Mokṣopāya · Chapter 6.89
evaṃ śikhidhvajaḥ parṇamaṭhikāyāṃ vane sthitaḥ /
idānīṃ śṛṇu cūḍālā sā kiṃ kṛtavatī gṛhe //
tatrārdharātrasamaye dūraṃ yāte śikhidhvaje /
hariṇī grāmasupteva cūḍālā bubudhe bhayāt //
apaśyat patinirhīnaṃ śayanaṃ śūnyatāṃ gatam /
abhāskaram apūrṇenduṃ śāntaśobham ivāmbaram //
uttasthau kiñcid āmlānavadanā khedaśālinī /
kusikteva mahāvallī nirutsāhāṅgapallavā //
na prasannā na vimalā babhūvākulatāṃ gatā /
dinaśrīr iva nīhāradhūsarā sā vyatiṣṭhata //
kṣaṇaṃ śayyopaviṣṭaiva cintayām āsa cintayā /
kaṣṭaṃ rājyaṃ prabhus tyaktvā vanaṃ yāto gṛhād iti //
tan mayehādya kiṃ kāryaṃ tatsamīpaṃ vrajāmy aham /
bhartaiva gatir uddiṣṭā vidhinā prakṛtā striyaḥ //
iti sañcintya bhartāram anugantuṃ samutthitā /
cūḍālā vātarandhreṇa nirgatyāmbaram āyayau //
babhrāmāmbaramārgeṇa vātaskandhena yoginī /
kurvatī siddhasārthasya mukhenānyenduvibhramam //
dadarśātha pathā yāntaṃ rātrau khaḍgakaraṃ patim /
bhramantam ekam ekānte vetāleśam ivotthitam //
tādṛśaṃ patim ālokya ruddhā gaganakoṭare /
bhaviṣyac cintayām āsa sarvaṃ bhartur akhaṇḍitam //
yathā tena yadā yatra yāvat kāryaṃ yathodayam /
yathā ca nirvṛtis sphārā gantavyā tena rāghava //
avaśyabhavitavyaṃ tad bhartur dṛṣṭvā purassthitam /
tad eva sampādayituṃ gamanāt sā nyavartata //
āstāṃ mamādya gamanaṃ kālenāticireṇa hi /
mayāsya pārśvaṃ gantavyaṃ niyater eṣa niścayaḥ //
iti sañcintya cūḍālā praviśyāntaḥpuraṃ punaḥ /
suṣvāpa śayane śambhoś śirasīvaindavī kalā //
kenacit kāraṇenāsau gatas samprati bhūpatiḥ /
iti paurajanaṃ sarvam āśvāsyātiṣṭhad aṅganā //
rājyaṃ rarakṣa bhartus tat krameṇa samadarśanā /
yathā kalamakedāraṃ pakvaṃ kalamagopikā //
tayos tadāvahat kālo dampatyos sthitayos tathā /
adṛṣṭānyo'nyamukhayo rājyakānanapālayoḥ //
jagāmātha dinaṃ pakṣo māso 'thartuś ca vatsaraḥ /
śikhidhvajasya vipine cūḍālāyās svamandire //
bahunātra kim uktena varṣāṇy aṣṭādaśāṅganā /
cūḍālovāsa sadane vanakacche śikhidhvajaḥ //
atha yāteṣu bahuṣu varṣeṣu jarasā vṛte /
śikhidhvaje mahāśailataṭakoṭaravāsini //
bhartuḥ kaṣāyapākaṃ tad ālakṣya phalitaṃ cirāt /
tadā tasyātmakāryasya bhavitavyatayā tayā //
bhartus samīpagamane mama kālo 'yam ity api /
sañcintya mandaropāntaṃ gantuṃ buddhiṃ cakāra sā //
cacālāntaḥpurād rātrau tatāra ca nabhaḥpatham /
jagāma vātaskandhena gacchantī khe dadarśa ca //
kalpavṛkṣāṃśukacchannā ratnastabakabhūṣitāḥ /
nandanodyānanilayā raktās siddhābhisārikāḥ //
parāmṛṣṭenduśakalān prāleyakaṇakarṣiṇaḥ /
siddhottaṃsāttasaugandhyān sparśayām āsa mārutān //
candrabimbāmṛtāmbhodhimahāvīciparamparām /
apaśyan nirmalāṃ jyotsnām ambarāmbaratāṃ gatām //
meghāntareṇa gacchantī meghalagnāś ca vidyutaḥ /
abhiyuktā svabhartrā sā bhūyo bhūyo vyalokayat //
uvāca cātmanaivāho yāvajjīvaṃ śarīriṇām /
na svabhāvaś śamaṃ yāti mamāpy utkaṇṭhate manaḥ //
kadā mṛgendraskandhaṃ taṃ praṇayapravaṇaṃ puraḥ /
paśyāmi kāntam ity antar mamāpy utkaṇṭhitaṃ manaḥ //
mañjarītvaṃ latātvaṃ vā varam etās taruṃ patim /
na muñcanti kṣaṇam api mamāpy utkaṇṭhitaṃ manaḥ //
yatheyam agragaṃ kāntam eti siddhābhisārikā /
tathā kadāham eṣyāmi mamāpīti manas sthitam //
ime mandāramaruta ete ca śaśinaḥ karāḥ /
vanarājaya etāś ca mām apy utkaṇṭhayanty aho //
he cittājñavad evāntaḥ kiṃ tvaṃ tāṇḍavitaṃ sthitam /
sā vyomanirmalā sādho kva te yātā vivekitā //
atha vā citta bhartāraṃ svaṃ praty utkaṇṭhase sakhe /
tiṣṭhotkaṇṭhāvivalitaṃ kim anutkaṇṭhitena te //
kiṃ kilotkaṇṭhase vāpi bhartā yāto jarāṃ bhavet /
tapasvī kṛśagātraś ca bhaven nirvāsanas tathā //
matto rājyāc ca bhogebhyo manye 'syāmūlatāṃ gatā /
vāsanā latikā prāvṛṇnadītaṭagatā yathā //
ekāntamatir ekātmā nīrasaś śāntavāsanaḥ /
manye bhavati me bhartā śuṣkavṛkṣasamasthitiḥ //
tathāpi citta kotkaṇṭhā bhava votkaṇṭhayānvitam /
patim udbodhya yogena śleṣayiṣyāmy ahaṃ gale //
pramṛṣṭavāsanaṃ bhartus samīkṛtya mano muneḥ /
rājya eva niyokṣyāmi nivatsyāvas sukhaṃ ciram //
aho nu cirakālena manoratham imaṃ śubham /
aham āsādayiṣyāmi yad bhartrā samacittatā //
samagrānandavṛndānām etad evopari sthitam /
yat samānamanovṛttisaṅgam āsvādane sukham //
iti cintāvatī vyomnā cūḍālollaṅghya parvatān /
deśān abdān digantāṃś ca prāpa mandarakandaram //
adṛśyaiva nabhassthaiva praviveśa vanāntaram /
vātyeva pādapalatāspandacihnagamāgamā //
vanaikadeśe kasmiṃścit kṛtaparṇoṭaje patim /
dṛṣṭvā yogena bubudhe dehāntaram ivāsthitam //
hārakeyūrakaṭakakuṇḍalādivibhūṣitaḥ /
abhavan merukāntir yas tam evātra dadarśa sā //
kṛśāṅgaṃ kṛṣṇavarṇaṃ ca jīrṇaparṇam iva sthitam /
kajjalāmbubharasnātaṃ bhṛṅgīśam iva nissaham //
cīrāmbaradharaṃ śāntam ekākinam avasthitam /
sthale niṣaṇṇaṃ puṣpāṇi grathayantaṃ jarāṃ gatam //
tam ālokyānavadyāṅgī cūḍālā pīvarastanī /
kiñcijjātaviṣādedam uvācātmani cetasā //
aho nu viṣamaṃ maurkhyaṃ yad anātmajñatātmakam /
evaṃvidhās samāyānti daśā maurkhyaprasādataḥ //
ayaṃ sa rājā lakṣmīvān yo mamāpi priyaḥ patiḥ /
hṛdi mohaghuṇakṣuṇṇām imām adyāgato daśām //
tad avaśyam ihaivādya nāthaṃ viditavedyatām /
nayāmy enaṃ na sandeho bhogamokṣaśriyaṃ tathā //
idaṃ rūpaṃ parityajya rūpeṇānyena kenacit /
sakāśam asya gacchāmi bodhaṃ dātum anuttamam //
bāleyaṃ mama kānteti maduktaṃ na karoty ayam /
tasmāt tāpasarūpeṇa bodhayāmi patiṃ kṣaṇāt //
bhartā kaṣāyapākena paripakvamatis sthitaḥ /
cetasy asyādya vimale svaṃ tattvaṃ pratibimbati //
iti sañcintya cūḍālā babhūva dvijadārakaḥ /
īṣaddhyānād gatānyatvaṃ kṣaṇād ambutaraṅgavat //
papāta vipine tasmin dvijaputrakarūpiṇī /
bhartur abhyājagāmāgraṃ mandasmitalasanmukhī //
dadarśa dvijaputraṃ taṃ puro yātaṃ śikhidhvajaḥ /
vanāntarād upagataṃ tapomūrtim ivāsthitam //
dravatkanakagaurāṅgaṃ muktāhāravibhūṣitam /
śuklayajñopavītāṅgaṃ śuklāmbarayugāvṛtam //
kamaṇḍaludharaṃ kāntaṃ śāntaṃ dāntam anāmayam /
vyāptaprakoṣṭhaṃ dviguṇenākṣasūtreṇa cāruṇā //
bhūmāv alagnacaraṇaṃ kiṣkumātropari sthitam /
kuntalavyāptamūrdhānaṃ sālimālam ivāmbujam //
bhāsayantaṃ pradeśaṃ taṃ śārīrair dīptimaṇḍalaiḥ /
kuṇḍalābhūṣitamukhaṃ navam arkam ivoditam //
śikhāsamprotamandāraṃ śṛṅgasthendum ivācalam /
kāntopaśāntavapuṣam ūrjitaṃ vijitendriyam //
himābhabhasmatilakabhūṣitālikasundaram /
meruṃ hemataṭālīnapūrṇendum iva cañcalam //
tam ālokya dvijasutaṃ samuttasthau śikhidhvajaḥ /
devaputrāgamadhiyā samparityaktapādukaḥ //
devaputra namaskāra idam āsanam āsyatām /
ity asya darśayām āsa pāṇinā pattraviṣṭaram //
dadau ca dvijaputrasya puṣpavṛṣṭiṃ karodare /
candraḥ kumudaṣaṇḍasya prāleyam iva pallave //
he rājarṣe namas tubhyam iti dvijasuto vadan /
gṛhītvā kusumāny asmād viveśa dalaviṣṭare //
devaputra mahābhāga kuta āgamanaṃ kṛtam /
divasas saphalo 'yaṃ me yat tvām adyāsmi dṛṣṭavān //
idam arghyam idaṃ pādyaṃ puṣpānīmāni mānada /
imāḥ pragrathitā mālā gṛhyantāṃ bhadram astu te //
ity uktvā pādyam arghyaṃ ca mālāḥ puṣpāṇi cānagha /
śikhidhvajas tadiṣṭāyai dadau devyai yathākhilam //
subahūni paribhrānto bhūtalāyatanāny aham /
tvattaḥ pūjā yathā prāptā mayeyaṃ na tathānyataḥ //
peśalenānurūpeṇa praśrayeṇāmunānagha /
manye 'haṃ nūnam atyantacirajīvī bhaviṣyasi //
śāntena manasodāram ārād unmuktakalpanam /
nirvāṇārhaṃ tapas sādho kaccit sambhṛtavān asi //
asidhārāsamaṃ somya śāntaṃ vratam idaṃ tava /
sphītaṃ yad rājyam utsṛjya mahāvananiṣevaṇam //
jānāsi bhagavan sarvaṃ devas tvaṃ ko 'tra vismayaḥ /
śriyaiva lokottarayā jñāyase cihnabhūtayā //
etāny aṅgāni te candrād ghaṭitānīti me matiḥ /
anyathā kiṃ samālokād amṛteneva siñcasi //
asti me dayitā kāntā pāti me rājyam adya tat /
taveva tasyā dṛṣṭāni tāny aṅgāny adya sundara //
upaśāntaṃ ca kāntaṃ ca vapur āpādamastakam /
śṛṅgaṃ śubhrāmbudeneva puṣpeṇācchādayāmunā //
niṣkalaṅkendusaṅkāśam aṅgam ādityatejasā /
manye te mlānim āyāti sumanaḥpattrapelavam //
devārcanāyāvacitam idaṃ yat kusumaṃ mayā /
aṅga tvadaṅgasaṅgena tat prayātu kṛtārthatām //
jīvitaṃ yāti sāphalyaṃ mamābhyāgatapūjayā /
devād apy adhikaṃ pūjyas satām abhyāgato janaḥ //
tat kas tvaṃ kasya putras tvaṃ kim āyāto 'sy anugrahāt /
etaṃ me saṃśayaṃ chinddhi vimalendusamānana //
rājarṣe śṛṇu vakṣyāmi yathāpṛṣṭam akhaṇḍitam /
avarṇanaṃ hi jihmatvaṃ tat satām atininditam //
asty asmiñ jagataḥ kośe śuddhātmā nārado muniḥ /
puṇyalakṣmyā mukhe kānte karpūratilakopamaḥ //
sa kadācin munir meror guhāyāṃ dhyānam āsthitaḥ /
adhityakāyāṃ bhūtānām adṛśyaś śāntamānasaḥ //
tatra hemataṭe gaṅgā vahaty urutaraṅgiṇī /
merulakṣmyās sphuradrūpā bhāti hāralateva yā //
ekadā nāradamunir dhyānānte saritas taṭe /
dhvanadvalayam aśrauṣīl līlākalakalāravam //
kim etad ity asau kiñcijjātaprāyakutūhalaḥ /
helayālokayan nadyām apaśyal lalanāgaṇam //
rambhātilottamāprāyaṃ niryātaṃ jalalīlayā /
krīḍantaṃ tyaktavasanaṃ deśe puruṣavarjite //
kāñcanāmbhojamukulasundarais stanamaṇḍalaiḥ /
parivellitam anyo'nyaṃ phalaiḥ kāntadrumaṃ yathā //
drutahemarasāpūranirjharābhogabhāsuraiḥ /
kurvantam ūrubhiḥ kāmamandirastambhavibhramam //
nirmalīkṛtacandreṇa vyāptavyomnā vilāsinā /
lāvaṇyarasapūreṇa tarjayantam ivāpagām //
prākārair amarodyāne rathacakrair manobhuvaḥ /
utpathārpitagaṅgāmbunitambataṭasetubhiḥ //
sarvatra dṛṣṭasarvāṅgaṃ viśvarūpam ivāsthitam /
pratibimbitasarvārtham anyo'nyādarśatāṃ gatam //
kālakalpataror varṣaviṭapāt pakṣapallavāt /
vividhartulatājālād dinaśrīkalikākulāt //
ālokapuṣparajaso jātād gaganakānane /
sphurajjagatkhagavrātāt saptābdhyekālavālakāt //
māsastabakavṛnteṣu vṛddhiṃ yāntaṃ rasānvitam /
uddhṛtyoddhṛtya sampūrṇaṃ cālitāmbhodapallavam //
ālolālakakeśākṣitārakādimadhuvratam /
amṛtāpadvighātāya kośasañcayakāribhiḥ //
duṣprāpe bhūtasaṅghānāṃ vikasatkanakāmbuje /
padmapallavasañchannaṃ guptaṃ meror guhāntare //
śītale svardhunītīre yatnotsṛṣṭamalaṃ puraḥ /
candrabimbaphalāpūram ekatraivopasambhṛtam //
straiṇam ālokya tat kāntaṃ sahasaiva mano muneḥ /
anāśritavivekāṃśaṃ babhūvānanditaṃ sphurat //
ānandavalite citte kṣubdhe prāṇānile sthite /
babhūva tasya tuṣṭasya madanaskhalitaṃ tadā //
phalaṃ rasāpūrṇam iva grīṣmānta iva toyadaḥ /
pratyagraḥ pādapaś chinnalatāvṛnta ivottamaḥ //
avaśyāyakaṇasyandī śaśāṅka iva vā muniḥ /
bisaṃ dvidhā yātam iva galatsāraraso 'bhavat //
tādṛśo 'pi bahujño 'pi jīvanmukto 'py asau muniḥ /
niriccho 'pi nirāstho 'pi nakiñcidupamo 'py alam //
sabāhyābhyantaraṃ nityam ākāśaviśado 'pi ca /
nārado 'pi kathaṃ brahman madanaskhalito 'bhavat //
sarvasyā eva rājendra bhūtajāter jagattraye /
devāder api deho 'yaṃ dvayātmaivaṃ svabhāvataḥ //
ajñam astv atha vā tajjñaṃ yāvan mattaṃ śarīrakam /
sarvam eva jagaty aṅga sukhaduḥkhamayaṃ smṛtam //
hṛdyādinā padārthena kenacid vardhate sukham /
āloka iva dīpena mahāmbudhir ivendunā //
tucchādinā padārthena duḥkhaṃ kenacid eti hi /
tamo meghapaṭeneva svabhāvo hy atra kāraṇam //
svarūpe nirmale satye nimeṣam api vismṛte /
dṛśyam ullāsam āpnoti prāvṛṣīva payodharaḥ //
anāratānusandhānād anunmeṣam avistṛte /
svarūpe nollasaty eṣa citi dṛśyapiśācakaḥ //
yathā tamaḥprakāśābhyām ahorātraṃ sthitiṃ gatam /
tathaiva sukhaduḥkhābhyāṃ śarīraṃ sthitim āgatam //
ete hi sukhaduḥkhe dve janmakāraṇadarśanāt /
ajñasya lagataś śuklapaṭakuṅkumavad dṛḍham //
tajjñasya tv aṅga lagato manāg api citer vaśāt /
yathā śubhāśubhau rāgāv anākrāntāntarau maṇeḥ //
purassthavastvabhāvena rañjanāṃ sphaṭiko yathā /
tajjñas tyajati he sādho jīvanmuktamatir muniḥ //
vastu saṃśleṣamātreṇa ghanaṃ rañjitacetasaḥ /
gate 'pi vastuni dṛḍhaṃ durdhiyaḥ paritāpinaḥ //
gate 'pi kuṅkume bhastrā tadīyam anurañjanam /
na jahāti yathā mūḍhas tathā viṣayarañjanam //
anenaiva krameṇaitau bandhamokṣau vyavasthitau /
bhāvanātānavaṃ mokṣo bandho hi dṛḍhabhāvanam //
svotpattikāraṇaprāptau kathaṃ duḥkhaṃ sukhaṃ ca vā /
abhyudetīti vada me dūrasthāyām api prabho //
atyudāram atīvācchaṃ bahvarthaṃ vacanaṃ tava /
śrotuṃ tṛptiṃ na gacchāmi mayūro 'bhraraveṣv iva //
svotpattikāraṇaṃ hṛdyaṃ vastv ādāyākṣapāṇibhiḥ /
sukhasaṃvid iyaṃ bālā nūnam ullasati svataḥ //
hṛdgatā kṣobham āyātā jīvaṃ kuṇḍalinīgatam /
somyam udbodhayaty antas siṃham abhraravo yathā //
prāṇāvapūritā nāḍīr jīva ākramati sphuran /
samyaksekaprabuddhātmā raso drumalatā iva //
sukhaprabodhasañcāre duḥkhabodhagame tathā /
jīvasya niyatā nāḍyaḥ pṛthag dehe sthitiṃ gatāḥ //
sukhitaḥ prasphuraty eṣa yāsu tāsu na duḥkhitaḥ /
ye hi mārgās suveṣasya kuveṣasya na te śubhāḥ //
jīvas sadaiva sarvatra dehe tiṣṭhati vai kila /
tasya duḥkhe sukhe vāpi niyataṃ sphuritaṃ kutaḥ //
yāvatpramāṇaṃ jīvo 'yaṃ saṃśāmyaty aparisphuran /
tāvatpramāṇam evainaṃ muktaṃ muktam avaihi vai //
yāvatpramāṇam adhikaṃ sphurati kṣubdhamārutam /
tāvatpramāṇam evainaṃ baddhaṃ baddham avaihi me //
sukhaduḥkhakalāspando bandho jīvasya netaraḥ /
tadabhāvo hi mokṣas syād bodhāt sampadyate ca saḥ //
sukhaduḥkhadaśe yāvad ānīte nendriyaiś śaṭhaiḥ /
tāvat suptasamas somyo jīvas tiṣṭhati śāntavat //
sukham ālokya vā duḥkham akṣānītaṃ caladvapuḥ /
samutphalati jīvo 'ntar dṛṣṭendur iva toyadhiḥ //
jīvaḥ kṣubhyati dṛṣṭena saṃvidāṅga sukhādinā /
āmiṣeṇeva mārjāro maurkhyam evātra kāraṇam //
bodhena bodhyate jīva ātmajñānātmanātmanā /
sukhaduḥkhādi nāstīti tenāsau yāti somyatām //
na sat sukhādi naitan me mudhā cāyam ahaṃ sthitaḥ /
iti jīvaḥ prabuddho 'ntar nirvāṇaṃ yāti śāmyati //
sukhādivastv asadrūpam ity antarbodhasaṃvidā /
na tadunmukhatāṃ yāti jīvaś śāmyati kevalam //
sarvam eva cidākāśaṃ brahmeti ghananiścaye /
sthitiṃ yāte śamaṃ yāti jīvo nissnehadīpavat //
dīpavac chamam āyāti sukhādisnehasaṅkṣaye /
sarvam ekam iti jñātvā jīvo dvitvāvibhāvanāt //
sarvam ākāśam eveti buddhvā ksobhaṃ na gacchati /
jīvaś śūnyena śūnyasya kaḥ kila kṣobhavibhramaḥ //
jīvenedṛgvidhenaivaṃ yad ā prathamasargataḥ /
svayaṃ saṃvidito mārgas tenaivādyāpi gacchati //
sukhasañcārayogyāsu jīve sarati nāḍiṣu /
devaputra bhavaty etad vīryavicyavanaṃ katham //
jīvaḥ kṣubdhayati kṣubdhaḥ prāṇādipavanāvalīm /
saṃvidājñāṃśamātreṇa senām iva mahīpatiḥ //
vātaspandena medo'ntar majjāsāraś ca svasthitim /
tyajaty ambvabhrasaugandhyarajaḥpattratṛṇādi va //
calitaṃ vastv adho yāti vāryādi dahanādi kham /
dehān nāḍīpraṇālena śukraṃ yāti bahissthitim //
devaputra mahājño 'si vetsi pūrvāparaṃ sthiteḥ /
jñāyase vacanād eva svabhāvo hi kim ucyate //
ādisarge yathā yad yat sphuritaṃ brahma brahmaṇi /
ghaṭāvaṭapaṭādyātma tathaivādyāpi ca sthitam //
kākatālīyavad vāribudbudotpattināśavat /
ghuṇākṣaravad ucchūnaṃ taṃ svabhāvaṃ vidur budhāḥ //
asmin svabhāvavaśato jagati prarūḍhe dehās sphuranti vividhā vividhāvikārāḥ /
prakṣīṇavāsanatayā na bhavanti kecid bhūyo bhavanti ca punas tv itare ghanāsthāḥ //
Original text: Mokṣopāya · Edition: Susanne Krause-Stinner Das erste und zweite Buch: Vairāgyaprakaraṇa; Mumukṣuvyavahāraprakaraṇa Wiesbaden Harrassowitz Walter Slaje Anonymus Casmiriensis: Mokṣopāya. Historisch-kritische Gesamtausgabe 1 Akademie der Wissenschaften und der Literatur, Mainz. Veröffentlichungen der Indologischen Kommission / Veröffentlichungen der Fächergruppenkommission für Außereuropäische Sprachen und Kulturen. Stu · Data entry Walter Slaje Susanne Krause-Stinner Peter Stephan Anett Krause Jürgen Hanneder Stanislav Jager · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0