Mokṣopāya · Chapter 6.55

navād udbhavataḥ pūrvaṃ sampannāś cakṣurādayaḥ /
yathā kamalajasyaitat sarvam eva tvayā śrutam //

brahmapuryaṣṭakasyādāv akṣasaṃvid yathoditā /
puryaṣṭakasya sarvasya tathaivodeti sarvadā //

viddhi puryaṣṭakaṃ jīvaṃ sa garbhasthendriyodayaḥ /
yad yathā bhāvayaty āśu tat tathā paripaśyati //

indriyāṇīndriyārthākhyaṃ viddhi saṃvedanaṃ svakam /
sampannaṃ ca yathā tat te proktam ādyamanassthitau //

śuddhā saṃvit saṃvidantī saṃvedanam aninditam /
ato 'haṃvedanād antar jīvaṃ puryaṣṭakaṃ tv itā //

na tv ekatvād anantatvād avedyatvād anāmayā /
ananyatvād anekatvād aśūnyatvāt parā sthitiḥ //

cetyādi budhyate kiñcin na manastāṃ ca gacchati /
na ca jīvatvam āyāti na ca puryaṣṭakātmikā //

nāvidyādivilāso 'sti so 'sti nāstīva yas sadā /
paramātmeti kathito manaṣṣaṣṭhendriyātigaḥ //

tasmāt sampadyate jīvaś cinmūrtir mananātmakaḥ /
bhramaḥ kevalam ity ādya upadeśāya gīyate //

yataḥ kutaścit sampanne tv avidyāmaya āmaye /
upadeśyopadeśena pravilīne vicāraṇāt //

praśāntasakalācāraṃ jñānaṃ tad avaśiṣyate /
yatrākāśam api sthūlam aṇāv iva surācalaḥ //

yatrodyadācāram api sad apy asad avasthitam /
jagaj jñaviṣayaṃ paṅkād iva tiṣṭhati nirmitam //

asanmayam avidyāyā rūpam etāvad eva hi /
yad vīkṣitā satī nūnaṃ naśyaty eva na dṛśyate //

ālokitaṃ nāma katham avastu kila labhyate /
prayatnenāpi samprāptaṃ mṛgatṛṣṇāmbu kena vā //

asad eva sadaivāsad ajñānād asya satyatā /
jñānād yathāsthitaṃ vastu dṛśyate naśyati bhramaḥ //

avidyāyā vicārāya jīvapuryaṣṭakādikā /
apy atyantam asatyāyāḥ kalpanā kalpitātmani //

tasmāt tadupadeśāya seyaṃ jīvādikalpanā /
kṛtā śāstraiḥ prabodhāya tāṃ tvam ekamanāś śṛṇu //

jīvatvam iva samprāptā puryaṣṭakapade sthitā /
kalākalaṅkarahitā citir ācetanonmukhī //

yad yathā bhāvayaty āśu tat tathānubhavaty alam /
satyaṃ bhavatv asatyaṃ vā bāleva niśi yakṣakam //

pañcatanmātrakalanās sā bhāvayati yatra yāḥ /
tatrātmani tathārandhrās tāḥ paśyati tathoditāḥ //

tābhya eva samutpannaṃ bahissthaṃ bhūtapañcakam /
paśyaty ananyad anyābhaṃ śākhāśatam ivāṅkuraḥ //

idam antar idaṃ bāhyam iti niścayavāṃs tataḥ /
jīvo yathā yad ādatte tat tathā draḍhayaty alam //

raśmijālam ivendor yad ātmanaḥ pratibhāsanam /
bāhyasparśatayā tena tad evāśūrarīkṛtam //

maricasyeva yat taikṣṇyaṃ śūnyatvam iva khasya yat /
ātmano vedanaṃ tena tad evānyad ivāśritam //

atraiva niścayaṃ buddhvā niyamas sudṛḍhīkṛtaḥ /
anenettham anenetthaṃ bhāvyam ity avikhaṇḍitam //

svabhāvetaranāmāsau svasaṅkalpaniyāmakaḥ /
kvacit kadācid bhavati svabhāvenaiva nānyathā //

ātmanaivedam akhilaṃ sampannaṃ dvaitam advayam /
ṣaṇḍo madhuraseneva mṛdeva ca mahāghaṭaḥ //

sanniveśavikārādi deśakālādisambhavāt /
sambhavaty atra na tv īśe deśakālādyasambhavāt //

itaḥ puṣpam itaḥ pattram aham ity udito yathā /
ṣaṇḍe svātmani vāsanto raso 'dvitve dvitāṃ haran //

itaḥ paṭam itaḥ kuḍyam aham ity uditas tathā /
sargātmany ātmani brahma nirdvandve dvitvam āharat //

adyāṅkuro 'ham adyārkarug ahaṃ tv adya vāridaḥ /
yatheti tiṣṭhaty abbhāgas tathātmā sadasadvapuḥ //

iti bhāvyam anenettham iti sarveśvareritam /
kramaṃ khaṇḍayituṃ loke kasya nāmāsti śaktatā //

ādarśe svaccha ākāro naiva svaḥ pratibimbati /
vyatirekāsambhavataḥ kacaty eva tu kevalam //

brahmaṇi tv ātmanātmaiva sthitaḥ kacati bimbati /
dvaitībhavaty adeho 'pi cinmayatvāt svabhāvataḥ //

yad yathaivātmakacanaṃ cetitaṃ kacatātmanā /
asatyam api tan neha vyabhicāri kadācana //

hematvakaṭakatve dve satyāsatyasvarūpiṇī /
hemni bhāṇḍamatau yadvac cittvācittve tathātmani //

sarvagatvāc citeś cittvaṃ nityaṃ manasi vidyate /
hematvaṃ kaṭakasyeva jaḍatā ca sthitānyadā //

cittvajāḍyātmakaṃ cittaṃ dṛḍhaṃ bhāvayati svayam /
yadā yathaiva yadbhāvaṃ tadā bhavati tat tathā //

kāle kāle citā jīvas tv anyo 'nyo bhavati svayam /
bhāvitākāravān antar vāsanākaṇikodayāt //

svapne dṛṣṭo yathā grāmo yāti satyātmatāṃ kṣaṇam /
dehād dehaṃ tathā yāti jīvo 'yaṃ pratibhātmakam //

pratibhāso yathā svapne naraḥ kuḍyaṃ paṭaṃ bhavet /
bhavaty asatyam evaivaṃ dehād dehāntaraṃ sa naḥ //

asatyam eva mriyate tv asatyaṃ jāyate punaḥ /
jīvas svapratibhāsena svapnavat svānyarūpavat //

kālenaitāvatā rūpam idaṃ tyājyaṃ mayety asau /
prākṛtaṃ niścayaṃ rūḍhaṃ bhavaty anubhavat svataḥ //

vastu dṛṣṭam adṛṣṭaṃ ca svapne samanubhūyate /
jīvasvapnaṃ jagadrūpaṃ viddhi vedyavidāṃ vara //

ajāgraddraṣṭṛdṛśyo yas so 'bhidhānādinā vinā /
na svapno bhidyate svasmād acchāt saṃvittimātrakāt //

anyapūrvābhidhabṛhatsvapnaṃ paśyati nā yathā /
aprāgdṛṣṭaṃ tathaiṣā svaṃ cetanaṃ cit prapaśyati //

prākkṛtā vāsanādyāśu pauruṣeṇaiva jīyate /
hyaḥkukarmādya yatnena prayāti hi sukarmatām //

mokṣād ṛte na śāmyanti jīvānāṃ cakṣurādayaḥ /
unmajjanti nimajjanti kevalaṃ deśakālataḥ //

cittvasya kalanāt tasya deho 'gra iva tiṣṭhati /
pañcātmā bhāvito 'satyo mahāyakṣaś śiśor iva //

mano buddhir ahaṅkāras tathā tanmātrapañcakam /
iti puryaṣṭakaṃ proktaṃ deho 'sāv ātivāhikaḥ //

amūrta eva cittātmā khatvam asyātipīnatā /
vātatāsya mahāgulpho dehatāsya sumerutā //

dviravasthaḥ krameṇaiṣa niravasthas tu muktibhāk /
suṣuptataikāvasthāsya jaḍā kroḍīkṛtodayā //

svapnatāsyetarāvasthā dehapratyayaśālinī /
āmokṣaṃ bhramatīhāyam iti sthāvarajaṅgamaiḥ //

kadācid dhi suṣuptasthaḥ kadācit svapnasaṃsthitaḥ /
ātivāhikadeho 'yaṃ sarvasyaivāvatiṣṭhate //

yadā suṣuptabhāvastho bhāviduḥkhaprabodhanaḥ /
tadākāśopalasamas tiṣṭhaty anuditākṛtiḥ //

sthāvarādyāsv avasthāsu kalpavṛkṣadaśāsu ca /
bhavaty eṣa suṣuptastho ghanamohaś śilāghanaḥ //

suṣuptatāsya jaḍatā svapno 'syeyaṃ tu saṃsṛtiḥ /
yaḥ prabodho 'sya sā muktis taj jāgrat sā ca turyatā //

jīvaprabodho muktir hi sā ceha dvividhocyate /
ekā jīvanmuktateti dvitīyādehamuktatā //

jīvanmuktir hi turyatvaṃ turyātītaṃ paraṃ tataḥ /
muktir jīvaprabodho hi sa ca buddhiprayatnataḥ //

jñānapramāṇo jīvo 'ntar yaj jānāti hi tanmayaḥ /
jānātu jñaptim evāto bhavaty āśu sa tanmayaḥ //

paśyatīmam ayaṃ jīvas sudīrghaṃ svapnavibhramam /
mithyoditaṃ svahṛdaye svaccha eva śilīkṛte //

jīvāṇor antar asty asya na kiñcic citkalāṃ vinā /
tām evānyatayā paśyan mudhaiva pariśocati //

jīvāṇor antar asty asya na kiñcit paramād ṛte /
yatra tatra jagad dṛṣṭam aho māyāvijṛmbhitam //

sthālyantaḥ kvathadambūnāṃ yathānnānāṃ bhramodayaḥ /
jīvāṇūnāṃ tathā svāntar mithyā saṃsaraṇodayaḥ //

bandho 'sya vāsanāvattvaṃ mokṣas syād vāsanākṣayaḥ /
vāsanāto 'sya sauṣuptī svāpnī ca sphurati sthitiḥ //

ghanavāsanamoho 'yaṃ suṣuptātmā jaḍas smṛtaḥ /
tadantarbhāvinā svapnenāvaśyambhāvinānvitaḥ //

vāsanāveśanidrālur jīvaḥ paśyati vibhramam /
yadāsya vāsanānidrā kṣīyate budhyate tadā //

vāsanoktā dṛśyaratir dṛśyatvaṃ ca na vidyate /
hemnīva kaṭakāditvaṃ sarvātmany ātmanā kvacit //

abodhād etad abhavad vilīnaṃ cet prabodhataḥ /
tad vāsyavāsanāyās tu kṣayād udaya eva vaḥ //

ghanaṃ svavāsanāmohaṃ kṣapayitvā suṣuptagaḥ /
tanuvāsanatām etya svapnaṃ paśyati saṃsṛtim //

ghanavāsanamoho 'yaṃ jīvas sthāvaratādibhāk /
madhyasthavāsanas tiryak puruṣas tanuvāsanaḥ //

yadāntar jīvitenāttā bahir jīvā ghaṭādayaḥ /
jīvaikyād ubhayos sattā grāhyagrāhakayos tataḥ //

ātmanātmā samālīḍho bahir antar yadā citā /
tadā grāhyagrahaṇadhīr mṛgatṛṣṇeva sodayā //

neha santyajyate kiñcin neha kiñcana gṛhyate /
bāhyāntarakalākāraś cidātmaikaḥ prakāśate //

trijagac ciccamatkāras tv alaṃ bhedavikalpanaiḥ /
cetitās smaś citi citā bāhyādy anyan na vidmahe //

abdher yathāmalam apāstasamastabhedaṃ svādv accham eva sakalaṃ dravam ekaśuddham /
sarvaṃ tathedam apahastitabhedajātam ādyaṃ paraṃ padam anāmayam eva buddham //