Mokṣopāyaṭīkā · Chapter 1.9

tathā vasiṣṭhe bruvati rājā daśarathaḥ sutam /
samutsraṣṭumanā rāmam ājuhāva salakṣmaṇam //

pratīhāra mahābāhuṃ rāmam satyaparākramam /
salakṣmaṇam avighnena munyarthaṃ śīghram ānaya //

iti rājñā visṛṣṭo 'sau gatvāntaḥpuramandiram /
muhūrtamātreṇāgatya Ś4: °āgaga° samuvāca mahīpatim //

deva dordalitāśeṣaripo rāmaḥ svamandire /
vimanāḥ saṃsthito rātrau ṣaṭpadaḥ kamale yathā //

āgacchāmi kṣaṇeneti vakti dhyāyati caikakaḥ /
na kasyacic ca nikaṭe sthātum icchati khinnadhīḥ //

ity ukte tena bhūpālas taṃ rāmānucaraṃ janam /
sarvam āśvāsayām āsa papraccha ca yathākramam //

kathaṃ kīdṛk sthito rāma iti pṛṣṭo mahībhṛtā /
rāmabhṛtyajanaḥ khinno vākyam āha mahīpatim //

dehayaṣṭim imāṃ deva dhārayanta ime vayam /
khinnāḥ khedaparimlāne vibho rāme sute tava //

rāmo rājīvapatrākṣo yataḥprabhṛti cāgataḥ /
savipras tīrthayātrāyās tataḥprabhṛti durmanāḥ //

yatnaprārthanayāsmākaṃ nijavyāpāram āhnikam /
sāyam amlānavadanaḥ karoti na karoti vā //

snānadevārcanācāraparyante parikhedavān /
prārthito 'pi hi nā tṛpter aśnāty aśanam īśvaraḥ //

lolāntaḥpuranārībhiḥ kṛtadolābhir aṅgane /
na ca krīḍati līlābhir varādbhir N11, Ś4: lolābhir dha°; wir wie Ś1, Ś3, N10 iva cātakaḥ //

māṇikyamuktāsamprotā Ś4: °prāpto keyūrakaṭakāvalī /
nānandayati taṃ rājan dyauḥ pātavivaśaṃ yathā //

krīḍadvadhūviloleṣu vahatkusumavāyuṣu /
latāvalayageheṣu bhavaty ativiṣādavān //

yad ramyam ucitaṃ svādu peśalaṃ cittahāri vā /
bāṣpapūrekṣaṇa iva N11, Ś4: eva tenaiva parikhidyate //

kim imā duḥkhadāyinyaḥ Ś4: °nyāḥ prasphuranti purogatāḥ /
iti nṛttavilāseṣu kāminīḥ parinindati //

bhojanaṃ śayanam pānaṃ vilāsaṃ snānam āsanam /
unmattaveṣṭitam iva nābhinandati ninditam //

kiṃ sampadā kiṃ vipadā kiṃ gehena kim īhitaiḥ /
sarvam evāsad ity uktvā tūṣṇīm eko 'vatiṣṭhate //

nodeti parihāseṣu na bhogeṣu nimajjati /
na ca tiṣṭhati kāryeṣu maunam evāvalambate N11, Ś4: °lambh° //

vilolālakavallaryo helāvalitalocanāḥ /
nānandayanti Ś4: °yati taṃ nāryo mṛgyo vanataruṃ yathā //

ekānteṣu diganteṣu tīreṣu vipineṣu ca /
ratim āyāty araṇyeṣu vikrītavad ajantuṣu //

vastrapānāśanādānaparāṅmukhatayā tayā /
parivraḍdharmiṇāṃ rājan so 'nuyāti tapasvinām //

eka eva vasan deśe janaśūnye janeśvara /
na hasaty ekayā buddhyā na gāyati na roditi //

baddhapadmāsanaḥ śūnyamanā vāmakarasthale /
kapolatalam ādāya kevalam paritiṣṭhati //

nābhimānam upādatte nāpi vāñchati rājatām /
nodeti nāstam āyāti sukhaduḥkhānuvṛttiṣu //

na vidmaḥ kim asau jātaḥ kiṃ karoti kim īhate /
kiṃ dhyāyati kim āyāti kathaṃ kim anudhāvati //

pratyahaṃ kṛśatāṃ yāti pratyahaṃ yāti pāṇḍutām /
virāgam pratyahaṃ yāti śaradanta iva drumaḥ //

anuyātau tam evaitau rājañ śatrughnalakṣmaṇau /
tādṛśāv eva tasyaiva pratibimbāv iva sthitau //

bhṛtyai rājabhir ambābhiḥ sa pṛṣṭo 'pi punaḥ punaḥ /
uktvā na kiñcid eveti tūṣṇīm āste nirīhitaḥ //

āpātamātrahṛdyeṣu mā bhogeṣu manaḥ kṛthāḥ /
iti pārśvagatam bhavyam anuśāsti suhṛjjanam //

nānāvibhavaramyāsu strīṣu goṣṭhīkathāsu ca /
puraḥsthitam ivāsneho nāśam evānupaśyati //

rītimādhuryasāyāsapadasaṃsthitivarjitaiḥ N11: °sthi*ti*° /
ceṣṭitair eva kākalyā bhūyo bhūyaḥ pragāyati //

samrāḍ bhaveti pārśvasthaṃ vadantam anujīvinam /
pralapantam ivonmattaṃ hasaty anyamanā muniḥ //

na proktam ākarṇayati prekṣate na purogatam /
karoty avajñāṃ sarvatra sumahaty api vastuni //

apy ākāśasarojinyām apy ākāśamahāvane /
ittham etat katham iti vismayo 'sya na jāyate //

kāntāmadhyagatasyāpi mano 'sya madaneṣavaḥ /
na bhedayanti durbhedaṃ dhārā iva mahopalam //

āpadām ekam āvāsam abhivāñchasi kiṃ dhanam /
anuśāsyeti sarvasvam arthine samprayacchati //

iyam āpad iyaṃ saṃpad ity ayaṃ kalpanāmayaḥ /
manasy abhyudito moha iti śokāt pragāyati //

hā hato 'ham anātho 'ham ity N11: ha*m i*ty ākrandaparo 'pi san /
na jano yāti vairāgyaṃ citram ity eva vakty asau //

raghukānanasālena rāmeṇa ripughātinā /
bhṛśam itthaṃ sthitenaiva vayaṃ khedam upāgatāḥ N11: t*ā*ḥ //

na vidmaḥ kim mahābāho tasya tādṛśacetasaḥ /
kurmaḥ kamalapatrākṣa gatir atra hi no bhavān //

rājānam atha vā vipram upadeṣṭāram agragam /
hasan paśum ivāvyagraḥ so 'vadhīrayati prabho //

prapañco 'yam iha sphāraṃ jagannāma yad utthitam /
naitad vastu na caivāham iti nirṇīya saṃsthitaḥ //

nārau nātmani no mitre na rājye na ca mātari /
na saṃpadāpador nāntas Ś4: tān° tasyāsthā na vibhor bahiḥ //

nirastāstho nirāśo 'sau nirīho 'sau nirāspadaḥ /
mohe na ca vimukto 'sau tena tapyāmahe vayam //

kiṃ dhanena kim ambābhiḥ kiṃ rājyena kim īhayā /
iti niścayavān antaḥ prāṇatyāgamanāḥ sthitaḥ //

bhogeṣv āyuṣi rājye ca mitre pitari mātari /
param udvegam āyātaś cātako 'vagrahe yathā //

tasya tādṛksvabhāvasya samagravibhavānvitam /
saṃsārajālam ābhogi prabho prativiṣāyate //

tādṛśaḥ syān mahāsattvaḥ ka ivāsmin mahītale /
prakṛte vyavahāre taṃ yo niveśayituṃ kṣamaḥ //

iti no yeyam āyātā śākhāprasaraśālinī /
āpat tām alam uddhartuṃ samudetu dayā parā //

manasi moham apāsya mahāmanāḥ sakalam ārtimataḥ kila sādhutām /
saphalatāṃ nayatīha tamo haran dinakaro bhuvi bhāskaratām iva //