Mokṣopāya · Chapter 6.84

evam ātmani viśrāntāṃ vadantīṃ tāṃ varānanām /
asambaddhapralāpāsi bālāsīti vadañ śanaiḥ //

bhogalampaṭayā buddhyā mugdhām āśaṅkya tāṃ priyām /
abuddhvā tadgirām arthaṃ vihasyovāca bhūpatiḥ //

asambaddhapralāpāsi bālāsi varavarṇini /
ramase vākyalīlābhī ramasvāvanipātmaje //

kiñcit tyaktvā nakiñcid yo gataḥ pratyakṣasaṃsthitam /
tyaktapratyakṣasadrūpas sa kathaṃ kila śobhate //

bhogair abhuktais tuṣṭo 'ham iti bhogāñ jahāti yaḥ /
ruṣevāśanapānādyān sa kathaṃ kila śobhate //

vāhanāśanaśayyādi sarvaṃ santyajya dhīradhīḥ /
yas tiṣṭhaty ātmanaivaikas sa kathaṃ kila śobhate //

svayaṃ nakiñcid evāhaṃ jagadīśo 'smi ceti ca /
niścayo yasya durbuddhes sa kathaṃ kila śobhate //

ātmany evātmanaikānte tyaktasarvasamāgamaḥ /
yas sthitaś śvabhrataruvat sa kathaṃ kila śobhate //

nāhaṃ deho 'nyad evāhaṃ nakiñcit sarvam eva hi /
evaṃ pralāpo yasyāsti sa kathaṃ kila śobhate //

yat paśyāmi na paśyāmi tat paśyāmy anyad eva yat /
pralāpa ity asan yasya sa kathaṃ kila śobhate //

tasmān mugdhāsi bālāsi capalāsi vilāsini /
nānālāpavilāsena krīḍasi krīḍa sundari //

pravihasyāṭṭahāsena śikhidhvaja iti priyām /
madhyāhne snātum utthāya nirjagāmāṅganāgṛhāt //

kaṣṭaṃ nātmani viśrānto madvacāṃsi na buddhavān /
rājeti khinnā cūḍālā svavyāpāraparābhavat //

tadā tathāṅga tatrātha tādṛśāśayayos tayoḥ /
tābhiḥ pārthivalīlābhir divasas sa jagāma ha //

krameṇa māsā ṛtavo rāma saṃvatsarās tathā /
atītā bahavas tatra dampatyos snigdhayos tayoḥ //

ekadā nityatṛptāyā niricchāyā api svayam /
cūḍālāyā babhūvecchā līlayā khagamāgame //

khagamāgamasiddhyartham atha sā nṛpakanyakā /
sarvabhogān anādṛtya samāgamya ca nirjanam //

ekaivaikāntaniratā svāsanāvasthitāṅgakā /
ūrdhvagaprāṇapavanacirābhyāsaṃ cakāra ha //

yad idaṃ dṛśyate kiñcij jagat sasthāsnujaṅgamam /
spandasya tat kriyānāmnaḥ phalam ity anubhūyate //

kasya spandavilāsasya ghanābhyāsasya me vada /
brahman khagamanādy etat phalaṃ yatnaikaśālinaḥ //

ātmajño vāpy anātmajñas siddhyarthaṃ līlayā tathā /
kathaṃ saṃsādhayaty etad yathāvad vada me vibho //

trividhaṃ sambhavaty aṅga sādhyaṃ vastv iha sarvataḥ /
upādeyaṃ ca heyaṃ ca tathopekṣyaṃ ca rāghava //

ātmabhūtaṃ prayatnena hy upādeyaṃ tu sādhyate /
heyaṃ santyajyate jñātvā hy upekṣyaṃ madhyam etayoḥ //

yad yad āhlādanakaram ādeyaṃ tad asanmateḥ /
tadviruddham anādeyam upekṣyaṃ madhyamaṃ viduḥ //

sanmater viduṣo jñasya sarvam ātmamayaṃ yadā /
traya eva tadā pakṣās sambhavanti na kecana //

kevalaṃ sarvam evedaṃ kadācil līlayā na vā /
upekṣyam akṣinikṣiptam ālokayati vā na vā //

jñasyopekṣyātmakaṃ rāma mūḍhasyādeyatāṃ gatam /
heyaṃ sphāravirāgasya śṛṇu siddhikramaṃ katham //

deśakālakriyādravyasādhanās sarvasiddhayaḥ /
jīvam āhlādayantīha vasanta iva bhūtalam //

madhye caturṇām eteṣāṃ kriyā prathamakalpikī /
siddhyādisādhane sādhos tanmayās te yataḥ kramāḥ //

gulikāñjanakhaḍgādikriyākramanirūpaṇam /
tatrāstāṃ tāvad eṣo 'tra vistāraḥ prakṛtārthahā //

ratnauṣadhitapomantrakriyākramanirūpaṇam /
tatrāstāṃ tāvad eṣo 'tra vistāraḥ prakṛtārthahā //

śrīśaile siddhadeśe ca mervādau vā nivāsataḥ /
siddhir ity api vistāraḥ kriyotthā prakṛtārthahā //

tasmāc chikhidhvajakathāprasaṅgapatitām imām /
prāṇādipavanābhyāsakriyāṃ siddhiphalāṃ śṛṇu //

samūlam akhilās tyaktvā sādhyārthetaravāsanāḥ /
gudādidvārasaṅkocāt sthānakādikriyākramaiḥ //

bhojanāsanaśuddhyā ca sādhuśāstrārthabhāvanāt /
svācārāt sujanāsaṅgāt sarvatyāgāt sukhāsanāt //

prāṇāyāmaghanābhyāsād rāma kālena kenacit /
kopalobhādisantyāgād bhogatyāgāc ca suvrata //

tyāgādānanirodheṣu bhṛśaṃ yānti vidheyatām /
prāṇāḥ prabhutvatajjñasya puṃso bhṛtyā ivākhilāḥ //

rājyādyā mokṣaparyantās samastā eva sampadaḥ /
dehānilavidheyatvasādhyās sarvasya rāghava //

parimaṇḍalitākārā kandasthānasamāśritā /
antraveṣṭanikā nāma nāḍī nāḍīśatāśritā //

vīṇāgrāvartasadṛśī salilāvartasannibhā /
lipyādyoṅkārasaṃsthānā kuntalāvartavat sthitā //

devāsuramanuṣyeṣu mṛganakrakhagādiṣu /
kīṭādiṣv abjajānteṣu sarveṣu prāṇiṣūditā //

śītārtasuptabhogīndrabhogavad baddhamaṇḍalā /
sitā kalpāgnivigaladinduvad baddhakuṇḍalā //

manobhrūmadhyarandhrādhoviśadabvṛtticañcalā /
anārataṃ rasasyandaiḥ plavamānaiva tiṣṭhati //

asyā abhyantare tasmin kadalīkośakomale /
yā vātaśaktis sphurati veṇāv iva lasadgatiḥ //

soktā kuṇḍalinī nāmnā kuṇḍalākāravāhinī /
prāṇinaḥ paramā śaktis sarvaśaktijavapradā //

aniśaṃ niśśvasadrūpā kupiteva bhujaṅgamī /
saṃsthitordhvīkṛtamukhī spandānāṃ hetutāṃ gatā //

yadā prāṇānilo yāti hṛdi kuṇḍalinīpadam /
tadā saṃvid udety antar bhūtatanmātrabījabhūḥ //

yadā kuṇḍalinī dehe sphuraty abja ivālinī /
tadā saṃvid udety antar mṛdusparśavaśodayā //

sparśena mṛdunā nāḍyā liṅgakāmātapatrayoḥ /
yathā saṃvid udety uccais tathā kuṇḍalinī javāt //

tasyāṃ samastās sambaddhā nāḍyo hṛdayakośagāḥ /
utpadyante vilīyante mahārṇava ivāpagāḥ //

nityaṃ vātātmakatayā spandonmukhatayā tayā /
sā sarvasaṃvidāṃ bījam ekam ādyam udāhṛtam //

dikkālādyanavacchinnā citsaṃvit sarvagāsti hi /
tasyāḥ kuṇḍalinīkośāt kenārthenodayas sphuṭaḥ //

sarvadā sarvatas satyaṃ citsaṃvid vidyate 'nagha /
kiṃ tv asyā bhūtatanmātravaśād abhyudayaḥ kvacit //

sarvatra vidyamānā cid deheṣu taralāyate /
sarvago 'py ātapas sāraratneṣv ativijṛmbhate //

kvacin naṣṭaṃ kvacit suptaṃ kvacid ucchūnatāṃ gatam /
vastu vastuni yad dṛṣṭaṃ tat svabhāvavijṛmbhitam //

etad bhūyaḥ krameṇāhaṃ śṛṇu vakṣyāmi te 'nagha /
deheṣv eva yathodeti bhṛśaṃ saṃvinmayaḥ kramaḥ //

cetanācetanaṃ bhūtajātaṃ vyoma tathākhilam /
sarvaṃ cinmātrasanmātraṃ śūnyamātraṃ yathā nabhaḥ //

tad dhi cinmātrasanmātram avikārādy anāmayam /
kvacit sthitaṃ saṃvidaiva kṛtatanmātrapañcakam //

tat pañcakaṃ gataṃ dvitvaṃ likṣādyantaṃ svasaṃvidā /
antarbhūtavikārādi dīpād dīpaśataṃ yathā //

svasattāmātrakeṇaiva saṅkalpalavarūpiṇā /
pañcakāni vrajantīha devatvaṃ tāni kānicit //

kānicit tiryagāditvaṃ hemāditvaṃ ca kānicit /
kānicid dṛṣadāditvaṃ dravyāditvaṃ ca kānicit //

evaṃ hi pañcakaṃ spandamātraṃ jagad iti sthitam /
citsaṃvid atra sarvatra vidyate raghunandana //

kevalaṃ pañcakavaśād dehādau cetanābhidhā /
jaḍaspandābhidhā vāri sthāvarādau jaḍābhidhā //

yathābdhiṣv ambv ito vīcir itas talam iti sthitam /
pañcakeṣu tathetaś cil lolarūpā jaḍā tv itaḥ //

itas somya ito lolaḥ kim abdhir iti no yathā /
vikalpārhas tathaivaitat pañcakaṃ hi jaḍājaḍam //

dehādipañcakaṃ jīvatspandi śailādikaṃ jaḍam /
sthāvarādy anilaspandi svabhāvavaśato 'nagha //

na ca paryanuyoktavyās svabhāvā raghunandana /
śītoṣṇaṃ kiṃ himāgnyādi vakteti parihasyate //

gṛhītavāsanāṃśānāṃ puṣṭabhāvavikāriṇām /
sthitayaḥ pañcakānāṃ hi yogyāḥ paryanuyojane //

vāsanāṃśaviparyastā ito netum itaś ca tāḥ /
puṃsā prājñena śakyante sukhaṃ paryanuyojinā //

aśubhe vā śubhe vāpi tena paryanuyojyate /
prabuddhavāsanaṃ nānyat pañcakaṃ suptavāsanam //

yatra paryanuyogasya phalaṃ samanubhūyate /
tatra taṃ samprayuñjīta nākāśaṃ muṣṭibhiḥ kṣipet //

tṛṇāgraniṣṭhā mervādyāḥ pañcakānāṃ hi rāśayaḥ /
viriñcaniṣṭhāḥ kīṭādyā ete sthāvarajaṅgamāḥ //

prasuptavāsanāḥ kecid yathā sthāvarajātayaḥ /
prabuddhavāsanāḥ kecid yathā narasurādayaḥ //

svavāsanābilāḥ kecid yathā vai tiryagādayaḥ /
prakṣīṇavāsanāḥ kecid yathaite mokṣabhāginaḥ //

yathāsvāsv eva saṃvitsu manobuddhyādibhiḥ kṛtāḥ /
hastapādādisaṃyuktaiḥ sañjñāḥ pañcakarāśibhiḥ //

tiryagādibhir apy anyair anyās sañjñāḥ prakalpitāḥ /
sthāvarādibhir apy anyair anyathā saṃvidaḥ kṛtāḥ //

iti sādho sphurantīme citrāḥ pañcakarāśayaḥ /
rūpair ādyantamadhyeṣu calācalajaḍājaḍaiḥ //

eṣām eko hi saṅkalpaparamāṇur mahāmate /
bījam ākāśavṛkṣāṇāṃ sargāṇāṃ teṣv imāni tu //

indriyāṇy aṅga puṣpāṇi viṣayāmodavanti hi /
icchābhramaryo rājantyo mañjaryaś cañcalāḥ kriyāḥ //

lokāntarāṇi gucchāni gulmā malayameravaḥ /
pallavānīha jaladā latālīlā diśo daśa //

vartamānāni bhūtāni bhaviṣyanti ca yāni tu /
jaganti tāny asaṅkhyāni phalāni raghunandana //

evaṃbījās ta ete hi rāma pañcakapādapāḥ /
svayaṃ svabhāvāj jāyante svayaṃ naśyanti kālataḥ //

svayaṃ nānātvam āyānti ciraṃ jāḍyāt sphuranti ca /
suviviktāś śamaṃ yānti taraṅgā iva toyadheḥ //

yato yānti samutsedhaṃ yato yānti śamaṃ svayam /
ete jāḍyavivekābhyāṃ taraṅgā iva toyadheḥ //

ye vivekavaśato layaṃ gatā rāma pañcakavilāsarāśayaḥ /
te na bhūya iha yānti saṃsthitiṃ prabhramanti jagatītare muhuḥ //