Mokṣopāya · Chapter 6.85

etat pañcakabījaṃ yat kuṇḍalinyāṃ tad antare /
prāṇamārutarūpeṇa tasyāṃ sphurati sarvadā //

sāntaḥ kuṇḍalinī spandasparśasaṃvitkalāmalā /
kaloktā kalanenāśu kathitā cetanena cit //

jīvanāj jīvatāṃ yātā mananāc ca manas sthitā /
saṅkalpāt saiva saṅkalpo bodhād buddhir iti smṛtā //

ahaṅkārakalāṃ yātā saiṣā puryaṣṭakābhidhā /
sthitā kuṇḍalinī dehe jīvaśaktir anuttamā //

apānatām upāgatya satataṃ pravahaty adhaḥ /
samānanāmnī madhyasthā udānākhyoparisthitā //

adhas tv apānarūpaiva madhye somyaiva sarvadā /
pṛṣṭhād udānarūpaiva puṃsas svasthasya tiṣṭhati //

sarvayatnam adho yātā yadi yatnān na dhāryate /
tat pumān mṛtim āyāti tayā nirgatayā balāt //

samastaivordhvam āyātā yadi yuktyā na dhāryate /
tat pumān mṛtyum āyāti tayā nirgatayā balāt //

sarvathātmani cet tiṣṭhet tyaktvordhvādhogamāgamam /
taj jantor jāyate vyādhir malamārutarodhataḥ //

sāmānyanāḍīvaidhuryāt sāmānyavyādhisambhavaḥ /
pradhānanāḍīvaidhuryāt pradhānavyādhisambhavaḥ //

kiṃvināśāḥ kimutpādāś śarīre 'smin munīśvara /
ādhayo vyādhayaś caiva yathāvat kathayāśu me //

ādhayo vyādhayaś caiva dvayaṃ duḥkhasya kāraṇam /
tannivṛttiṃ sukhaṃ vidyāt tatkṣayo mokṣa ucyate //

mithaḥ kadācij jāyete kadācit samam eva tu /
paryāyeṇa kadācit tāv ādhivyādhī śarīrake //

dehaduḥkhaṃ vidur vyādhim ādhyākhyaṃ vāsanāmayam /
maurkhyamūle hi te vidyāt tattvajñānaparikṣaye //

atattvajñānavaśatas svendriyākramaṇaṃ vinā /
hṛdi tānavam ujjhatsu rāgadveṣeṣv anāratam //

idaṃ prāptam idaṃ neti jāḍyāndhyaghanamohadāḥ /
ādhayas sampravartante varṣāsu mihikā iva //

bhṛśaṃ sphurantīṣv icchāsu maurkhyāc cetasy anirjite /
durannābhyavahāreṇa durdeśākramaṇena ca //

duṣkālavyavahāreṇa duṣkriyāsphuraṇena ca /
durjanāsaṅgadoṣeṇa durbhāvodbhavanena ca //

kṣīṇatvād vā prapūrṇatvān nāḍiṣv asukhasaṃsṛtau /
prāṇe vidhuratāṃ yāte kupatheva navādhvage //

daussthityakāraṇaṃ doṣād vyādhir dehe pravartate /
nadyāṃ prāvṛṇnidāghābhyām ivākāraviparyayaḥ //

prāktanī vaihikī vāpi śubhā vāpy aśubhā matiḥ /
yaivādhikā saiva tathā tasmin yojayati krame //

ādhayo vyādhayaś caivaṃ jāyante bhūtapañcake /
kathaṃ śṛṇu vinaśyanti rāghavāṇāṃ kulodvaha //

dvividho hy ādhir astīha sāmānyas sāra eva ca /
vyavahāras tu sāmānyas sāro janmamayas smṛtaḥ //

prāptenābhimatenaiva naśyanti vyāvahārikāḥ /
ādhikṣayeṇādhibhavāḥ kṣīyante vyādhayo 'py alam //

ātmajñānaṃ vinā sāro nādhir naśyati rāghava /
bhūyo rajjvavabodhena rajjusarpo hi naśyati //

ādhivyādhivilāsānāṃ rāma sārādhisaṅkṣayaḥ /
sarveṣāṃ mūlahā prāvṛṇnadīva taṭavīrudhām //

anādhijā vyādhayas tu dravyamantraśubhakramaiḥ /
cikitsakādiśāstroktair naśyanty abhrair ivātapāḥ //

snānamantrauṣadhopāyavaktṝṇy adhigatāni ca /
tvayā cikitsāśāstrāṇi kim anyad upadiśyate //

ādheḥ kathaṃ bhaved vyādhiḥ kathaṃ ca sa vinaśyati /
dravyād itarayā yuktyā mantrapuṇyādipūrvayā //

citte vidhurite dehas samyaṅ nānubhavaty ayam /
yathā hi ruṣito jantur agram eva na paśyati //

anapekṣya yathāprāptam amārgam anudhāvati /
prakṛtaṃ mārgam utsṛjya śarārto hariṇo yathā //

saṅkṣobhāt sāmyam utsṛjya vahanti prāṇavāyavaḥ /
dehe gajaghaṭārtāni payāṃsīva sarittaṭe //

asamaṃ vahati prāṇe nāḍyo yānti visaṃsthitim /
asamyak saṃsthite bhūpe yathā varṇāśramakramāḥ //

kāścin nāḍyaḥ prapūrṇatvaṃ yānti kāścic ca riktatām /
prāṇe vidhurite deśe sarvartau sarito yathā //

kujīrṇatvam ajīrṇatvam atijīrṇatvam eva vā /
doṣāyaiva prayāty annaṃ prāṇasañcāraduṣkramaiḥ //

yathā kāṣṭhāni nayati prāptaṃ deśaṃ saridrayaḥ /
tathānnāni nayaty antaḥ prāṇavātas svam āśrayam //

yāny annāni virodhena tiṣṭhanty antaś śarīrake /
tāny eva vyādhitāṃ yānti pariṇāmasvabhāvataḥ //

evam ādher bhaved vyādhir ādhyabhāvāc ca naśyati /
yathā mantraiś ca naśyanti vyādhayas tatkramaṃ śṛṇu //

yathā virekaṃ kurvanti harītakyas svabhāvataḥ /
bhāvanāvaśataḥ kāryaṃ tathā yaralavādayaḥ //

śuddhayā puṇyayā sādho kriyayā sādhusevayā /
manaḥ prayāti vaimalyaṃ nikaṣeṇeva kāñcanam //

ānando vardhate dehe śuddhe cetasi rāghava /
pūrṇendāv udite vyabhre nairmalyaṃ bhuvane yathā //

sattvaśuddhau vahanty ete krameṇa prāṇavāyavaḥ /
jarayanti tathānnāni vyādhis tena vinaśyati //

ādhivyādhyor iti proktau nāśotpattikramau tvayi /
kuṇḍalinyāḥ kathāyogād adhunā prakṛtaṃ śṛṇu //

puryaṣṭakāparākhyasya jīvasya prathamāśrayam /
viddhi kuṇḍalinīm antar āmodasyeva mañjarīm //

tāṃ yadā pūrakābhyāsād āpūrya sthīyate ciram /
tadaiti mairavaṃ sthairyaṃ kāyasyāpīnatā tathā //

yadā pūrakapūrṇāntar amuktaprāṇamārutam /
nīyate saṃvidaivordhvaṃ soḍhagharmaklamaśramaṃ //

sarpī prakupitevoccair yāti daṇḍopamāṃ gatā /
nāḍīs sarvās samādāya dehe baddhā latopamā //

tadā samastam evemaṃ khaṃ plāvayati dehakam /
nīrandhrā pavanāpūrṇā bhastrevāmbugataṃ naram //

ityabhyāsavilāsena yogena vyomagāmitām /
yoginaḥ prāpnuvanty uccair dīnās te sudaśām iva //

brahmanāḍipravāheṇa śaktiḥ kuṇḍalinī yadā /
bahir ūrdhvapravāheṇa dvādaśāṅgulamūrdhani //

recakena prayogeṇa nāḍyantaranirodhinā /
muhūrtaṃ sthitim āpnoti tadā vyomagadarśanam //

darśanaṃ kīdṛśaṃ brahman nayanāṃśugaṇaṃ vinā /
anyeṣām indriyāṇāṃ ca tattvam evaṃ kathaṃ bhavet //

na kecana mahābāho bhūcareṇa nabhaścarāḥ /
adivyair āśritājñānair dṛśyante puruṣendriyaiḥ //

vijñānādūrasaṃsthena buddhinetreṇa rāghava /
dṛśyante vyomagās siddhās svapnavat svārthadā api //

svapnāvalokanaṃ yadvat tadvat siddhāvalokanam /
kevalo 'yaṃ viśeṣo yat siddhaprāptau sthirārthatā //

mukhād bahir dvādaśānte recakābhyāsayuktitaḥ /
prāṇe ciraṃ sthitiṃ nīte praviśanty aparāṃ purīm //

vada svabhāvasya kathaṃ brahman na calati sthitiḥ /
vaktāras sānukampā hi duṣpraśne 'pi na khedinaḥ //

śaktir vastusvabhāvākhyā yathā sphurati yātmanaḥ /
sargādinā tathaivāsau sthitiṃ yātīti niścayaḥ //

avastutvād avidyāyā vastuśaktir api kvacit /
bhidyate dṛśyate hy aṅga vasante śāradaṃ phalam //

sarvam evaṃvidhaṃ brahma nānānānātayānayā /
dṛśyate vyavahārārthaṃ kevalaṃ kalpyate sthitiḥ //

sūkṣmacchidrādigatyarthaṃ pūraṇārthaṃ ca khasya vā /
aṇutāṃ sthūlatāṃ vāpi kāyo 'yaṃ nīyate katham //

kāṣṭhakrakacayoś śleṣād yathā cchedaḥ pravartate /
tayos saṅgharṣaṇād agnis svabhāvāj jāyate tathā //

māṃsābjayantraṃ jaṭhare sthitaṃ śliṣṭamukhaṃ mithaḥ /
ūrdhvādhassammilanmūlaṃ dyubhūmyor iva vai talam //

tasya kuṇḍalinī lakṣmīr nilīnāntar nijāspade /
padmarāgasamudgasya kośe muktāvalī yathā //

āvartaphenamāleva nityaṃ śalaśalāyate /
daṇḍāhateva bhujagī susannatavivartanā //

dyāvāpṛthivyor madhyasthā kriyeva spandarūpiṇī /
saṃvinmadhuvibodhotthā hṛtpadmapuṭaṣaṭpadī //

tat sarvaṃ śaktipadmādi bāhyair ābhyantarais sadā /
hṛdi vyādhūyate vātair abhravṛndam ivābhitaḥ //

yad yad vyoma sphuraty aṅga svabhāvāt tatra vāyavaḥ /
pelavaṃ mṛdu yat kiñcit tat tat pracalayanty alam //

vātair āhanyamānaṃ tat padmādi taralāyate /
hṛdy anyo'nyanikāṣeṇa pallavādi yathā tarau //

dehoṣmakāraṇaṃ sarvarasādipacanodyatam /
janayaty agnim anyo'nyasaṅgharṣād ghanaveṇuvat //

svabhāvaśītaśītātmā dehas tenauṣṇyam ety alam /
uditena sa sarvāṅgaṃ bhuvanaṃ bhānunā yathā //

sarvato visaradraśmi tat tejas tārakākṛti /
hṛtpadmahemabhramaro yogināṃ cintyatāṃ gatam //

tat prakāśamayaṃ jñānaṃ cintitaṃ sat prayacchati /
yena yojanalakṣasthaṃ vastu niśy api dṛśyate //

tasyāgner vāḍavasyeva jalaṃ saṃśuṣkam indhanam /
māṃsapaṅkajaṣaṇḍāḍhyahṛtsaraḥ kośavāsinaḥ //

yad abjaśītalatvaṃ tad apānātmendur ucyate /
itīndor utthitas so 'gnir agnīṣomau hi dehakaḥ //

sarvam ūṣmātmakaṃ kiñcit tejo'rkāgnyabhidhaṃ viduḥ /
śītātmakaṃ ca somākhyam ābhyām eva kṛtaṃ jagat //

vidyāvidyāsvarūpeṇa sarvaṃ sadasadātmanā /
jagad dvayena nirvṛttaṃ tad evaivaṃ vibhajyate //

sac cit prakāśaṃ vidyādi sūryam agniṃ vidur budhāḥ /
asaj jāḍyaṃ tamo 'vidyādy āhus somaṃ maṇīṣiṇaḥ //

vahnir vāryātmanas somād udetīti mune śrutam /
somasyotpattim adhunā vada me vadatāṃ vara //

agnīṣomau mithaḥ kārye kāraṇe ca svasaṃsthiteḥ /
paryāyeṇa samau caitau prajāyete parasparam //

janmāṅga bījāṅkuravat tathā divasarātrivat /
sthitiś chāyātapasamā kevalā caitayor bhavet //

tulyakālopalambhā hi mithaś chāyātapasthitiḥ /
kevalaikopalambhā syāt sthitir divasarātrivat //

kāryakāraṇabhāvaś ca dvividhaḥ kathito 'nayoḥ /
sadrūpapariṇāmottho vināśapariṇāmajaḥ //

ekasmād yad dvitīyasya sambhavo 'ṅkurabījavat /
kāryakāraṇabhāvo 'sau sadrūpapariṇāmajaḥ //

ekanāśe dvitīyasya yad bhāvo dinarātrivat /
kāryakāraṇabhāvo 'sau vināśapariṇāmajaḥ //

sadrūpapariṇāmasya mṛdghaṭakramasaṃsthiteḥ /
akṣopalambhād itarat pramāṇaṃ nopayujyate //

vināśapariṇāmasya dinarātrikramasthiteḥ /
abhāvo 'py ekavastūttho gato mukhyapramāṇatām //

svanāśe nāsti kartṛtvam ityādyā yuktivādinaḥ /
avajñāya bahiḥ kāryās svānubhūtyapalāpinaḥ //

pratyakṣavad abhāvo 'pi pramaiva raghunandana /
agnyabhāvo hi śītasya pramāṇaṃ sarvajantuṣu //

agner dhūmatayā bhāgo yaḥ prayāti payodatām /
sadrūpapariṇāmena tad agnis somakāraṇam //

agnir nāśātmakatayā śaityād aptāṃ prayāti yat /
vināśapariṇāmena tad agnis somakāraṇam //

saptāmbudhipayaḥ pītvā dhūmodgāreṇa vāḍavaḥ /
payodatāṃ prayātena tad eva janayaty alam //

arkaḥ pītvā niśānātham amāvasyāṃ punaḥ punaḥ /
udgiraty amale pakṣe mṛṇālam iva sārasaḥ //

pītvāmṛtopamaṃ śītaṃ prāṇas somaṃ mukhāgragaṃ /
abbhāgam āpūrayati śarīre 'pānatāṃ gataḥ //

jalād aṇutayā bhāgo yaḥ prayāty arkaraśmitām /
sadrūpapariṇāmena taj jalaṃ vahnikāraṇam //

nāśātmakatayā toyam auṣṇyād yāti yad agnitām /
vināśapariṇāmena tat toyaṃ vahnikāraṇam //

agner vināśe sadrūpaḥ pariṇāmo niśākaraḥ /
indor nāśe nigharṣotthapariṇāmo hutāśanaḥ //

hutāśo nāśam āgatya somo bhavati vai tathā /
divaso nāśam āgatya rātrir bhavati vai yathā //

tamaḥprakāśayoś chāyātapayor dinarātrayoḥ /
madhye vilakṣaṇaṃ rūpaṃ prājñair api na labhyate //

sandhir apy ābilo yas syād etayor eva tad vapuḥ /
bhāvābhāvau yathaikasya śliṣṭāv etau tathaiva hi //

dvābhyāṃ caitanyajāḍyābhyāṃ bhūtāni prasphuranti hi /
yathā tamaḥprakāśābhyām ahorātrā mahītale //

cidrūpajaḍarūpābhyām ārabdheyaṃ jagatsthitiḥ /
jalāmṛtābhyāṃ miśrābhyāṃ dvābhyāṃ tanur ivaindavī //

prakāśam analaṃ sūryaṃ cidrūpaṃ viddhi rāghava /
jaḍātmakaṃ tamorūpaṃ viddhi somaśarīrakam //

citsūrye nirmale dṛṣṭe tamo naśyed bhavāmayaḥ /
vyomasūrye bahir dṛṣṭe yathā kṛṣṇaniśātamaḥ //

somadehe jaḍe dṛṣṭe cittejo 'satyavad bhavet /
niśīthe vilasaccandre yathā sauraḥ prabhābharaḥ //

somaṃ prakaṭayaty agniś cid dehaṃ suciraprabhā /
agniṃ bhāsayatīnduś ca dehaṃ svaṃ rūpam arpayan //

cin niṣkriyā tv anābhāsā kevalā nopalabhyate /
āloka iva dīpena dehenaivāvagamyate //

citaś cetyonmukhatvena lābhas saiva ca saṃsṛtiḥ /
niścetyāyās tu no lābho nirvāṇaṃ ca tad eva hi //

anyo'nyalabdhasattākāv evaṃ kuḍyaprakāśavat /
agnīṣomāv imau viddhi sampṛktau dehadehinau //

atiśāyini nirvāṇe jāḍye caivātiśāyini /
agnes somasya caivāṅga sthitir bhavati kevalā //

prāṇo 'gnir uṣṇaprakṛtir apānaś śītalaś śaśī /
chāyātapavad ity etau saṃsthitau mukhamārgagau //

apāne śītale sattām ety uṣṇaḥ prāṇapāvakaḥ /
pratibimbam ivādarśe sa ca tasmiṃs tathaiva hi //

cidagniḥ padmayantrasthaṃ somaṃ vāryātmakaṃ tviṣā /
janayaty anubhūtyeha kuḍyālokaṃ yathā bahiḥ //

saṃsṛtyādau hi yā kācit saṃvic chītoṣṇarūpiṇī /
agnīṣomābhidhāṃ prāptā saiva sargo nṛṇām iha //

yatra somakalā grastā kṣaṇaṃ sūryeṇa ṣoḍaśī /
mukhād vitastimātrāgre tatra baddhapado bhava //

nūnaṃ sūryapadaṃ prāptas somo yatra hṛdambare /
nūnaṃ kevalayā sthityā tatra baddhapado bhava //

auṣṇyam agniś cid ādityaś śaityaṃ soma udāhṛtaḥ /
yatraitau pratibimbasthau tatra baddhapado bhava //

śārīrasomasūryāgnisaṅkrāntijño bhavānagha /
atra yojanalakṣasthaṃ vastu paśyasi niśy api /
atra saṅkrāntikālā hi bāhyās tṛṇasamās smṛtāḥ //

saṅkrāntim uttaram athāyanam aṅga samyakkālaṃ tathā viṣuvatī yadi dehavātaiḥ /
antar bahisstham iva vetsi yathānubhūtaṃ tac chocasīha na punaḥ param abhyupetaḥ //