Mokṣopāyaṭīkā · Chapter 2.14

śāstrāvabodhāmalayā dhiyā paramapūtayā | /
kartavyaḥ kāraṇajñena vicāro 'niśam ātmanaḥ //

vicārāt tīkṣṇatām etya dhīḥ paśyati paraṃ padam /
dīrghasaṃsārarogasya vicāro hi mahauṣadham //

āpadvanam anantehāparipallavitākṛti °ti(ḥ) /
vicārakrakacacchinnaṃ naiva bhūyaḥ prarohati //

moheṣu bandhunāśeṣu saṃkaṭeṣu bhrameṣu ca /
sarveṣv eva mahāprājña vicāro hi satāṃ gatiḥ //

na vicāraṃ vinā kaścid upāyo 'sti vipacchame /
vicārād aśubhaṃ tyaktvā śubham āyāti dhīḥ satām //

balaṃ buddhiś ca tejaś ca pratipattiḥ kriyāphalam /
phalanty etāni sarvāṇi vicāreṇaiva dhīmataḥ //

yuktāyuktamahādīpam abhivāñchitasādhakam /
sphāraṃ vicāram āśritya saṃsārajaladhiṃ taret //

ālūnahṛdayāmbhojaṃ mahāmohamataṅgajam /
vidārayati śuddhātmā vicārodārakesarī //

mūḍhāḥ kālavaśeneha yad gatāḥ paramaṃ padam /
tad vicārapradīpasya vijṛmbhitam anuttamam //

rājyāni saṃpadaḥ sphāro bhogo mokṣaś ca śāśvataḥ /
vicārakalpavṛkṣasya phalāny etāni rāghava °va(ḥ) //

yā vivekavilāsinyo matayo mahatām iha /
na tā vipadi majjanti tumbakānīva vāriṇi //

vicārodayahāriṇyā dhiyā vyavaharanti ye /
phalānām atyudārāṇāṃ bhājanaṃ hi bhavanti te //

mūrkhahṛtkānanasthānām āśāprasararodhinām /
avicārakarañjānāṃ mañjaryo ma[ñ]ja° duḥkharītayaḥ //

kajjalakṣodamalinā madirāmodadhāriṇī /
avicāramayī nidrā yātu te rāghava kṣayam //

mahāpady api dīrgheṣu sadvicāraparo naraḥ /
na nimajjati moheṣu tejorāśis °śi⟨*ḥ*⟩[s] tamassv iva //

mānase sarasi svacche vicārakamalotkaraḥ /
nūnaṃ vikasito yasya himavān iva bhāti saḥ //

vicāravikalā yasya matir māndyam upeyuṣaḥ /
tasyodety aśaniś candrān mudhā ⟨s⟩[m]u° yakṣaḥ śiśor iva //

duḥkhaṣaṇḍakavalmīkaṃ vipannavalatāmadhuḥ /
rāma dūre parityājyo nirviveko narādhamaḥ //

ye kecana durārambhā durācārā durādhayaḥ /
avicāreṇa te bhānti vetālās tamasā yathā //

avicāriṇam ekāntajaraddrumasadharmakam /
akṣamaṃ sādhukāryeṣu dūre kuru raghūdvaha //

viviktaṃ hi mano jantor āśāvaivaśyavarjitam /
parāṃ nirvṛtim abhyeti pūrṇaś candra ivātmani //

vivekitoditā dehaṃ sarvaṃ śītalayaty alam /
alaṃkaroti cātyantaṃ jyotsneva bhuvanam navā //

paramārthapatākāyā dhiyo dhavalacāmaram /
vicāro rājate janto rajanyām iva candramāḥ //

vicāracāravo bhāvā bhāsayanto diśo daśa /
bhānti bhāskaravad bhagnabhūyobhavabhayāmayāḥ //

bālasya svamanomohakalpitaḥ prāṇahārakaḥ /
rātrau tamasi vetālo vicāreṇa vilīyate //

sarva eva jagadbhāvā avicāreṇa °r⟨a⟩[e]ṇa cāravaḥ /
avidyamānasadbhāvā °v⟨a⟩[ā] vicāraviśarāravaḥ //

puṃso nijamanomohakalpito 'nalpaduḥkhadaḥ /
saṃsāraciravetālo vicāreṇa vilīyate //

samasvacchaṃ nirābādham anantamananāśrayam /
viddhīmaṃ kevalībhāvaṃ vicāro 'grataroḥ phalam //

acalasthitinodāraprakaṭābhogatejasā /
tena niṣkāmatodeti śītatevoditendunā //

cintājvaramahauṣadhyā sādhuś cittaniṣaṇṇayā /
tayottamatvapradayā nābhivāñchati nojjhati //

tatsadālambanaṃ cetaḥ sphāram ābhāsam āgatam /
nāstam eti na codeti kham ivātitatāntaram //

na jahāti na cādatte nottāmyati na śāmyati /
kevalaṃ sākṣivat paśyañ °śya⟨ṃ⟩[ñ] jagad ātmani tiṣṭhati //

na ca śāmyati nāpy antar nāpi bāhye 'vatiṣṭhati /
na ca naiṣkarmyam ādatte na ca karmāṇi majjati //

upekṣate gataṃ vastu saṃprāptam anuvartate /
na kṣubdho nāti cākṣubdho bhāti pūrṇa ivārṇavaḥ //

evaṃrūpeṇa manasā mahātmāno mahāśayāḥ /
jīvanmuktā jagaty asmin viharanti hi yoginaḥ //

uṣitvā suciraṃ kālaṃ dhīrās te yāvadīpsitam /
tanum ante parityajya yānti kevalatāṃ tatām //

ko 'haṃ kasya ca saṃsāra ity āpady api dhīmatā /
cintanīyaṃ prayatnena sapratīkāram ātmanā //

kāryasaṃkaṭasandehaṃ rājā jānāti rāghava /
niṣphalaṃ saphalaṃ vāpi vicāreṇaiva nānyathā //

vedavedāntasiddhāntasthitayaḥ sthitikāraṇam /
nirṇīyante vicāreṇa dīpeneva bhuvo niśi //

anaṣṭam andhakāreṣu bahutejassv ajihmitam /
paśyaty api vyavahitaṃ vicāraś cārulocanam //

vivekāndho hi jātyandhaḥ śocyaḥ sarvasya durmatiḥ /
divyacakṣur vivekātmā jayaty akhilavastuṣu //

paramātmamayī pālyā mahānandaikasādhanī /
kṣaṇam ekaṃ parityājyā na vicāracamatkṛtiḥ //

vicāracāruḥ puruṣo mahatām api rocate /
paripakvaṃ camatkāri sahakāraphalaṃ yathā //

vicārakāntamatayo nānekeṣu punaḥ punaḥ /
luṭhanti duḥkhaśvabhreṣu jñātordhvagatayo narāḥ //

na virauti tathā rogī nānarthaśatajarjaraḥ /
avicāravinaṣṭātmā yathājñaḥ pariroditi //

varaṃ kardamakīṭatvaṃ śvabhrakaṇṭakatā varam /
varam andhaguhāhitvaṃ na narasyāvicāritā //

sarvānarthanijāvāsaṃ sarvasādhutiraskṛtam /
sarvadauḥsthityasīmāntam avicāraṃ parityajet //

nityaṃ vicārayuktena bhavitavyaṃ mahātmanā /
bhavāndhakūpe patatāṃ vicāro hy avalambanam //

svayam evātmanātmānam avaṣṭabhya vicārataḥ /
saṃsāramohajaladhes tārayet svamanomṛgam //

ko 'haṃ katham ayaṃ doṣaḥ saṃsārākhya upāgataḥ /
nyāyeneti parāmarśo vicāra iti kathyate //

andhāndhamohamukharaṃ ciraṃ duḥkhāya kevalam /
kṛtaṃ śilāyā hṛdayaṃ durmateś cāvicāriṇaḥ //

bhāvābhāvagrahotsargadṛśām iha hi rāghava /
na vicārād ṛte tattvaṃ jñāyate jñ*ā*(ttvād viśraṃ)yate sādhu kiṃcana //

vicārāj jñāyate tattvaṃ tattvād viśrāntir ātmani /
tato manasi śāntatvaṃ sarvaduḥkhaparikṣayaḥ //

saphalatā phalate bhuvi karmaṇāṃ prakaṭatāṃ kila gacchata °t⟨i⟩[a] uttamāt /
sphuṭavicāradṛśaiva vicāritā śamavate bhavate 'pi virocatām //