મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.85

એતત્ પઞ્ચકબીજં યત્ કુણ્ડલિન્યાં તદ્ અન્તરે ।
પ્રાણમારુતરૂપેણ તસ્યાં સ્ફુરતિ સર્વદા ॥

સાન્તઃ કુણ્ડલિની સ્પન્દસ્પર્શસંવિત્કલામલા ।
કલોક્તા કલનેનાશુ કથિતા ચેતનેન ચિત્ ॥

જીવનાજ્ જીવતાં યાતા મનનાચ્ ચ મનસ્ સ્થિતા ।
સઙ્કલ્પાત્ સૈવ સઙ્કલ્પો બોધાદ્ બુદ્ધિર્ ઇતિ સ્મૃતા ॥

અહઙ્કારકલાં યાતા સૈષા પુર્યષ્ટકાભિધા ।
સ્થિતા કુણ્ડલિની દેહે જીવશક્તિર્ અનુત્તમા ॥

અપાનતામ્ ઉપાગત્ય સતતં પ્રવહત્ય્ અધઃ ।
સમાનનામ્ની મધ્યસ્થા ઉદાનાખ્યોપરિસ્થિતા ॥

અધસ્ ત્વ્ અપાનરૂપૈવ મધ્યે સોમ્યૈવ સર્વદા ।
પૃષ્ઠાદ્ ઉદાનરૂપૈવ પુંસસ્ સ્વસ્થસ્ય તિષ્ઠતિ ॥

સર્વયત્નમ્ અધો યાતા યદિ યત્નાન્ ન ધાર્યતે ।
તત્ પુમાન્ મૃતિમ્ આયાતિ તયા નિર્ગતયા બલાત્ ॥

સમસ્તૈવોર્ધ્વમ્ આયાતા યદિ યુક્ત્યા ન ધાર્યતે ।
તત્ પુમાન્ મૃત્યુમ્ આયાતિ તયા નિર્ગતયા બલાત્ ॥

સર્વથાત્મનિ ચેત્ તિષ્ઠેત્ ત્યક્ત્વોર્ધ્વાધોગમાગમમ્ ।
તજ્ જન્તોર્ જાયતે વ્યાધિર્ મલમારુતરોધતઃ ॥

સામાન્યનાડીવૈધુર્યાત્ સામાન્યવ્યાધિસમ્ભવઃ ।
પ્રધાનનાડીવૈધુર્યાત્ પ્રધાનવ્યાધિસમ્ભવઃ ॥

કિંવિનાશાઃ કિમુત્પાદાશ્ શરીરે ઽસ્મિન્ મુનીશ્વર ।
આધયો વ્યાધયશ્ ચૈવ યથાવત્ કથયાશુ મે ॥

આધયો વ્યાધયશ્ ચૈવ દ્વયં દુઃખસ્ય કારણમ્ ।
તન્નિવૃત્તિં સુખં વિદ્યાત્ તત્ક્ષયો મોક્ષ ઉચ્યતે ॥

મિથઃ કદાચિજ્ જાયેતે કદાચિત્ સમમ્ એવ તુ ।
પર્યાયેણ કદાચિત્ તાવ્ આધિવ્યાધી શરીરકે ॥

દેહદુઃખં વિદુર્ વ્યાધિમ્ આધ્યાખ્યં વાસનામયમ્ ।
મૌર્ખ્યમૂલે હિ તે વિદ્યાત્ તત્ત્વજ્ઞાનપરિક્ષયે ॥

અતત્ત્વજ્ઞાનવશતસ્ સ્વેન્દ્રિયાક્રમણં વિના ।
હૃદિ તાનવમ્ ઉજ્ઝત્સુ રાગદ્વેષેષ્વ્ અનારતમ્ ॥

ઇદં પ્રાપ્તમ્ ઇદં નેતિ જાડ્યાન્ધ્યઘનમોહદાઃ ।
આધયસ્ સમ્પ્રવર્તન્તે વર્ષાસુ મિહિકા ઇવ ॥

ભૃશં સ્ફુરન્તીષ્વ્ ઇચ્છાસુ મૌર્ખ્યાચ્ ચેતસ્ય્ અનિર્જિતે ।
દુરન્નાભ્યવહારેણ દુર્દેશાક્રમણેન ચ ॥

દુષ્કાલવ્યવહારેણ દુષ્ક્રિયાસ્ફુરણેન ચ ।
દુર્જનાસઙ્ગદોષેણ દુર્ભાવોદ્ભવનેન ચ ॥

ક્ષીણત્વાદ્ વા પ્રપૂર્ણત્વાન્ નાડિષ્વ્ અસુખસંસૃતૌ ।
પ્રાણે વિધુરતાં યાતે કુપથેવ નવાધ્વગે ॥

દૌસ્સ્થિત્યકારણં દોષાદ્ વ્યાધિર્ દેહે પ્રવર્તતે ।
નદ્યાં પ્રાવૃણ્નિદાઘાભ્યામ્ ઇવાકારવિપર્યયઃ ॥

પ્રાક્તની વૈહિકી વાપિ શુભા વાપ્ય્ અશુભા મતિઃ ।
યૈવાધિકા સૈવ તથા તસ્મિન્ યોજયતિ ક્રમે ॥

આધયો વ્યાધયશ્ ચૈવં જાયન્તે ભૂતપઞ્ચકે ।
કથં શૃણુ વિનશ્યન્તિ રાઘવાણાં કુલોદ્વહ ॥

દ્વિવિધો હ્ય્ આધિર્ અસ્તીહ સામાન્યસ્ સાર એવ ચ ।
વ્યવહારસ્ તુ સામાન્યસ્ સારો જન્મમયસ્ સ્મૃતઃ ॥

પ્રાપ્તેનાભિમતેનૈવ નશ્યન્તિ વ્યાવહારિકાઃ ।
આધિક્ષયેણાધિભવાઃ ક્ષીયન્તે વ્યાધયો ઽપ્ય્ અલમ્ ॥

આત્મજ્ઞાનં વિના સારો નાધિર્ નશ્યતિ રાઘવ ।
ભૂયો રજ્જ્વવબોધેન રજ્જુસર્પો હિ નશ્યતિ ॥

આધિવ્યાધિવિલાસાનાં રામ સારાધિસઙ્ક્ષયઃ ।
સર્વેષાં મૂલહા પ્રાવૃણ્નદીવ તટવીરુધામ્ ॥

અનાધિજા વ્યાધયસ્ તુ દ્રવ્યમન્ત્રશુભક્રમૈઃ ।
ચિકિત્સકાદિશાસ્ત્રોક્તૈર્ નશ્યન્ત્ય્ અભ્રૈર્ ઇવાતપાઃ ॥

સ્નાનમન્ત્રૌષધોપાયવક્તૄણ્ય્ અધિગતાનિ ચ ।
ત્વયા ચિકિત્સાશાસ્ત્રાણિ કિમ્ અન્યદ્ ઉપદિશ્યતે ॥

આધેઃ કથં ભવેદ્ વ્યાધિઃ કથં ચ સ વિનશ્યતિ ।
દ્રવ્યાદ્ ઇતરયા યુક્ત્યા મન્ત્રપુણ્યાદિપૂર્વયા ॥

ચિત્તે વિધુરિતે દેહસ્ સમ્યઙ્ નાનુભવત્ય્ અયમ્ ।
યથા હિ રુષિતો જન્તુર્ અગ્રમ્ એવ ન પશ્યતિ ॥

અનપેક્ષ્ય યથાપ્રાપ્તમ્ અમાર્ગમ્ અનુધાવતિ ।
પ્રકૃતં માર્ગમ્ ઉત્સૃજ્ય શરાર્તો હરિણો યથા ॥

સઙ્ક્ષોભાત્ સામ્યમ્ ઉત્સૃજ્ય વહન્તિ પ્રાણવાયવઃ ।
દેહે ગજઘટાર્તાનિ પયાંસીવ સરિત્તટે ॥

અસમં વહતિ પ્રાણે નાડ્યો યાન્તિ વિસંસ્થિતિમ્ ।
અસમ્યક્ સંસ્થિતે ભૂપે યથા વર્ણાશ્રમક્રમાઃ ॥

કાશ્ચિન્ નાડ્યઃ પ્રપૂર્ણત્વં યાન્તિ કાશ્ચિચ્ ચ રિક્તતામ્ ।
પ્રાણે વિધુરિતે દેશે સર્વર્તૌ સરિતો યથા ॥

કુજીર્ણત્વમ્ અજીર્ણત્વમ્ અતિજીર્ણત્વમ્ એવ વા ।
દોષાયૈવ પ્રયાત્ય્ અન્નં પ્રાણસઞ્ચારદુષ્ક્રમૈઃ ॥

યથા કાષ્ઠાનિ નયતિ પ્રાપ્તં દેશં સરિદ્રયઃ ।
તથાન્નાનિ નયત્ય્ અન્તઃ પ્રાણવાતસ્ સ્વમ્ આશ્રયમ્ ॥

યાન્ય્ અન્નાનિ વિરોધેન તિષ્ઠન્ત્ય્ અન્તશ્ શરીરકે ।
તાન્ય્ એવ વ્યાધિતાં યાન્તિ પરિણામસ્વભાવતઃ ॥

એવમ્ આધેર્ ભવેદ્ વ્યાધિર્ આધ્યભાવાચ્ ચ નશ્યતિ ।
યથા મન્ત્રૈશ્ ચ નશ્યન્તિ વ્યાધયસ્ તત્ક્રમં શૃણુ ॥

યથા વિરેકં કુર્વન્તિ હરીતક્યસ્ સ્વભાવતઃ ।
ભાવનાવશતઃ કાર્યં તથા યરલવાદયઃ ॥

શુદ્ધયા પુણ્યયા સાધો ક્રિયયા સાધુસેવયા ।
મનઃ પ્રયાતિ વૈમલ્યં નિકષેણેવ કાઞ્ચનમ્ ॥

આનન્દો વર્ધતે દેહે શુદ્ધે ચેતસિ રાઘવ ।
પૂર્ણેન્દાવ્ ઉદિતે વ્યભ્રે નૈર્મલ્યં ભુવને યથા ॥

સત્ત્વશુદ્ધૌ વહન્ત્ય્ એતે ક્રમેણ પ્રાણવાયવઃ ।
જરયન્તિ તથાન્નાનિ વ્યાધિસ્ તેન વિનશ્યતિ ॥

આધિવ્યાધ્યોર્ ઇતિ પ્રોક્તૌ નાશોત્પત્તિક્રમૌ ત્વયિ ।
કુણ્ડલિન્યાઃ કથાયોગાદ્ અધુના પ્રકૃતં શૃણુ ॥

પુર્યષ્ટકાપરાખ્યસ્ય જીવસ્ય પ્રથમાશ્રયમ્ ।
વિદ્ધિ કુણ્ડલિનીમ્ અન્તર્ આમોદસ્યેવ મઞ્જરીમ્ ॥

તાં યદા પૂરકાભ્યાસાદ્ આપૂર્ય સ્થીયતે ચિરમ્ ।
તદૈતિ મૈરવં સ્થૈર્યં કાયસ્યાપીનતા તથા ॥

યદા પૂરકપૂર્ણાન્તર્ અમુક્તપ્રાણમારુતમ્ ।
નીયતે સંવિદૈવોર્ધ્વં સોઢઘર્મક્લમશ્રમં ॥

સર્પી પ્રકુપિતેવોચ્ચૈર્ યાતિ દણ્ડોપમાં ગતા ।
નાડીસ્ સર્વાસ્ સમાદાય દેહે બદ્ધા લતોપમા ॥

તદા સમસ્તમ્ એવેમં ખં પ્લાવયતિ દેહકમ્ ।
નીરન્ધ્રા પવનાપૂર્ણા ભસ્ત્રેવામ્બુગતં નરમ્ ॥

ઇત્યભ્યાસવિલાસેન યોગેન વ્યોમગામિતામ્ ।
યોગિનઃ પ્રાપ્નુવન્ત્ય્ ઉચ્ચૈર્ દીનાસ્ તે સુદશામ્ ઇવ ॥

બ્રહ્મનાડિપ્રવાહેણ શક્તિઃ કુણ્ડલિની યદા ।
બહિર્ ઊર્ધ્વપ્રવાહેણ દ્વાદશાઙ્ગુલમૂર્ધનિ ॥

રેચકેન પ્રયોગેણ નાડ્યન્તરનિરોધિના ।
મુહૂર્તં સ્થિતિમ્ આપ્નોતિ તદા વ્યોમગદર્શનમ્ ॥

દર્શનં કીદૃશં બ્રહ્મન્ નયનાંશુગણં વિના ।
અન્યેષામ્ ઇન્દ્રિયાણાં ચ તત્ત્વમ્ એવં કથં ભવેત્ ॥

ન કેચન મહાબાહો ભૂચરેણ નભશ્ચરાઃ ।
અદિવ્યૈર્ આશ્રિતાજ્ઞાનૈર્ દૃશ્યન્તે પુરુષેન્દ્રિયૈઃ ॥

વિજ્ઞાનાદૂરસંસ્થેન બુદ્ધિનેત્રેણ રાઘવ ।
દૃશ્યન્તે વ્યોમગાસ્ સિદ્ધાસ્ સ્વપ્નવત્ સ્વાર્થદા અપિ ॥

સ્વપ્નાવલોકનં યદ્વત્ તદ્વત્ સિદ્ધાવલોકનમ્ ।
કેવલો ઽયં વિશેષો યત્ સિદ્ધપ્રાપ્તૌ સ્થિરાર્થતા ॥

મુખાદ્ બહિર્ દ્વાદશાન્તે રેચકાભ્યાસયુક્તિતઃ ।
પ્રાણે ચિરં સ્થિતિં નીતે પ્રવિશન્ત્ય્ અપરાં પુરીમ્ ॥

વદ સ્વભાવસ્ય કથં બ્રહ્મન્ ન ચલતિ સ્થિતિઃ ।
વક્તારસ્ સાનુકમ્પા હિ દુષ્પ્રશ્ને ઽપિ ન ખેદિનઃ ॥

શક્તિર્ વસ્તુસ્વભાવાખ્યા યથા સ્ફુરતિ યાત્મનઃ ।
સર્ગાદિના તથૈવાસૌ સ્થિતિં યાતીતિ નિશ્ચયઃ ॥

અવસ્તુત્વાદ્ અવિદ્યાયા વસ્તુશક્તિર્ અપિ ક્વચિત્ ।
ભિદ્યતે દૃશ્યતે હ્ય્ અઙ્ગ વસન્તે શારદં ફલમ્ ॥

સર્વમ્ એવંવિધં બ્રહ્મ નાનાનાનાતયાનયા ।
દૃશ્યતે વ્યવહારાર્થં કેવલં કલ્પ્યતે સ્થિતિઃ ॥

સૂક્ષ્મચ્છિદ્રાદિગત્યર્થં પૂરણાર્થં ચ ખસ્ય વા ।
અણુતાં સ્થૂલતાં વાપિ કાયો ઽયં નીયતે કથમ્ ॥

કાષ્ઠક્રકચયોશ્ શ્લેષાદ્ યથા ચ્છેદઃ પ્રવર્તતે ।
તયોસ્ સઙ્ઘર્ષણાદ્ અગ્નિસ્ સ્વભાવાજ્ જાયતે તથા ॥

માંસાબ્જયન્ત્રં જઠરે સ્થિતં શ્લિષ્ટમુખં મિથઃ ।
ઊર્ધ્વાધસ્સમ્મિલન્મૂલં દ્યુભૂમ્યોર્ ઇવ વૈ તલમ્ ॥

તસ્ય કુણ્ડલિની લક્ષ્મીર્ નિલીનાન્તર્ નિજાસ્પદે ।
પદ્મરાગસમુદ્ગસ્ય કોશે મુક્તાવલી યથા ॥

આવર્તફેનમાલેવ નિત્યં શલશલાયતે ।
દણ્ડાહતેવ ભુજગી સુસન્નતવિવર્તના ॥

દ્યાવાપૃથિવ્યોર્ મધ્યસ્થા ક્રિયેવ સ્પન્દરૂપિણી ।
સંવિન્મધુવિબોધોત્થા હૃત્પદ્મપુટષટ્પદી ॥

તત્ સર્વં શક્તિપદ્માદિ બાહ્યૈર્ આભ્યન્તરૈસ્ સદા ।
હૃદિ વ્યાધૂયતે વાતૈર્ અભ્રવૃન્દમ્ ઇવાભિતઃ ॥

યદ્ યદ્ વ્યોમ સ્ફુરત્ય્ અઙ્ગ સ્વભાવાત્ તત્ર વાયવઃ ।
પેલવં મૃદુ યત્ કિઞ્ચિત્ તત્ તત્ પ્રચલયન્ત્ય્ અલમ્ ॥

વાતૈર્ આહન્યમાનં તત્ પદ્માદિ તરલાયતે ।
હૃદ્ય્ અન્યોઽન્યનિકાષેણ પલ્લવાદિ યથા તરૌ ॥

દેહોષ્મકારણં સર્વરસાદિપચનોદ્યતમ્ ।
જનયત્ય્ અગ્નિમ્ અન્યોઽન્યસઙ્ઘર્ષાદ્ ઘનવેણુવત્ ॥

સ્વભાવશીતશીતાત્મા દેહસ્ તેનૌષ્ણ્યમ્ એત્ય્ અલમ્ ।
ઉદિતેન સ સર્વાઙ્ગં ભુવનં ભાનુના યથા ॥

સર્વતો વિસરદ્રશ્મિ તત્ તેજસ્ તારકાકૃતિ ।
હૃત્પદ્મહેમભ્રમરો યોગિનાં ચિન્ત્યતાં ગતમ્ ॥

તત્ પ્રકાશમયં જ્ઞાનં ચિન્તિતં સત્ પ્રયચ્છતિ ।
યેન યોજનલક્ષસ્થં વસ્તુ નિશ્ય્ અપિ દૃશ્યતે ॥

તસ્યાગ્નેર્ વાડવસ્યેવ જલં સંશુષ્કમ્ ઇન્ધનમ્ ।
માંસપઙ્કજષણ્ડાઢ્યહૃત્સરઃ કોશવાસિનઃ ॥

યદ્ અબ્જશીતલત્વં તદ્ અપાનાત્મેન્દુર્ ઉચ્યતે ।
ઇતીન્દોર્ ઉત્થિતસ્ સો ઽગ્નિર્ અગ્નીષોમૌ હિ દેહકઃ ॥

સર્વમ્ ઊષ્માત્મકં કિઞ્ચિત્ તેજોઽર્કાગ્ન્યભિધં વિદુઃ ।
શીતાત્મકં ચ સોમાખ્યમ્ આભ્યામ્ એવ કૃતં જગત્ ॥

વિદ્યાવિદ્યાસ્વરૂપેણ સર્વં સદસદાત્મના ।
જગદ્ દ્વયેન નિર્વૃત્તં તદ્ એવૈવં વિભજ્યતે ॥

સચ્ ચિત્ પ્રકાશં વિદ્યાદિ સૂર્યમ્ અગ્નિં વિદુર્ બુધાઃ ।
અસજ્ જાડ્યં તમો ઽવિદ્યાદ્ય્ આહુસ્ સોમં મણીષિણઃ ॥

વહ્નિર્ વાર્યાત્મનસ્ સોમાદ્ ઉદેતીતિ મુને શ્રુતમ્ ।
સોમસ્યોત્પત્તિમ્ અધુના વદ મે વદતાં વર ॥

અગ્નીષોમૌ મિથઃ કાર્યે કારણે ચ સ્વસંસ્થિતેઃ ।
પર્યાયેણ સમૌ ચૈતૌ પ્રજાયેતે પરસ્પરમ્ ॥

જન્માઙ્ગ બીજાઙ્કુરવત્ તથા દિવસરાત્રિવત્ ।
સ્થિતિશ્ છાયાતપસમા કેવલા ચૈતયોર્ ભવેત્ ॥

તુલ્યકાલોપલમ્ભા હિ મિથશ્ છાયાતપસ્થિતિઃ ।
કેવલૈકોપલમ્ભા સ્યાત્ સ્થિતિર્ દિવસરાત્રિવત્ ॥

કાર્યકારણભાવશ્ ચ દ્વિવિધઃ કથિતો ઽનયોઃ ।
સદ્રૂપપરિણામોત્થો વિનાશપરિણામજઃ ॥

એકસ્માદ્ યદ્ દ્વિતીયસ્ય સમ્ભવો ઽઙ્કુરબીજવત્ ।
કાર્યકારણભાવો ઽસૌ સદ્રૂપપરિણામજઃ ॥

એકનાશે દ્વિતીયસ્ય યદ્ ભાવો દિનરાત્રિવત્ ।
કાર્યકારણભાવો ઽસૌ વિનાશપરિણામજઃ ॥

સદ્રૂપપરિણામસ્ય મૃદ્ઘટક્રમસંસ્થિતેઃ ।
અક્ષોપલમ્ભાદ્ ઇતરત્ પ્રમાણં નોપયુજ્યતે ॥

વિનાશપરિણામસ્ય દિનરાત્રિક્રમસ્થિતેઃ ।
અભાવો ઽપ્ય્ એકવસ્તૂત્થો ગતો મુખ્યપ્રમાણતામ્ ॥

સ્વનાશે નાસ્તિ કર્તૃત્વમ્ ઇત્યાદ્યા યુક્તિવાદિનઃ ।
અવજ્ઞાય બહિઃ કાર્યાસ્ સ્વાનુભૂત્યપલાપિનઃ ॥

પ્રત્યક્ષવદ્ અભાવો ઽપિ પ્રમૈવ રઘુનન્દન ।
અગ્ન્યભાવો હિ શીતસ્ય પ્રમાણં સર્વજન્તુષુ ॥

અગ્નેર્ ધૂમતયા ભાગો યઃ પ્રયાતિ પયોદતામ્ ।
સદ્રૂપપરિણામેન તદ્ અગ્નિસ્ સોમકારણમ્ ॥

અગ્નિર્ નાશાત્મકતયા શૈત્યાદ્ અપ્તાં પ્રયાતિ યત્ ।
વિનાશપરિણામેન તદ્ અગ્નિસ્ સોમકારણમ્ ॥

સપ્તામ્બુધિપયઃ પીત્વા ધૂમોદ્ગારેણ વાડવઃ ।
પયોદતાં પ્રયાતેન તદ્ એવ જનયત્ય્ અલમ્ ॥

અર્કઃ પીત્વા નિશાનાથમ્ અમાવસ્યાં પુનઃ પુનઃ ।
ઉદ્ગિરત્ય્ અમલે પક્ષે મૃણાલમ્ ઇવ સારસઃ ॥

પીત્વામૃતોપમં શીતં પ્રાણસ્ સોમં મુખાગ્રગં ।
અબ્ભાગમ્ આપૂરયતિ શરીરે ઽપાનતાં ગતઃ ॥

જલાદ્ અણુતયા ભાગો યઃ પ્રયાત્ય્ અર્કરશ્મિતામ્ ।
સદ્રૂપપરિણામેન તજ્ જલં વહ્નિકારણમ્ ॥

નાશાત્મકતયા તોયમ્ ઔષ્ણ્યાદ્ યાતિ યદ્ અગ્નિતામ્ ।
વિનાશપરિણામેન તત્ તોયં વહ્નિકારણમ્ ॥

અગ્નેર્ વિનાશે સદ્રૂપઃ પરિણામો નિશાકરઃ ।
ઇન્દોર્ નાશે નિઘર્ષોત્થપરિણામો હુતાશનઃ ॥

હુતાશો નાશમ્ આગત્ય સોમો ભવતિ વૈ તથા ।
દિવસો નાશમ્ આગત્ય રાત્રિર્ ભવતિ વૈ યથા ॥

તમઃપ્રકાશયોશ્ છાયાતપયોર્ દિનરાત્રયોઃ ।
મધ્યે વિલક્ષણં રૂપં પ્રાજ્ઞૈર્ અપિ ન લભ્યતે ॥

સન્ધિર્ અપ્ય્ આબિલો યસ્ સ્યાદ્ એતયોર્ એવ તદ્ વપુઃ ।
ભાવાભાવૌ યથૈકસ્ય શ્લિષ્ટાવ્ એતૌ તથૈવ હિ ॥

દ્વાભ્યાં ચૈતન્યજાડ્યાભ્યાં ભૂતાનિ પ્રસ્ફુરન્તિ હિ ।
યથા તમઃપ્રકાશાભ્યામ્ અહોરાત્રા મહીતલે ॥

ચિદ્રૂપજડરૂપાભ્યામ્ આરબ્ધેયં જગત્સ્થિતિઃ ।
જલામૃતાભ્યાં મિશ્રાભ્યાં દ્વાભ્યાં તનુર્ ઇવૈન્દવી ॥

પ્રકાશમ્ અનલં સૂર્યં ચિદ્રૂપં વિદ્ધિ રાઘવ ।
જડાત્મકં તમોરૂપં વિદ્ધિ સોમશરીરકમ્ ॥

ચિત્સૂર્યે નિર્મલે દૃષ્ટે તમો નશ્યેદ્ ભવામયઃ ।
વ્યોમસૂર્યે બહિર્ દૃષ્ટે યથા કૃષ્ણનિશાતમઃ ॥

સોમદેહે જડે દૃષ્ટે ચિત્તેજો ઽસત્યવદ્ ભવેત્ ।
નિશીથે વિલસચ્ચન્દ્રે યથા સૌરઃ પ્રભાભરઃ ॥

સોમં પ્રકટયત્ય્ અગ્નિશ્ ચિદ્ દેહં સુચિરપ્રભા ।
અગ્નિં ભાસયતીન્દુશ્ ચ દેહં સ્વં રૂપમ્ અર્પયન્ ॥

ચિન્ નિષ્ક્રિયા ત્વ્ અનાભાસા કેવલા નોપલભ્યતે ।
આલોક ઇવ દીપેન દેહેનૈવાવગમ્યતે ॥

ચિતશ્ ચેત્યોન્મુખત્વેન લાભસ્ સૈવ ચ સંસૃતિઃ ।
નિશ્ચેત્યાયાસ્ તુ નો લાભો નિર્વાણં ચ તદ્ એવ હિ ॥

અન્યોઽન્યલબ્ધસત્તાકાવ્ એવં કુડ્યપ્રકાશવત્ ।
અગ્નીષોમાવ્ ઇમૌ વિદ્ધિ સમ્પૃક્તૌ દેહદેહિનૌ ॥

અતિશાયિનિ નિર્વાણે જાડ્યે ચૈવાતિશાયિનિ ।
અગ્નેસ્ સોમસ્ય ચૈવાઙ્ગ સ્થિતિર્ ભવતિ કેવલા ॥

પ્રાણો ઽગ્નિર્ ઉષ્ણપ્રકૃતિર્ અપાનશ્ શીતલશ્ શશી ।
છાયાતપવદ્ ઇત્ય્ એતૌ સંસ્થિતૌ મુખમાર્ગગૌ ॥

અપાને શીતલે સત્તામ્ એત્ય્ ઉષ્ણઃ પ્રાણપાવકઃ ।
પ્રતિબિમ્બમ્ ઇવાદર્શે સ ચ તસ્મિંસ્ તથૈવ હિ ॥

ચિદગ્નિઃ પદ્મયન્ત્રસ્થં સોમં વાર્યાત્મકં ત્વિષા ।
જનયત્ય્ અનુભૂત્યેહ કુડ્યાલોકં યથા બહિઃ ॥

સંસૃત્યાદૌ હિ યા કાચિત્ સંવિચ્ છીતોષ્ણરૂપિણી ।
અગ્નીષોમાભિધાં પ્રાપ્તા સૈવ સર્ગો નૃણામ્ ઇહ ॥

યત્ર સોમકલા ગ્રસ્તા ક્ષણં સૂર્યેણ ષોડશી ।
મુખાદ્ વિતસ્તિમાત્રાગ્રે તત્ર બદ્ધપદો ભવ ॥

નૂનં સૂર્યપદં પ્રાપ્તસ્ સોમો યત્ર હૃદમ્બરે ।
નૂનં કેવલયા સ્થિત્યા તત્ર બદ્ધપદો ભવ ॥

ઔષ્ણ્યમ્ અગ્નિશ્ ચિદ્ આદિત્યશ્ શૈત્યં સોમ ઉદાહૃતઃ ।
યત્રૈતૌ પ્રતિબિમ્બસ્થૌ તત્ર બદ્ધપદો ભવ ॥

શારીરસોમસૂર્યાગ્નિસઙ્ક્રાન્તિજ્ઞો ભવાનઘ ।
અત્ર યોજનલક્ષસ્થં વસ્તુ પશ્યસિ નિશ્ય્ અપિ ।
અત્ર સઙ્ક્રાન્તિકાલા હિ બાહ્યાસ્ તૃણસમાસ્ સ્મૃતાઃ ॥

સઙ્ક્રાન્તિમ્ ઉત્તરમ્ અથાયનમ્ અઙ્ગ સમ્યક્કાલં તથા વિષુવતી યદિ દેહવાતૈઃ ।
અન્તર્ બહિસ્સ્થમ્ ઇવ વેત્સિ યથાનુભૂતં તચ્ છોચસીહ ન પુનઃ પરમ્ અભ્યુપેતઃ ॥