મોક્ષોપાયટીકા · અધ્યાય 2.11

એતત્ તે કથિતં સર્વં જ્ઞાનાવતરણં ભુવિ ।
મયા સ્વમ્ ઈહિતં ચૈવ કમલોદ્ભવકલ્પિતમ્ ॥

તદ્ ઇદં પરમં જ્ઞાનં શ્રોતુમ્ અદ્ય તવાનઘ ।
ભૃશમ્ ઉત્કણ્ઠિતં ચેતો મહતઃ સુકૃતોદયાત્ ॥

કથં બ્રહ્મન્ ભગવતો °ત્*ઓ* લોકે જ્ઞાનાવતારણે ।
સર્ગાદ્ અનન્તરં બુદ્ધિઃ પ્રવૃત્તા પરમેષ્ઠિનઃ ॥

પરમે બ્રહ્મણિ બ્રહ્મા સ્વભાવવશતઃ સ્વયમ્ ।
જાતઃ સ્પન્દમયો નિત્યમ્ ઊર્મિર્ અમ્બુનિધાવ્ ઇવ ॥

સૃષ્ટ્વૈવમ્ આતતં સર્ગં સર્ગસ્ય સકલા ગતીઃ ।
ભૂતભવ્યભવિષ્યત્સ્થા દદર્શ પરમેશ્વરઃ ॥

સત્ક્રિયાક્રમકાલસ્ય કૃતાદેઃ ક્ષય આગતે ।
મોહમ્ આલોક્ય લોકાનાં કારુણ્યમ્ અગમત્ પ્રભુઃ ॥

તતો મામ્ ઈશ્વરઃ સૃષ્ટ્વા જ્ઞાનેનાયોજ્ય ચાસકૃત્ ।
વિસસર્જ મહીપીઠે લોકસ્યાજ્ઞાનશાન્તયે ॥

યથાહં પ્રહિતસ્ તેન તથાન્યે ઽપિ મહર્ષયઃ ।
સનત્કુમારપ્રમુખા નારદાદ્યાશ્ ચ ભૂરિશઃ ॥

ક્રિયાક્રમેણ પુણ્યેન તથા જ્ઞાનક્રમેણ ચ ।
મનોમહામયોત્તબ્ધમ્ ઉદ્ધર્તું લોકમ્ ઈરિતાઃ ॥

મહર્ષિભિસ્ તતસ્ તૈસ્ તુ ક્ષીણે કૃતયુગે પુરા ।
ક્રમાત્ ક્રિયાક્રમે શુદ્ધે પૃથિવ્યાં તનુતાં ગતે ॥

ક્રિયાક્રમવિધાનાર્થં મર્યાદાનિયમાય ચ ।
પૃથગ્દેશવિભાગેન ભૂપાલાઃ પરિકલ્પિતાઃ ॥

બહૂનિ સ્મૃતિશાસ્ત્રાણિ યજ્ઞશાસ્ત્રાણિ ચાવનૌ ।
ધર્મકામાર્થે સિદ્ધ્યર્થં કલ્પિતાન્ય્ ઉદિતાન્ય્ અથ ॥

કાલચક્રે વહત્ય્ અસ્મિંસ્ તતો વિગલિતે ક્રમે ।
પ્રત્યહં ભોજનપરે જને શાલ્યર્જનોન્મુખે ॥

દ્વન્દ્વાનિ સંપ્રવૃત્તાનિ વિષયાર્થં મહીભુજામ્ ।
દણ્ડ્યતાં સંપ્રયાતાનિ ભૂતાનિ ભુવિ ભૂરિશઃ ॥

તતો યુદ્ધં વિના ભૂપા °પા⟨ઃ⟩ મહીં પાલયિતું ક્રમાત્ ।
અસમર્થાસ્ તદ્ આયાતાઃ પ્રજાભિઃ સહ દીનતામ્ ॥

તેષાં દૈન્યાપનોદાર્થં સમ્યક્સૃષ્ટિક્રમાય ચ ।
તતો ઽસ્મદાદિભિઃ પ્રોક્તા મહત્યો જ્ઞાનદૃષ્ટયઃ ॥

અધ્યાત્મવિદ્યા તેનેયં પૂર્વં રાજસુ વર્ણિતા ।
તદ્ અનુ પ્રસૃતા લોકે રાજવિદ્યેત્ય્ ઉદાહૃતા ॥

રાજવિદ્યા °દ્યા⟨ં⟩ રાજગુહ્યમ્ અધ્યાત્મગ્રન્થમ્ ઉત્તમમ્ ।
જ્ઞાત્વા રાઘવ રાજાનઃ પરાં નિર્દુઃખતાં ગતાઃ ॥

અથ રાજસ્વ્ અતીતેષુ બહુષ્વ્ અમલકીર્તિષુ ।
અસ્માદ્ દશરથાદ્ રામ જાતો ઽદ્ય ત્વમ્ ઇહાવનૌ ॥

તવ ચાતિપ્રસન્ને ઽસ્મિઞ્ જાતં મનસિ પાવનમ્ ।
નિર્નિમિત્તમ્ ઇદં ચારુ વૈરાગ્યમ્ અરિમર્દન ॥

સર્વસ્યૈવ હિ ભવ્યસ્ય સાધોર્ અપિ વિવેકિનઃ ।
નિમિત્તપૂર્વં વૈરાગ્યં જાયતે રામ રાજસમ્ ॥

ઇદં ત્વ્ અપૂર્વમ્ ઉત્પન્નં ચમત્કારકરં સતામ્ ।
તવાનિમિત્તં વૈરાગ્યં સાત્ત્વિકં સ્વવિવેકજમ્ ॥

બીભત્સં વિષમં દૃષ્ટ્વા કો નામ ન વિરજ્યતે ।
સતાં તૂત્તમવૈરાગ્યં વિવેકાદ્ એવ જાયતે ॥

તે મહાન્તો મહાપ્રજ્ઞા નિમિત્તેન વિનૈવ હિ ।
વૈરાગ્યં જાયતે યેષાં ત એવામલમાનસાઃ ॥

સ્વવિવેકચમત્કારપરામર્શવિરક્તયા ।
રાજતે હિ ધિયા જન્તુર્ યુવેવ વનમાલયા ॥

પરામૃશ્ય વિવેકેન સંસારરચનામ્ ઇમામ્ ।
વિરાગં યે ઽધિગચ્છન્તિ ત એવ પુરુષોત્તમાઃ ॥

સ્વવિવેકવશાદ્ એવ વિચાર્યેદં પુનઃ પુનઃ ।
ઇન્દ્રજાલં પરિત્યાજ્યં સબાહ્યાભ્યન્તરં બલાત્ ॥

શ્મશાનમ્ આપદં દૈન્યં દૃષ્ટ્વા કો ન વિરજ્યતે ।
તદ્ વૈરાગ્યં પરં શ્રેયઃ સ્વતો યદ્ અભિજાયતે ॥

અકૃત્રિમવિરાગસ્ ત્વં મહત્તામ્ અલમ્ આગતઃ ।
યોગ્યો ઽસિ જ્ઞાનસારસ્ય બીજસ્યેવ મૃદુસ્થલમ્ બીજસ્ય્⟨ઐ⟩[એ]વ મૃ⟨ડ્⟩[દ્]ઉ° ॥

પ્રસાદાત્ પરમેશસ્ય નાથસ્ય પરમાત્મનઃ ।
ત્વાદૃશસ્ય શુભા બુદ્ધિર્ વિવેકમ્ અનુધાવતિ ॥

ક્રિયાક્રમેણ મહતા તપસા નિયમેન ચ ।
દાનેન તીર્થયાત્રાભિશ્ ચિરકાલવિવેકતઃ °ત્(આ)અઃ ॥

દુષ્કૃતે ક્ષયમ્ આપન્ને પરમાર્થવિચારણે ।
કાકતાલીયયોગેન બુદ્ધિર્ જન્તોઃ °તો*ઃ* પ્રવર્તતે ॥

ક્રિયાપરાસ્ તાવદ્ અલં ચક્રાવૃત્તિભિર્ આદૃતાઃ ।
ભ્રમન્તીહ જના યાવન્ ન પશ્યન્તિ °ય[ન્]તિ પરં પદમ્ ॥

યથાભૂતમ્ ઇમં દૃષ્ટ્વા સંસારં તન્મયીં ધિયમ્ ।
પરિત્યજ્ય પરં યાન્તિ નિરાલાના ગજા ઇવ ॥

વિષમેયમ્ અનન્તેહા રામ સંસારસંસૃતિઃ ।
દેહમુક્તા મહાતન્તુર્ વિના જ્ઞાનં ન નશ્યતિ ॥

જ્ઞાનયુક્તિપ્લવેનૈવ સંસારાબ્ધિં સુદુસ્તરમ્ °ર્(આ)અમ્ ।
મહાધિયઃ સમુત્તીર્ણા નેતરેણ રઘૂદ્વહ ॥

તામ્ ઇમાં જ્ઞાનયુક્તિં ત્વં સંસારાંભોધિતારિણીમ્ °આં⟨બ્⟩[ભ્]ઓધિ° ।
શૃણુષ્વાવહિતો બુદ્ધ્યા નિત્યાવહિતયાનયા ॥

યસ્માદ્ અનન્તસંરમ્ભા જગતો દુઃખરીતયઃ ।
ચિરાયાન્તર્ દહન્ત્ય્ એતા વિના યુક્તિમ્ અનિન્દિત ॥

શીતવાતાતપાદીનિ °વા(ત્)[ત્]આત° દ્વન્દ્વદુઃખાનિ રાઘવ ।
જ્ઞાનયુક્તિં વિના કેન સહ્યતાં યાન્તિ સાધુષુ ॥

આપતન્તિ પ્રતિપદં યથાકાલં દહન્તિ ચ ।
દુઃખચિન્તા નરં મૂઢં તૃણમ્ અગ્નિશિખા ઇવ ॥

પ્રાજ્ઞં વિજ્ઞાતવિજ્ઞાનં સમ્યગ્દર્શિનમ્ આધયઃ ।
ન દહન્તિ વનં વર્ષદબ્દમ્ °ષદ⟨ગ્ધ્⟩[બ્દ્]અમ્ અગ્નિશિખા ઇવ ॥

આધિવ્યાધિપરાવર્તે સંસારમરુમારુતે °રા⟨ર્⟩વ[ર્]તે સ્⟨આ⟩[અં]સા° ।
ક્ષુભિતે ઽપિ ન તત્ત્વજ્ઞો ભજ્યતે કલ્પવૃક્ષવત્ ॥

તત્ત્વં જ્ઞાતુમ્ અતો યત્નાદ્ ધીમાન્ એવ હિ ધીમતા ।
પ્રામાણિકઃ પ્રબુદ્ધાત્મા પ્રષ્ટવ્યઃ પ્રણયાન્વિતં ॥

પ્રામાણિકસ્ય પૃષ્ટસ્ય વક્તુર્ ઉત્તમચેતસા ।
યત્નેન વચનં ગ્રાહ્યમ્ અંશુકેનેવ કુઙ્કુમમ્ ॥

અતત્ત્વજ્ઞમ્ અનાદેયવચનં વાગ્વિદાં વર ।
યઃ પૃચ્છતિ નરં તસ્માન્ નાસ્તિ મૂઢતરો ઽપરઃ ॥

પ્રામાણિકસ્ય તજ્જ્ઞસ્ય વક્તુઃ પૃષ્ટસ્ય યત્નતઃ ।
નાનુતિષ્ઠતિ યો વાક્યં નાન્યસ્ તસ્માન્ નરાધમઃ ॥

તજ્જ્ઞતાતજ્જ્ઞતે પૂર્વં વક્તુર્ નિર્ણીય કાર્યતઃ ।
યઃ કરોતિ નરઃ પ્રશ્નં પૃચ્છકઃ સ મહામતિઃ ॥

અનિર્ણીય પ્રવક્તારં બાલઃ પ્રશ્નં કરોતિ યઃ ।
અધમઃ પૃચ્છકઃ સ સ્યાન્ ન મહાર્થસ્ય ભાજનમ્ ॥

પૂર્વાપરસમાધાનક્ષમબુદ્ધાવ્ અનિન્દિતે ।
પૃષ્ટં પ્રાજ્ઞેન વક્તવ્યં નાધમે પશુધર્મિણિ ॥

પ્રામાણિકાર્થયોગ્યત્વં પૃચ્છકસ્યાવિચાર્ય વા ।
યો વક્તિ તમ્ ઇહ પ્રાજ્ઞાઃ પ્રાહુર્ મૂઢતમં નરમ્ ॥

ત્વમ્ અતીવ ગુણાધારઃ પૃચ્છકો રઘુનન્દન ।
અહં ચ વક્તું જાનામિ સ ચ યોગો ઽયમ્ આવયોઃ ॥

યદ્ અહં વચ્મિ તદ્ યત્નાત્ °ના[ત્] ત્વયા શબ્દાર્થકોવિદ ।
એતદ્ વસ્ત્વ્ ઇતિ નિર્ણીય હૃદિ કાર્યમ્ અખણ્ડિતં ॥

મહાન્ અસિ વિરક્તો ઽસિ તજ્જ્ઞો ઽસિ જનતાસ્થિતૌ ।
ત્વયિ વસ્તુ લગત્ય્ અન્તઃ કુઙ્કુમામ્બુ યથાંશુકે ॥

ઉક્તાવધાનપરમા ઉક્ત્⟨વ્⟩આ° પરમાર્થવિવેચિની ।
વિશત્ય્ અર્થં તવ પ્રજ્ઞા જલમધ્યમ્ ઇવાર્કભા ॥

યદ્ યદ્ વચ્મિ તવાદેયં હૃદિ કાર્યં પ્રયત્નતઃ ।
ન ચેત્ પ્રષ્ટવ્ય એવાહં ન ત્વયેહ નિરર્થકમ્ ॥

મનો હિ ચપલં રામ સંસારવનમર્કટમ્ ।
સંરોધ્ય હૃદિ યત્નેન શ્રોતવ્યા પરમાર્થગીઃ ॥

અવિવેકિનમ્ અજ્ઞાનમ્ અસજ્જનરતિં જનમ્ ।
ચિરં દૂરતરં કૃત્વા પૂજનીયા હિ સાધવઃ ॥

નિત્યં સજ્જનસંપર્કાદ્ વિવેક ઉપજાયતે ।
વિવેકપાદપસ્યૈતે ભોગમોક્ષૌ ફલે સ્મૃતે ॥

મોક્ષદ્વારે દ્વારપાલાશ્ ચત્વારઃ પરિકીર્તિતાઃ ।
શમો વિચારઃ સંતોષશ્ ચતુર્થઃ સાધુસંગમઃ ॥

એતે સેવ્યાઃ સ્(ઓ)એવ્° પ્રયત્નેન ચત્વારો દ્વૌ ત્રયો ઽથવા ।
દ્વારમ્ ઉદ્ઘાટયન્ત્ય્ એતે મોક્ષરાજગૃહે બલાત્ ॥

એકં વા સર્વયત્નેન પ્રાણાંસ્ ત્યક્ત્વા સમાશ્રયેત્ ।
એતસ્મિન્ વશગે યાન્તિ ચત્વારો ઽપિ વશં યતઃ ॥

સવિવેકો હિ શાસ્ત્રસ્ય જ્ઞાનસ્ય તપસો દ્યુતેઃ ।
ભાજનં ભૂષણાકારો ભાસ્કરસ્ તેજસામ્ ઇવ ॥

ઘનતામ્ ઉપયાતં હિ પ્રજ્ઞામાન્દ્યમ્ અચેતસાં ।
યાતિ સ્થાવરતામ્ અમ્બુ જાડ્યાત્ પાષાણતામ્ ઇવ ॥

ત્વં તુ રાઘવ સૌજન્યગુણશાસ્ત્રાર્થદૃષ્ટિભિઃ ।
વિકાસિતાન્તઃકરણઃ સ્થિતઃ પદ્મ ઇવોદયે ॥

ઇમાં જ્ઞાનદૃશં શ્રોતુમ્ અવબોદ્ધું ચ સન્મતે સ⟨ત્⟩[ન્]° ।
અર્હસ્ય્ ઉદ્ધૃતકર્ણસ્થજન્તુર્ વીણાધ્વનિં યથા ॥

વૈરાગ્યાભ્યાસયોગેન સમસૌજન્યસંપદા ।
તત્ પદં પ્રાપ્યતે રામ યત્ર નાશો ન વિદ્યતે ॥

શાસ્ત્રૈઃ સજ્જનસંપર્કપૂર્વકૈસ્ સુતપોદમૈઃ સુ⟨ં⟩તપોદ⟨ભ્⟩[મ્]ઐઃ ।
આદૌ સંસારમુક્ત્યર્થં પ્રજ્ઞામ્ એવાભિવર્ધયેત્ ॥

સંસારવિષવૃક્ષો ઽગ્રસેકમ્ આસ્પદમ્ આપદામ્ ।
અઞ્જનં મોહયામિન્યા મૌર્ખ્યં યત્નેન નાશયેત્ ॥

એતદ્ એવ ચ મૌર્ખ્યસ્ય પરમં વિદ્ધિ નાશનમ્ ।
યદ્ ઇદં પ્રેક્ષ્યતે શાસ્ત્રં કિંચિત્સંસ્કૃતયા ધિયા ॥

દુરાશાસર્પગતેન દુરાશ્*આ*સર્પગ⟨ન્ર્⟩તેન મૌર્ખ્યેન હૃદિ વલ્ગતા ।
ચેતઃ સંકોચમ્ આયાતિ ચર્માગ્નાવ્ ઇવ યોજિતમ્ ॥

પ્રાજ્ઞે યથાર્થભૂતેયં વસ્તુદૃષ્ટિઃ પ્રસીદતિ ।
દૃગ્ ઇવેન્દૌ નિરમ્ભોદસકલામલમણ્ડલે ॥

પૂર્વાપરવિચારાર્થચારુચાતુર્યશાલિની ।
સવિકાસા મતિર્ યસ્ય સ પુમાન્ ઇતિ કથ્યતે ॥

વિકસિતેન સિતેન મનોમુષા વરવિચારણશીતલરોચિષા ।
ગુણવતા હૃદયેન વિરાજસે ત્વમ્ અમલેન નભઃ શશિના યથા ॥