કથાદૃષ્ટાન્તસુન્દરમ્ ।
અવિરુદ્ધમ્ અશેષેણ શાસ્ત્રવાક્યાર્થબન્ધુના ॥

આપદો યા દુરુત્તારા યાશ્ ચ તુચ્છાઃ કુયોનયઃ ।
તાસ્ તા મૌર્ખ્યાત્ પ્રસૂયન્તે ખદિરાત્ કણ્ઠકા ઇવ ॥

વરં શરાવહસ્તસ્ય ચણ્ડાલાગારવીથિષુ ।
ભિક્ષાર્થમ્ અટનં રામ ન મૌર્ખ્યહતજીવિતમ્ ॥

ઇમમ્ આલોકમ્ આસાદ્ય મોક્ષોપાયમયં જનઃ ।
અન્ધતામ્ એતિ ન પુનઃ કશ્ચિન્ મોહતમસ્ય્ અપિ ॥

તાવન્ નયતિ સંકોચં તૃષ્ણા શ્યામા નરામ્બુજમ્ ।
યાવદ્ વિવેકસૂર્યસ્ય નોદિતા વિમલા પ્રભા ॥

સંસારદુઃખમોક્ષાર્થં માદૃશૈઃ સહ બન્ધુભિઃ ।
સ્વરૂપમ્ આત્મનો જ્ઞાત્વા ગુરુશાસ્ત્રપ્રમાણતઃ ॥

જીવન્મુક્તાશ્ ચરન્તીહ યથા હરિહરાદયઃ ।
યથા બ્રહ્મર્ષયશ્ ચાન્યે તથા વિહર રાઘવ ॥

અનન્તાનીહ દુઃખાનિ સુખં ક્ષણલવોપમમ્ ।
નાતઃ સુખેષુ બધ્નીયાદ્ દૃષ્ટિં દુઃખાનુબન્ધિષુ ॥

યદ્ અનન્તમ્ અનાયાસં તત્ પદં સારસિદ્ધયે ।
સાધનીયં પ્રયત્નેન પુરુષેણ વિજાનતા ॥

ત એવ પુરુષાર્થસ્ય ભાજનં પુરુષોત્તમાઃ ।
અનુત્તમપદાલમ્બિ મનો યેષાં ગતજ્વરમ્ ॥

સંભોગાશનમાત્રેષુ રાજ્યાદિષુ સુખેષુ યે ।
સંતુષ્ટા દુષ્ટમનસો વિદ્ધિ તાન્ અન્ધદુન્દુભાન્ ॥

યે શઠેષુ દુરન્તેષુ દુષ્કૃતારમ્ભશાલિષુ ।
દ્વિષત્સુ મિત્રરૂપેષુ ભક્તા વૈ ભોગભોગિષુ ॥

તે યાન્તિ દુર્ગમાદ્ દુર્ગં દુઃખાદ્ દુઃખં ભયાદ્ ભયમ્ ।
નરકાન્ નરકં મૂઢા મોહમન્થરબુદ્ધયઃ ॥

પરસ્પરવિનાશોત્કે શ્રેયસ્યૌ ન કદાચન ।
સુખદુઃખદશે રામ તડિત્પ્રસરભઙ્ગુરે ॥

યે વિરક્તા મહાત્માનઃ સુવિવિક્તા ભવાદૃશઃ ।
પુરુષાન્ વિદ્ધિ તાન્ વન્દ્યાન્ ભોગમોક્ષૈકભાગિનઃ ॥

વિવેકં પરમ્ આશ્રિત્ય વૈરાગ્યાભ્યાસયોગતઃ °આભ્ય્*આ*સ° ।
સંસારસરિતં ઘોરામ્ ઇમામ્ આપદમ્ ઉત્તરેત્ ॥

ન સુપ્તવ્યં તુ સંસારમાયાસ્વ્ ઇહ હિ જાનતા ।
વિષમૂર્ચ્છનસંમોહદાયિનીષુ વિવેકિના ॥

સંસારમ્ ઇમમ્ આસાદ્ય યસ્ તિષ્ઠત્ય્ અવહેલયા ।
જ્વલિતસ્ય ગૃહસ્યોચ્ચૈઃ શેતે તાર્ણસ્ય સો ઽન્તરે ॥

યત્ પ્રાપ્ય ન નિવર્તન્તે યદ્ આસાદ્ય ન શોચ્યતે ।
તત્ પદં શેમુષીલભ્યમ્ અસ્ત્ય્ એવાત્ર ન સંશયઃ ॥

નાસ્તિ ચેત્ તદ્ વિચારેણ દોષઃ કો ભવતાં ભવેત્ ।
અસ્તિ ચેત્ તત્ સમુત્તીર્ણા ભવિષ્યથ ભવાર્ણવાત્ ॥

પ્રવૃત્તિઃ પુરુષસ્યેહ મોક્ષોપાયવિચારણે ।
યદા ભવત્ય્ આશુ તદા મોક્ષભાગી સ ઉચ્યતે ॥

અનપાયિ નિરાશઙ્કં સ્વાસ્થ્યં વિગતવિભ્રમમ્ ।
ન વિના કેવલીભાવં વિદ્યતે ભુવનત્રયે ॥

તત્પ્રાપ્તાવ્ ઉત્તમપ્રાપ્તૌ ન ક્લેશ ઉપયુજ્યતે ।
ન મિત્રાણ્ય્ ઉપકુર્વન્તિ ન ધનાનિ ન બાન્ધવાઃ ॥

ન હસ્તપાદચલનં ન દેશાન્તરસંગમઃ ।
ક્લેશાતિશયસાધ્યો વા ન તીર્થાયતનાશ્રયઃ ॥

પુરુષાર્થૈકસાધ્યેન વાસનૈકાર્થકર્મણા ।
કેવલં તન્ મનોમાત્રજયેનાસાદ્યતે પદમ્ ॥

વિવેકમાત્રસાધ્યં તદ્વિચારૈકાન્તનિશ્ચયમ્ ।
ત્યજતા દુઃખજાલાનિ નરેણ તદ્ અવાપ્યતે ॥

સુખસેવ્યાસનસ્થેન તદ્વિચારવતા સ્વયમ્ ।
ન શોચ્યતે પદં પ્રાપ્ય ન ચ ભૂયો ઽભિજાયતે ॥

તત્ સમસ્તસુખાસારસીમાન્તં સાધવો વિદુઃ ।
તદ્ અનુત્તમનિષ્ષ્યન્દં પરમ્ આહૂ રસાયનમ્ ॥

ક્ષયિત્વાત્ સર્વભાવાનાં સ્વર્ગમાનુષ્યયોર્ દ્વયોઃ ।
સુખં નાસ્ત્ય્ એવ સલિલં મૃગતૃષ્ણાસ્વ્ ઇવૈતયોઃ ॥

અતો મનોજયશ્ ચિન્ત્યઃ શમસંતોષસાધનઃ ।
અનન્તશમસંભોગસ્ તસ્માદ્ આનન્દ આપ્યતે ॥

જીવતા ગચ્છતા ચૈવ ભ્રમતા પતતા તથા ।
રક્ષસા દાનવેનાપિ દેવેન પુરુષેણ વા ॥

મનઃપ્રશમનોદ્ભૂતં તત્ પ્રાપ્ય પરમં સુખં ।
વિકાસિશમપુષ્પસ્ય વિવેકોચ્ચતરોઃ °ઓ⟨શ્⟩[ચ્]ચ° ફલમ્ ॥

વ્યવહારપરેણાપિ કાર્યવૃન્દમ્ અચિન્વતા ।
ભાનુનેવામ્બરસ્થેન નોજ્ઝ્યતે ન ચ વાઞ્છ્યતે ॥

મનઃ પ્રશાન્તમ્ અત્યચ્છં વિશ્રાન્તં ગતવિભ્રમમ્ ।
અનીહં વિગતાભીષ્ટં નાભિવાઞ્છતિ નોજ્ઝતિ ॥

મોક્ષદ્વારે દ્વારપાલાન્ ઇમાઞ્ શૃણુ યથાક્રમમ્ ।
યેષામ્ એકતમાસક્ત્યા મોક્ષદ્વારે પ્રવિશ્યતે ॥

દુઃખદોષદશા દીર્ઘા સંસારમરુમણ્ડલી ।
જન્તોઃ શીતલતામ્ એતિ શીતલેન શમામ્બુના ॥

શમેનાસાદ્યતે શ્રેયઃ શમો હિ પરમં પદમ્ ।
શમઃ શિવં શમઃ શાન્તિઃ શમો ભ્રાન્તિનિવારણમ્ ॥

પુંસઃ પ્રશમતૃપ્તસ્ય શીતલાચ્છતરાત્મનઃ ।
શમતોષિતચિત્તસ્ય શત્રુર્ અપ્ય્ એતિ મિત્રતામ્ ॥

શમચન્દ્રમસા યેષામ્ °ષા⟨ં⟩મ્ આશયઃ સમલંકૃતઃ ।
ક્ષીરાબ્ધીનામ્ ઇવોદેતિ તેષાં પરમશુદ્ધતા ॥

હૃત્કુશેશયકોશેષુ યેષાં શમકુશેશયમ્ °કુ⟨લ્⟩[શ્]એશ° ।
સતાં વિકસિતં °ક્(આ)અસિ° તે હિ દ્વિહૃત્પદ્માઃ સમા હરેઃ ॥

શમશ્રીઃ શોભતે યેષાં મુખેન્દાવ્ અકલઙ્કિતે ।
તે ઽમી કુલેન્દવો વન્દ્યાઃ સૌન્દર્યવિજિતેન્દવઃ ॥

ત્રૈલોક્યોદરવર્તિન્યો નાનન્દાય તથા શ્રિયઃ ।
સામ્રાજ્યસંપત્પ્રતિમા યથા શમવિભૂતયઃ ॥

યાનિ દુઃખાનિ યાસ્ તૃષ્ણા દુઃસહા યે દુરાધયઃ ।
તત્ સર્વં શાન્તચેતસ્સુ તમો ઽર્કેષ્વ્ ઇવ નશ્યતિ ॥

મનો હિ સર્વભૂતાનાં પ્રસાદમ્ અનુગચ્છતિ ।
ન તથેન્દૌ યથા શાન્તે જને જનિતકૌતુકમ્ ॥

શમશાલિનિ સૌહાર્દવતિ સર્વેષુ જન્તુષુ ।
સુજને પરમં તત્ત્વં સ્વયમ્ એવ પ્રસીદતિ ॥

માતરીવ પરં યાન્તિ વિષમાણિ મૃદૂનિ ચ ।
વિશ્વાસમ્ ઇહ ભૂતાનિ સર્વાણિ શમશાલિનિ ॥

ન રસાયનપાનેન ન લક્ષ્મ્યાલિઙ્ગનેન ચ ।
તથા સુખમ્ અવાપ્નોતિ શમેનાન્તર્ યથા જનઃ ॥

સર્વાધિવ્યાધિવલિતં °વ્યા⟨લ્⟩[ધ્]ઇ° ક્રાન્તં તૃષ્ણાવરત્રયા ।
મનઃ શમામૃતાસેકૈઃ °કૈ[ઃ] સમાશ્વાસય રાઘવ ॥

યત્ કરોષિ યદ્ અશ્નાસિ શમશીતલયા ધિયા ।
તત્ તે ઽતિસ્વદતે સ્વાદુ નેતરત્ તાન્તમાનસમ્ ॥

શમામૃતરસાસ્નાતં °રસ્⟨અ⟩[આ]સ્ના° મનો યામ્ એતિ નિર્વૃતિમ્ ।
છિન્નાન્ય્ અપિ તયાઙ્ગાનિ મન્યે રોહન્તિ રાઘવ ॥

ન પિશાચા ન રક્ષાંસિ ન દૈત્યા ન ચ શત્રવઃ ।
ન ચ વ્યાઘ્રભુજઙ્ગાદ્યા દ્વિષન્તિ શમશાલિનમ્ ॥

સુસંનદ્ધસમસ્તાઙ્ગં પ્રશમામૃતવર્મણા ।
વેધયન્તિ ન દુઃખાનિ શરા વજ્રશિલાં ઇવ ॥

ન તથા રાજતે રાજા માન્યાન્તઃપુરસંસ્થિતઃ ।
સમયા સ્વસ્થયા વૃત્ત્યા યથોપશમશોભિતઃ ॥

પ્રાણાત્ પ્રિયતરં દૃષ્ટ્વા તુષ્ટિમ્ એતિ ન તાં જનઃ ।
યામ્ આયાતિ જનં શાન્તમ્ °ત⟨ં⟩મ્ અવલોક્ય સમાશયમ્ ॥

સમયા શમશાલિન્યા વૃત્ત્યા યઃ સાધુ વર્તતે ।
અભિનન્દિતયા લોકે જીવતીહ સ નેતરઃ ॥

અનુદ્ધતમનાઃ શાન્તઃ સાધુ કર્મ કરોતિ યત્ ।
તત્ સર્વમ્ અભિનન્દન્તિ તસ્યેમા ભૂતજાતયઃ ॥

શ્રુત્વા સ્પૃષ્ટ્વા ચ દૃષ્ટ્વા ચ ભુક્ત્વા ઘ્રાત્વા શુભાશુભમ્ ।
ન હૃષ્યતિ ગ્લાયતિ યઃ સ શાન્ત ઇતિ કથ્યતે ॥

યઃ સમઃ સર્વભાવેષુ નાભિવાઞ્છતિ નોજ્ઝતિ ।
જિત્વેન્દ્રિયાણિ યત્નેન સ શાન્ત ઇતિ કથ્યતે ॥

તુષારકરબિમ્બાચ્છં મનો યસ્ય નિરાકુલમ્ ।
મરણોત્સવયુદ્ધેષુ સ શાન્ત ઇતિ કથ્યતે ॥

સ્થિતો ઽપિ ન સ્થિત ઇવ ન હૃષ્યતિ ન કુપ્યતિ ।
યઃ સુષુપ્તમનાઃ સ્વસ્થઃ સ શાન્ત ઇતિ કથ્યતે ॥

અમૃતસ્યન્દસુભગા યસ્ય સર્વજનં પ્રતિ ।
દૃષ્ટિઃ પ્રસરતિ પ્રીતા સ શાન્ત ઇતિ કથ્યતે ॥

સ્પષ્ટાવદાતયા બુદ્ધ્યા યથૈવાન્તસ્ તથા બહિઃ ।
દૃશ્યન્તે યસ્ય કાર્યાણિ સ શાન્ત ઇતિ કથ્યતે ॥

અપ્ય્ આપત્સુ દુરન્તાસુ કલ્પાન્તેષુ દહત્સ્વ્ અપિ ।
તુચ્છેહં ન મનો યસ્ય સ શાન્ત ઇતિ કથ્યતે ॥

યો ઽન્તઃ શીતલતાં યાતો યા(ં)તો યો ભાવેષુ ન મજ્જતિ ।
વ્યવહારી ન સંમૂઢઃ સ શાન્ત ઇતિ કથ્યતે ॥

આકાશસદૃશી યસ્ય નિત્યં સ્વવ્યવહારિણઃ ।
કલઙ્કમ્ એતિ ન મતિઃ સ શાન્ત ઇતિ કથ્યતે ॥

તપસ્વિષુ બહુજ્ઞેષુ યાજકેષુ નૃપેષુ ચ ।
બલવત્સુ ગુણાઢ્યેષુ શમવાન્ એવ રાજતે ॥

શમસંસક્તમનસાં મહતાં ગુણશાલિનામ્ ।
ઉદેતિ નિર્વૃતિશ્ ચિત્તાજ્ જ્યોત્સ્નેવ હિમરોચિષઃ ॥

સીમાન્તો ગુણપૂગાનાં પૌરુષૈકાન્તભૂષણમ્ ।
સંકટેષ્વ્ અભયસ્થાનં શમઃ શ્રીમાન્ વિરાજતે ॥

શમમ્ અમૃતમ્ અહાર્યમ્ આર્યજુષ્ટં પરમ્ અવલમ્બ્ય પદં પરં પ્રયાતાઃ ।
રઘુતનય યથા મહાનુભાવાઃ ક્રમમ્ અનુપાલય સિદ્ધયે તમ્ એવ ॥