Mokṣopāyaṭīkā · Chapter 2.11

etat te kathitaṃ sarvaṃ jñānāvataraṇaṃ bhuvi /
mayā svam īhitaṃ caiva kamalodbhavakalpitam //

tad idaṃ paramaṃ jñānaṃ śrotum adya tavānagha /
bhṛśam utkaṇṭhitaṃ ceto mahataḥ sukṛtodayāt //

kathaṃ brahman bhagavato °t*o* loke jñānāvatāraṇe /
sargād anantaraṃ buddhiḥ pravṛttā parameṣṭhinaḥ //

parame brahmaṇi brahmā svabhāvavaśataḥ svayam /
jātaḥ spandamayo nityam ūrmir ambunidhāv iva //

sṛṣṭvaivam ātataṃ sargaṃ sargasya sakalā gatīḥ /
bhūtabhavyabhaviṣyatsthā dadarśa parameśvaraḥ //

satkriyākramakālasya kṛtādeḥ kṣaya āgate /
moham ālokya lokānāṃ kāruṇyam agamat prabhuḥ //

tato mām īśvaraḥ sṛṣṭvā jñānenāyojya cāsakṛt /
visasarja mahīpīṭhe lokasyājñānaśāntaye //

yathāhaṃ prahitas tena tathānye 'pi maharṣayaḥ /
sanatkumārapramukhā nāradādyāś ca bhūriśaḥ //

kriyākrameṇa puṇyena tathā jñānakrameṇa ca /
manomahāmayottabdham uddhartuṃ lokam īritāḥ //

maharṣibhis tatas tais tu kṣīṇe kṛtayuge purā /
kramāt kriyākrame śuddhe pṛthivyāṃ tanutāṃ gate //

kriyākramavidhānārthaṃ maryādāniyamāya ca /
pṛthagdeśavibhāgena bhūpālāḥ parikalpitāḥ //

bahūni smṛtiśāstrāṇi yajñaśāstrāṇi cāvanau /
dharmakāmārthe siddhyarthaṃ kalpitāny uditāny atha //

kālacakre vahaty asmiṃs tato vigalite krame /
pratyahaṃ bhojanapare jane śālyarjanonmukhe //

dvandvāni saṃpravṛttāni viṣayārthaṃ mahībhujām /
daṇḍyatāṃ saṃprayātāni bhūtāni bhuvi bhūriśaḥ //

tato yuddhaṃ vinā bhūpā °pā⟨ḥ⟩ mahīṃ pālayituṃ kramāt /
asamarthās tad āyātāḥ prajābhiḥ saha dīnatām //

teṣāṃ dainyāpanodārthaṃ samyaksṛṣṭikramāya ca /
tato 'smadādibhiḥ proktā mahatyo jñānadṛṣṭayaḥ //

adhyātmavidyā teneyaṃ pūrvaṃ rājasu varṇitā /
tad anu prasṛtā loke rājavidyety udāhṛtā //

rājavidyā °dyā⟨ṃ⟩ rājaguhyam adhyātmagrantham uttamam /
jñātvā rāghava rājānaḥ parāṃ nirduḥkhatāṃ gatāḥ //

atha rājasv atīteṣu bahuṣv amalakīrtiṣu /
asmād daśarathād rāma jāto 'dya tvam ihāvanau //

tava cātiprasanne 'smiñ jātaṃ manasi pāvanam /
nirnimittam idaṃ cāru vairāgyam arimardana //

sarvasyaiva hi bhavyasya sādhor api vivekinaḥ /
nimittapūrvaṃ vairāgyaṃ jāyate rāma rājasam //

idaṃ tv apūrvam utpannaṃ camatkārakaraṃ satām |
tavānimittaṃ vairāgyaṃ sāttvikaṃ svavivekajam ||

bībhatsaṃ viṣamaṃ dṛṣṭvā ko nāma na virajyate /
satāṃ tūttamavairāgyaṃ vivekād eva jāyate //

te mahānto mahāprajñā nimittena vinaiva hi /
vairāgyaṃ jāyate yeṣāṃ ta evāmalamānasāḥ //

svavivekacamatkāraparāmarśaviraktayā /
rājate hi dhiyā jantur yuveva vanamālayā //

parāmṛśya vivekena saṃsāraracanām imām /
virāgaṃ ye 'dhigacchanti ta eva puruṣottamāḥ //

svavivekavaśād eva vicāryedaṃ punaḥ punaḥ /
indrajālaṃ parityājyaṃ sabāhyābhyantaraṃ balāt //

śmaśānam āpadaṃ dainyaṃ dṛṣṭvā ko na virajyate /
tad vairāgyaṃ paraṃ śreyaḥ svato yad abhijāyate //

akṛtrimavirāgas tvaṃ mahattām alam āgataḥ /
yogyo 'si jñānasārasya bījasyeva mṛdusthalam bījasy⟨ai⟩[e]va mṛ⟨ḍ⟩[d]u° //

prasādāt parameśasya nāthasya paramātmanaḥ /
tvādṛśasya śubhā buddhir vivekam anudhāvati //

kriyākrameṇa mahatā tapasā niyamena ca /
dānena tīrthayātrābhiś cirakālavivekataḥ °t(ā)aḥ //

duṣkṛte kṣayam āpanne paramārthavicāraṇe /
kākatālīyayogena buddhir jantoḥ °to*ḥ* pravartate //

kriyāparās tāvad alaṃ cakrāvṛttibhir ādṛtāḥ /
bhramantīha janā yāvan na paśyanti °ya[n]ti paraṃ padam //

yathābhūtam imaṃ dṛṣṭvā saṃsāraṃ tanmayīṃ dhiyam /
parityajya paraṃ yānti nirālānā gajā iva //

viṣameyam anantehā rāma saṃsārasaṃsṛtiḥ /
dehamuktā mahātantur vinā jñānaṃ na naśyati //

jñānayuktiplavenaiva saṃsārābdhiṃ sudustaram °r(ā)am /
mahādhiyaḥ samuttīrṇā netareṇa raghūdvaha //

tām imāṃ jñānayuktiṃ tvaṃ saṃsārāṃbhodhitāriṇīm °āṃ⟨b⟩[bh]odhi° /
śṛṇuṣvāvahito buddhyā nityāvahitayānayā //

yasmād anantasaṃrambhā jagato duḥkharītayaḥ /
cirāyāntar dahanty etā vinā yuktim anindita //

śītavātātapādīni °vā(t)[t]āta° dvandvaduḥkhāni rāghava /
jñānayuktiṃ vinā kena sahyatāṃ yānti sādhuṣu //

āpatanti pratipadaṃ yathākālaṃ dahanti ca /
duḥkhacintā naraṃ mūḍhaṃ tṛṇam agniśikhā iva //

prājñaṃ vijñātavijñānaṃ samyagdarśinam ādhayaḥ /
na dahanti vanaṃ varṣadabdam °ṣada⟨gdh⟩[bd]am agniśikhā iva //

ādhivyādhiparāvarte saṃsāramarumārute °rā⟨r⟩va[r]te s⟨ā⟩[aṃ]sā° /
kṣubhite 'pi na tattvajño bhajyate kalpavṛkṣavat //

tattvaṃ jñātum ato yatnād dhīmān eva hi dhīmatā /
prāmāṇikaḥ prabuddhātmā praṣṭavyaḥ praṇayānvitaṃ //

prāmāṇikasya pṛṣṭasya vaktur uttamacetasā /
yatnena vacanaṃ grāhyam aṃśukeneva kuṅkumam //

atattvajñam anādeyavacanaṃ vāgvidāṃ vara /
yaḥ pṛcchati naraṃ tasmān nāsti mūḍhataro 'paraḥ //

prāmāṇikasya tajjñasya vaktuḥ pṛṣṭasya yatnataḥ /
nānutiṣṭhati yo vākyaṃ nānyas tasmān narādhamaḥ //

tajjñatātajjñate pūrvaṃ vaktur nirṇīya kāryataḥ /
yaḥ karoti naraḥ praśnaṃ pṛcchakaḥ sa mahāmatiḥ //

anirṇīya pravaktāraṃ bālaḥ praśnaṃ karoti yaḥ /
adhamaḥ pṛcchakaḥ sa syān na mahārthasya bhājanam //

pūrvāparasamādhānakṣamabuddhāv anindite /
pṛṣṭaṃ prājñena vaktavyaṃ nādhame paśudharmiṇi //

prāmāṇikārthayogyatvaṃ pṛcchakasyāvicārya vā /
yo vakti tam iha prājñāḥ prāhur mūḍhatamaṃ naram //

tvam atīva guṇādhāraḥ pṛcchako raghunandana /
ahaṃ ca vaktuṃ jānāmi sa ca yogo 'yam āvayoḥ //

yad ahaṃ vacmi tad yatnāt °nā[t] tvayā śabdārthakovida /
etad vastv iti nirṇīya hṛdi kāryam akhaṇḍitaṃ //

mahān asi virakto 'si tajjño 'si janatāsthitau /
tvayi vastu lagaty antaḥ kuṅkumāmbu yathāṃśuke //

uktāvadhānaparamā ukt⟨v⟩ā° paramārthavivecinī /
viśaty arthaṃ tava prajñā jalamadhyam ivārkabhā //

yad yad vacmi tavādeyaṃ hṛdi kāryaṃ prayatnataḥ /
na cet praṣṭavya evāhaṃ na tvayeha nirarthakam //

mano hi capalaṃ rāma saṃsāravanamarkaṭam /
saṃrodhya hṛdi yatnena śrotavyā paramārthagīḥ //

avivekinam ajñānam asajjanaratiṃ janam /
ciraṃ dūrataraṃ kṛtvā pūjanīyā hi sādhavaḥ //

nityaṃ sajjanasaṃparkād viveka upajāyate /
vivekapādapasyaite bhogamokṣau phale smṛte //

mokṣadvāre dvārapālāś catvāraḥ parikīrtitāḥ /
śamo vicāraḥ saṃtoṣaś caturthaḥ sādhusaṃgamaḥ //

ete sevyāḥ s(o)ev° prayatnena catvāro dvau trayo 'thavā /
dvāram udghāṭayanty ete mokṣarājagṛhe balāt //

ekaṃ vā sarvayatnena prāṇāṃs tyaktvā samāśrayet /
etasmin vaśage yānti catvāro 'pi vaśaṃ yataḥ //

saviveko hi śāstrasya jñānasya tapaso dyuteḥ /
bhājanaṃ bhūṣaṇākāro bhāskaras tejasām iva //

ghanatām upayātaṃ hi prajñāmāndyam acetasāṃ /
yāti sthāvaratām ambu jāḍyāt pāṣāṇatām iva //

tvaṃ tu rāghava saujanyaguṇaśāstrārthadṛṣṭibhiḥ /
vikāsitāntaḥkaraṇaḥ sthitaḥ padma ivodaye //

imāṃ jñānadṛśaṃ śrotum avaboddhuṃ ca sanmate sa⟨t⟩[n]° /
arhasy uddhṛtakarṇasthajantur vīṇādhvaniṃ yathā //

vairāgyābhyāsayogena samasaujanyasaṃpadā /
tat padaṃ prāpyate rāma yatra nāśo na vidyate //

śāstraiḥ sajjanasaṃparkapūrvakais sutapodamaiḥ su⟨ṃ⟩tapoda⟨bh⟩[m]aiḥ /
ādau saṃsāramuktyarthaṃ prajñām evābhivardhayet //

saṃsāraviṣavṛkṣo 'grasekam āspadam āpadām |
añjanaṃ mohayāminyā maurkhyaṃ yatnena nāśayet ||

etad eva ca maurkhyasya paramaṃ viddhi nāśanam /
yad idaṃ prekṣyate śāstraṃ kiṃcitsaṃskṛtayā dhiyā //

durāśāsarpagatena durāś*ā*sarpaga⟨nr⟩tena maurkhyena hṛdi valgatā /
cetaḥ saṃkocam āyāti carmāgnāv iva yojitam //

prājñe yathārthabhūteyaṃ vastudṛṣṭiḥ prasīdati /
dṛg ivendau nirambhodasakalāmalamaṇḍale //

pūrvāparavicārārthacārucāturyaśālinī /
savikāsā matir yasya sa pumān iti kathyate //

vikasitena sitena manomuṣā varavicāraṇaśītalarociṣā /
guṇavatā hṛdayena virājase tvam amalena nabhaḥ śaśinā yathā //