મોક્ષોપાયટીકા · અધ્યાય 1.9

તથા વસિષ્ઠે બ્રુવતિ રાજા દશરથઃ સુતમ્ ।
સમુત્સ્રષ્ટુમના રામમ્ આજુહાવ સલક્ષ્મણમ્ ॥

પ્રતીહાર મહાબાહું રામમ્ સત્યપરાક્રમમ્ ।
સલક્ષ્મણમ્ અવિઘ્નેન મુન્યર્થં શીઘ્રમ્ આનય ॥

ઇતિ રાજ્ઞા વિસૃષ્ટો ઽસૌ ગત્વાન્તઃપુરમન્દિરમ્ ।
મુહૂર્તમાત્રેણાગત્ય શ્4: °આગગ° સમુવાચ મહીપતિમ્ ॥

દેવ દોર્દલિતાશેષરિપો રામઃ સ્વમન્દિરે ।
વિમનાઃ સંસ્થિતો રાત્રૌ ષટ્પદઃ કમલે યથા ॥

આગચ્છામિ ક્ષણેનેતિ વક્તિ ધ્યાયતિ ચૈકકઃ ।
ન કસ્યચિચ્ ચ નિકટે સ્થાતુમ્ ઇચ્છતિ ખિન્નધીઃ ॥

ઇત્ય્ ઉક્તે તેન ભૂપાલસ્ તં રામાનુચરં જનમ્ ।
સર્વમ્ આશ્વાસયામ્ આસ પપ્રચ્છ ચ યથાક્રમમ્ ॥

કથં કીદૃક્ સ્થિતો રામ ઇતિ પૃષ્ટો મહીભૃતા ।
રામભૃત્યજનઃ ખિન્નો વાક્યમ્ આહ મહીપતિમ્ ॥

દેહયષ્ટિમ્ ઇમાં દેવ ધારયન્ત ઇમે વયમ્ ।
ખિન્નાઃ ખેદપરિમ્લાને વિભો રામે સુતે તવ ॥

રામો રાજીવપત્રાક્ષો યતઃપ્રભૃતિ ચાગતઃ ।
સવિપ્રસ્ તીર્થયાત્રાયાસ્ તતઃપ્રભૃતિ દુર્મનાઃ ॥

યત્નપ્રાર્થનયાસ્માકં નિજવ્યાપારમ્ આહ્નિકમ્ ।
સાયમ્ અમ્લાનવદનઃ કરોતિ ન કરોતિ વા ॥

સ્નાનદેવાર્ચનાચારપર્યન્તે પરિખેદવાન્ ।
પ્રાર્થિતો ઽપિ હિ ના તૃપ્તેર્ અશ્નાત્ય્ અશનમ્ ઈશ્વરઃ ॥

લોલાન્તઃપુરનારીભિઃ કૃતદોલાભિર્ અઙ્ગને ।
ન ચ ક્રીડતિ લીલાભિર્ વરાદ્ભિર્ ન્11, શ્4: લોલાભિર્ ધ°; wઇર્ wઇએ શ્1, શ્3, ન્10 ઇવ ચાતકઃ ॥

માણિક્યમુક્તાસમ્પ્રોતા શ્4: °પ્રાપ્તો કેયૂરકટકાવલી ।
નાનન્દયતિ તં રાજન્ દ્યૌઃ પાતવિવશં યથા ॥

ક્રીડદ્વધૂવિલોલેષુ વહત્કુસુમવાયુષુ ।
લતાવલયગેહેષુ ભવત્ય્ અતિવિષાદવાન્ ॥

યદ્ રમ્યમ્ ઉચિતં સ્વાદુ પેશલં ચિત્તહારિ વા ।
બાષ્પપૂરેક્ષણ ઇવ ન્11, શ્4: એવ તેનૈવ પરિખિદ્યતે ॥

કિમ્ ઇમા દુઃખદાયિન્યઃ શ્4: °ન્યાઃ પ્રસ્ફુરન્તિ પુરોગતાઃ ।
ઇતિ નૃત્તવિલાસેષુ કામિનીઃ પરિનિન્દતિ ॥

ભોજનં શયનમ્ પાનં વિલાસં સ્નાનમ્ આસનમ્ ।
ઉન્મત્તવેષ્ટિતમ્ ઇવ નાભિનન્દતિ નિન્દિતમ્ ॥

કિં સમ્પદા કિં વિપદા કિં ગેહેન કિમ્ ઈહિતૈઃ ।
સર્વમ્ એવાસદ્ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા તૂષ્ણીમ્ એકો ઽવતિષ્ઠતે ॥

નોદેતિ પરિહાસેષુ ન ભોગેષુ નિમજ્જતિ ।
ન ચ તિષ્ઠતિ કાર્યેષુ મૌનમ્ એવાવલમ્બતે ન્11, શ્4: °લમ્ભ્° ॥

વિલોલાલકવલ્લર્યો હેલાવલિતલોચનાઃ ।
નાનન્દયન્તિ શ્4: °યતિ તં નાર્યો મૃગ્યો વનતરું યથા ॥

એકાન્તેષુ દિગન્તેષુ તીરેષુ વિપિનેષુ ચ ।
રતિમ્ આયાત્ય્ અરણ્યેષુ વિક્રીતવદ્ અજન્તુષુ ॥

વસ્ત્રપાનાશનાદાનપરાઙ્મુખતયા તયા ।
પરિવ્રડ્ધર્મિણાં રાજન્ સો ઽનુયાતિ તપસ્વિનામ્ ॥

એક એવ વસન્ દેશે જનશૂન્યે જનેશ્વર ।
ન હસત્ય્ એકયા બુદ્ધ્યા ન ગાયતિ ન રોદિતિ ॥

બદ્ધપદ્માસનઃ શૂન્યમના વામકરસ્થલે ।
કપોલતલમ્ આદાય કેવલમ્ પરિતિષ્ઠતિ ॥

નાભિમાનમ્ ઉપાદત્તે નાપિ વાઞ્છતિ રાજતામ્ ।
નોદેતિ નાસ્તમ્ આયાતિ સુખદુઃખાનુવૃત્તિષુ ॥

ન વિદ્મઃ કિમ્ અસૌ જાતઃ કિં કરોતિ કિમ્ ઈહતે ।
કિં ધ્યાયતિ કિમ્ આયાતિ કથં કિમ્ અનુધાવતિ ॥

પ્રત્યહં કૃશતાં યાતિ પ્રત્યહં યાતિ પાણ્ડુતામ્ ।
વિરાગમ્ પ્રત્યહં યાતિ શરદન્ત ઇવ દ્રુમઃ ॥

અનુયાતૌ તમ્ એવૈતૌ રાજઞ્ શત્રુઘ્નલક્ષ્મણૌ ।
તાદૃશાવ્ એવ તસ્યૈવ પ્રતિબિમ્બાવ્ ઇવ સ્થિતૌ ॥

ભૃત્યૈ રાજભિર્ અમ્બાભિઃ સ પૃષ્ટો ઽપિ પુનઃ પુનઃ ।
ઉક્ત્વા ન કિઞ્ચિદ્ એવેતિ તૂષ્ણીમ્ આસ્તે નિરીહિતઃ ॥

આપાતમાત્રહૃદ્યેષુ મા ભોગેષુ મનઃ કૃથાઃ ।
ઇતિ પાર્શ્વગતમ્ ભવ્યમ્ અનુશાસ્તિ સુહૃજ્જનમ્ ॥

નાનાવિભવરમ્યાસુ સ્ત્રીષુ ગોષ્ઠીકથાસુ ચ ।
પુરઃસ્થિતમ્ ઇવાસ્નેહો નાશમ્ એવાનુપશ્યતિ ॥

રીતિમાધુર્યસાયાસપદસંસ્થિતિવર્જિતૈઃ ન્11: °સ્થિ*તિ*° ।
ચેષ્ટિતૈર્ એવ કાકલ્યા ભૂયો ભૂયઃ પ્રગાયતિ ॥

સમ્રાડ્ ભવેતિ પાર્શ્વસ્થં વદન્તમ્ અનુજીવિનમ્ ।
પ્રલપન્તમ્ ઇવોન્મત્તં હસત્ય્ અન્યમના મુનિઃ ॥

ન પ્રોક્તમ્ આકર્ણયતિ પ્રેક્ષતે ન પુરોગતમ્ ।
કરોત્ય્ અવજ્ઞાં સર્વત્ર સુમહત્ય્ અપિ વસ્તુનિ ॥

અપ્ય્ આકાશસરોજિન્યામ્ અપ્ય્ આકાશમહાવને ।
ઇત્થમ્ એતત્ કથમ્ ઇતિ વિસ્મયો ઽસ્ય ન જાયતે ॥

કાન્તામધ્યગતસ્યાપિ મનો ઽસ્ય મદનેષવઃ ।
ન ભેદયન્તિ દુર્ભેદં ધારા ઇવ મહોપલમ્ ॥

આપદામ્ એકમ્ આવાસમ્ અભિવાઞ્છસિ કિં ધનમ્ ।
અનુશાસ્યેતિ સર્વસ્વમ્ અર્થિને સમ્પ્રયચ્છતિ ॥

ઇયમ્ આપદ્ ઇયં સંપદ્ ઇત્ય્ અયં કલ્પનામયઃ ।
મનસ્ય્ અભ્યુદિતો મોહ ઇતિ શોકાત્ પ્રગાયતિ ॥

હા હતો ઽહમ્ અનાથો ઽહમ્ ઇત્ય્ ન્11: હ*મ્ ઇ*ત્ય્ આક્રન્દપરો ઽપિ સન્ ।
ન જનો યાતિ વૈરાગ્યં ચિત્રમ્ ઇત્ય્ એવ વક્ત્ય્ અસૌ ॥

રઘુકાનનસાલેન રામેણ રિપુઘાતિના ।
ભૃશમ્ ઇત્થં સ્થિતેનૈવ વયં ખેદમ્ ઉપાગતાઃ ન્11: ત્*આ*ઃ ॥

ન વિદ્મઃ કિમ્ મહાબાહો તસ્ય તાદૃશચેતસઃ ।
કુર્મઃ કમલપત્રાક્ષ ગતિર્ અત્ર હિ નો ભવાન્ ॥

રાજાનમ્ અથ વા વિપ્રમ્ ઉપદેષ્ટારમ્ અગ્રગમ્ ।
હસન્ પશુમ્ ઇવાવ્યગ્રઃ સો ઽવધીરયતિ પ્રભો ॥

પ્રપઞ્ચો ઽયમ્ ઇહ સ્ફારં જગન્નામ યદ્ ઉત્થિતમ્ ।
નૈતદ્ વસ્તુ ન ચૈવાહમ્ ઇતિ નિર્ણીય સંસ્થિતઃ ॥

નારૌ નાત્મનિ નો મિત્રે ન રાજ્યે ન ચ માતરિ ।
ન સંપદાપદોર્ નાન્તસ્ શ્4: તાન્° તસ્યાસ્થા ન વિભોર્ બહિઃ ॥

નિરસ્તાસ્થો નિરાશો ઽસૌ નિરીહો ઽસૌ નિરાસ્પદઃ ।
મોહે ન ચ વિમુક્તો ઽસૌ તેન તપ્યામહે વયમ્ ॥

કિં ધનેન કિમ્ અમ્બાભિઃ કિં રાજ્યેન કિમ્ ઈહયા ।
ઇતિ નિશ્ચયવાન્ અન્તઃ પ્રાણત્યાગમનાઃ સ્થિતઃ ॥

ભોગેષ્વ્ આયુષિ રાજ્યે ચ મિત્રે પિતરિ માતરિ ।
પરમ્ ઉદ્વેગમ્ આયાતશ્ ચાતકો ઽવગ્રહે યથા ॥

તસ્ય તાદૃક્સ્વભાવસ્ય સમગ્રવિભવાન્વિતમ્ ।
સંસારજાલમ્ આભોગિ પ્રભો પ્રતિવિષાયતે ॥

તાદૃશઃ સ્યાન્ મહાસત્ત્વઃ ક ઇવાસ્મિન્ મહીતલે ।
પ્રકૃતે વ્યવહારે તં યો નિવેશયિતું ક્ષમઃ ॥

ઇતિ નો યેયમ્ આયાતા શાખાપ્રસરશાલિની ।
આપત્ તામ્ અલમ્ ઉદ્ધર્તું સમુદેતુ દયા પરા ॥

મનસિ મોહમ્ અપાસ્ય મહામનાઃ સકલમ્ આર્તિમતઃ કિલ સાધુતામ્ ।
સફલતાં નયતીહ તમો હરન્ દિનકરો ભુવિ ભાસ્કરતામ્ ઇવ ॥