મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.55

નવાદ્ ઉદ્ભવતઃ પૂર્વં સમ્પન્નાશ્ ચક્ષુરાદયઃ ।
યથા કમલજસ્યૈતત્ સર્વમ્ એવ ત્વયા શ્રુતમ્ ॥

બ્રહ્મપુર્યષ્ટકસ્યાદાવ્ અક્ષસંવિદ્ યથોદિતા ।
પુર્યષ્ટકસ્ય સર્વસ્ય તથૈવોદેતિ સર્વદા ॥

વિદ્ધિ પુર્યષ્ટકં જીવં સ ગર્ભસ્થેન્દ્રિયોદયઃ ।
યદ્ યથા ભાવયત્ય્ આશુ તત્ તથા પરિપશ્યતિ ॥

ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થાખ્યં વિદ્ધિ સંવેદનં સ્વકમ્ ।
સમ્પન્નં ચ યથા તત્ તે પ્રોક્તમ્ આદ્યમનસ્સ્થિતૌ ॥

શુદ્ધા સંવિત્ સંવિદન્તી સંવેદનમ્ અનિન્દિતમ્ ।
અતો ઽહંવેદનાદ્ અન્તર્ જીવં પુર્યષ્ટકં ત્વ્ ઇતા ॥

ન ત્વ્ એકત્વાદ્ અનન્તત્વાદ્ અવેદ્યત્વાદ્ અનામયા ।
અનન્યત્વાદ્ અનેકત્વાદ્ અશૂન્યત્વાત્ પરા સ્થિતિઃ ॥

ચેત્યાદિ બુધ્યતે કિઞ્ચિન્ ન મનસ્તાં ચ ગચ્છતિ ।
ન ચ જીવત્વમ્ આયાતિ ન ચ પુર્યષ્ટકાત્મિકા ॥

નાવિદ્યાદિવિલાસો ઽસ્તિ સો ઽસ્તિ નાસ્તીવ યસ્ સદા ।
પરમાત્મેતિ કથિતો મનષ્ષષ્ઠેન્દ્રિયાતિગઃ ॥

તસ્માત્ સમ્પદ્યતે જીવશ્ ચિન્મૂર્તિર્ મનનાત્મકઃ ।
ભ્રમઃ કેવલમ્ ઇત્ય્ આદ્ય ઉપદેશાય ગીયતે ॥

યતઃ કુતશ્ચિત્ સમ્પન્ને ત્વ્ અવિદ્યામય આમયે ।
ઉપદેશ્યોપદેશેન પ્રવિલીને વિચારણાત્ ॥

પ્રશાન્તસકલાચારં જ્ઞાનં તદ્ અવશિષ્યતે ।
યત્રાકાશમ્ અપિ સ્થૂલમ્ અણાવ્ ઇવ સુરાચલઃ ॥

યત્રોદ્યદાચારમ્ અપિ સદ્ અપ્ય્ અસદ્ અવસ્થિતમ્ ।
જગજ્ જ્ઞવિષયં પઙ્કાદ્ ઇવ તિષ્ઠતિ નિર્મિતમ્ ॥

અસન્મયમ્ અવિદ્યાયા રૂપમ્ એતાવદ્ એવ હિ ।
યદ્ વીક્ષિતા સતી નૂનં નશ્યત્ય્ એવ ન દૃશ્યતે ॥

આલોકિતં નામ કથમ્ અવસ્તુ કિલ લભ્યતે ।
પ્રયત્નેનાપિ સમ્પ્રાપ્તં મૃગતૃષ્ણામ્બુ કેન વા ॥

અસદ્ એવ સદૈવાસદ્ અજ્ઞાનાદ્ અસ્ય સત્યતા ।
જ્ઞાનાદ્ યથાસ્થિતં વસ્તુ દૃશ્યતે નશ્યતિ ભ્રમઃ ॥

અવિદ્યાયા વિચારાય જીવપુર્યષ્ટકાદિકા ।
અપ્ય્ અત્યન્તમ્ અસત્યાયાઃ કલ્પના કલ્પિતાત્મનિ ॥

તસ્માત્ તદુપદેશાય સેયં જીવાદિકલ્પના ।
કૃતા શાસ્ત્રૈઃ પ્રબોધાય તાં ત્વમ્ એકમનાશ્ શૃણુ ॥

જીવત્વમ્ ઇવ સમ્પ્રાપ્તા પુર્યષ્ટકપદે સ્થિતા ।
કલાકલઙ્કરહિતા ચિતિર્ આચેતનોન્મુખી ॥

યદ્ યથા ભાવયત્ય્ આશુ તત્ તથાનુભવત્ય્ અલમ્ ।
સત્યં ભવત્વ્ અસત્યં વા બાલેવ નિશિ યક્ષકમ્ ॥

પઞ્ચતન્માત્રકલનાસ્ સા ભાવયતિ યત્ર યાઃ ।
તત્રાત્મનિ તથારન્ધ્રાસ્ તાઃ પશ્યતિ તથોદિતાઃ ॥

તાભ્ય એવ સમુત્પન્નં બહિસ્સ્થં ભૂતપઞ્ચકમ્ ।
પશ્યત્ય્ અનન્યદ્ અન્યાભં શાખાશતમ્ ઇવાઙ્કુરઃ ॥

ઇદમ્ અન્તર્ ઇદં બાહ્યમ્ ઇતિ નિશ્ચયવાંસ્ તતઃ ।
જીવો યથા યદ્ આદત્તે તત્ તથા દ્રઢયત્ય્ અલમ્ ॥

રશ્મિજાલમ્ ઇવેન્દોર્ યદ્ આત્મનઃ પ્રતિભાસનમ્ ।
બાહ્યસ્પર્શતયા તેન તદ્ એવાશૂરરીકૃતમ્ ॥

મરિચસ્યેવ યત્ તૈક્ષ્ણ્યં શૂન્યત્વમ્ ઇવ ખસ્ય યત્ ।
આત્મનો વેદનં તેન તદ્ એવાન્યદ્ ઇવાશ્રિતમ્ ॥

અત્રૈવ નિશ્ચયં બુદ્ધ્વા નિયમસ્ સુદૃઢીકૃતઃ ।
અનેનેત્થમ્ અનેનેત્થં ભાવ્યમ્ ઇત્ય્ અવિખણ્ડિતમ્ ॥

સ્વભાવેતરનામાસૌ સ્વસઙ્કલ્પનિયામકઃ ।
ક્વચિત્ કદાચિદ્ ભવતિ સ્વભાવેનૈવ નાન્યથા ॥

આત્મનૈવેદમ્ અખિલં સમ્પન્નં દ્વૈતમ્ અદ્વયમ્ ।
ષણ્ડો મધુરસેનેવ મૃદેવ ચ મહાઘટઃ ॥

સન્નિવેશવિકારાદિ દેશકાલાદિસમ્ભવાત્ ।
સમ્ભવત્ય્ અત્ર ન ત્વ્ ઈશે દેશકાલાદ્યસમ્ભવાત્ ॥

ઇતઃ પુષ્પમ્ ઇતઃ પત્ત્રમ્ અહમ્ ઇત્ય્ ઉદિતો યથા ।
ષણ્ડે સ્વાત્મનિ વાસન્તો રસો ઽદ્વિત્વે દ્વિતાં હરન્ ॥

ઇતઃ પટમ્ ઇતઃ કુડ્યમ્ અહમ્ ઇત્ય્ ઉદિતસ્ તથા ।
સર્ગાત્મન્ય્ આત્મનિ બ્રહ્મ નિર્દ્વન્દ્વે દ્વિત્વમ્ આહરત્ ॥

અદ્યાઙ્કુરો ઽહમ્ અદ્યાર્કરુગ્ અહં ત્વ્ અદ્ય વારિદઃ ।
યથેતિ તિષ્ઠત્ય્ અબ્ભાગસ્ તથાત્મા સદસદ્વપુઃ ॥

ઇતિ ભાવ્યમ્ અનેનેત્થમ્ ઇતિ સર્વેશ્વરેરિતમ્ ।
ક્રમં ખણ્ડયિતું લોકે કસ્ય નામાસ્તિ શક્તતા ॥

આદર્શે સ્વચ્છ આકારો નૈવ સ્વઃ પ્રતિબિમ્બતિ ।
વ્યતિરેકાસમ્ભવતઃ કચત્ય્ એવ તુ કેવલમ્ ॥

બ્રહ્મણિ ત્વ્ આત્મનાત્મૈવ સ્થિતઃ કચતિ બિમ્બતિ ।
દ્વૈતીભવત્ય્ અદેહો ઽપિ ચિન્મયત્વાત્ સ્વભાવતઃ ॥

યદ્ યથૈવાત્મકચનં ચેતિતં કચતાત્મના ।
અસત્યમ્ અપિ તન્ નેહ વ્યભિચારિ કદાચન ॥

હેમત્વકટકત્વે દ્વે સત્યાસત્યસ્વરૂપિણી ।
હેમ્નિ ભાણ્ડમતૌ યદ્વચ્ ચિત્ત્વાચિત્ત્વે તથાત્મનિ ॥

સર્વગત્વાચ્ ચિતેશ્ ચિત્ત્વં નિત્યં મનસિ વિદ્યતે ।
હેમત્વં કટકસ્યેવ જડતા ચ સ્થિતાન્યદા ॥

ચિત્ત્વજાડ્યાત્મકં ચિત્તં દૃઢં ભાવયતિ સ્વયમ્ ।
યદા યથૈવ યદ્ભાવં તદા ભવતિ તત્ તથા ॥

કાલે કાલે ચિતા જીવસ્ ત્વ્ અન્યો ઽન્યો ભવતિ સ્વયમ્ ।
ભાવિતાકારવાન્ અન્તર્ વાસનાકણિકોદયાત્ ॥

સ્વપ્ને દૃષ્ટો યથા ગ્રામો યાતિ સત્યાત્મતાં ક્ષણમ્ ।
દેહાદ્ દેહં તથા યાતિ જીવો ઽયં પ્રતિભાત્મકમ્ ॥

પ્રતિભાસો યથા સ્વપ્ને નરઃ કુડ્યં પટં ભવેત્ ।
ભવત્ય્ અસત્યમ્ એવૈવં દેહાદ્ દેહાન્તરં સ નઃ ॥

અસત્યમ્ એવ મ્રિયતે ત્વ્ અસત્યં જાયતે પુનઃ ।
જીવસ્ સ્વપ્રતિભાસેન સ્વપ્નવત્ સ્વાન્યરૂપવત્ ॥

કાલેનૈતાવતા રૂપમ્ ઇદં ત્યાજ્યં મયેત્ય્ અસૌ ।
પ્રાકૃતં નિશ્ચયં રૂઢં ભવત્ય્ અનુભવત્ સ્વતઃ ॥

વસ્તુ દૃષ્ટમ્ અદૃષ્ટં ચ સ્વપ્ને સમનુભૂયતે ।
જીવસ્વપ્નં જગદ્રૂપં વિદ્ધિ વેદ્યવિદાં વર ॥

અજાગ્રદ્દ્રષ્ટૃદૃશ્યો યસ્ સો ઽભિધાનાદિના વિના ।
ન સ્વપ્નો ભિદ્યતે સ્વસ્માદ્ અચ્છાત્ સંવિત્તિમાત્રકાત્ ॥

અન્યપૂર્વાભિધબૃહત્સ્વપ્નં પશ્યતિ ના યથા ।
અપ્રાગ્દૃષ્ટં તથૈષા સ્વં ચેતનં ચિત્ પ્રપશ્યતિ ॥

પ્રાક્કૃતા વાસનાદ્યાશુ પૌરુષેણૈવ જીયતે ।
હ્યઃકુકર્માદ્ય યત્નેન પ્રયાતિ હિ સુકર્મતામ્ ॥

મોક્ષાદ્ ઋતે ન શામ્યન્તિ જીવાનાં ચક્ષુરાદયઃ ।
ઉન્મજ્જન્તિ નિમજ્જન્તિ કેવલં દેશકાલતઃ ॥

ચિત્ત્વસ્ય કલનાત્ તસ્ય દેહો ઽગ્ર ઇવ તિષ્ઠતિ ।
પઞ્ચાત્મા ભાવિતો ઽસત્યો મહાયક્ષશ્ શિશોર્ ઇવ ॥

મનો બુદ્ધિર્ અહઙ્કારસ્ તથા તન્માત્રપઞ્ચકમ્ ।
ઇતિ પુર્યષ્ટકં પ્રોક્તં દેહો ઽસાવ્ આતિવાહિકઃ ॥

અમૂર્ત એવ ચિત્તાત્મા ખત્વમ્ અસ્યાતિપીનતા ।
વાતતાસ્ય મહાગુલ્ફો દેહતાસ્ય સુમેરુતા ॥

દ્વિરવસ્થઃ ક્રમેણૈષ નિરવસ્થસ્ તુ મુક્તિભાક્ ।
સુષુપ્તતૈકાવસ્થાસ્ય જડા ક્રોડીકૃતોદયા ॥

સ્વપ્નતાસ્યેતરાવસ્થા દેહપ્રત્યયશાલિની ।
આમોક્ષં ભ્રમતીહાયમ્ ઇતિ સ્થાવરજઙ્ગમૈઃ ॥

કદાચિદ્ ધિ સુષુપ્તસ્થઃ કદાચિત્ સ્વપ્નસંસ્થિતઃ ।
આતિવાહિકદેહો ઽયં સર્વસ્યૈવાવતિષ્ઠતે ॥

યદા સુષુપ્તભાવસ્થો ભાવિદુઃખપ્રબોધનઃ ।
તદાકાશોપલસમસ્ તિષ્ઠત્ય્ અનુદિતાકૃતિઃ ॥

સ્થાવરાદ્યાસ્વ્ અવસ્થાસુ કલ્પવૃક્ષદશાસુ ચ ।
ભવત્ય્ એષ સુષુપ્તસ્થો ઘનમોહશ્ શિલાઘનઃ ॥

સુષુપ્તતાસ્ય જડતા સ્વપ્નો ઽસ્યેયં તુ સંસૃતિઃ ।
યઃ પ્રબોધો ઽસ્ય સા મુક્તિસ્ તજ્ જાગ્રત્ સા ચ તુર્યતા ॥

જીવપ્રબોધો મુક્તિર્ હિ સા ચેહ દ્વિવિધોચ્યતે ।
એકા જીવન્મુક્તતેતિ દ્વિતીયાદેહમુક્તતા ॥

જીવન્મુક્તિર્ હિ તુર્યત્વં તુર્યાતીતં પરં તતઃ ।
મુક્તિર્ જીવપ્રબોધો હિ સ ચ બુદ્ધિપ્રયત્નતઃ ॥

જ્ઞાનપ્રમાણો જીવો ઽન્તર્ યજ્ જાનાતિ હિ તન્મયઃ ।
જાનાતુ જ્ઞપ્તિમ્ એવાતો ભવત્ય્ આશુ સ તન્મયઃ ॥

પશ્યતીમમ્ અયં જીવસ્ સુદીર્ઘં સ્વપ્નવિભ્રમમ્ ।
મિથ્યોદિતં સ્વહૃદયે સ્વચ્છ એવ શિલીકૃતે ॥

જીવાણોર્ અન્તર્ અસ્ત્ય્ અસ્ય ન કિઞ્ચિચ્ ચિત્કલાં વિના ।
તામ્ એવાન્યતયા પશ્યન્ મુધૈવ પરિશોચતિ ॥

જીવાણોર્ અન્તર્ અસ્ત્ય્ અસ્ય ન કિઞ્ચિત્ પરમાદ્ ઋતે ।
યત્ર તત્ર જગદ્ દૃષ્ટમ્ અહો માયાવિજૃમ્ભિતમ્ ॥

સ્થાલ્યન્તઃ ક્વથદમ્બૂનાં યથાન્નાનાં ભ્રમોદયઃ ।
જીવાણૂનાં તથા સ્વાન્તર્ મિથ્યા સંસરણોદયઃ ॥

બન્ધો ઽસ્ય વાસનાવત્ત્વં મોક્ષસ્ સ્યાદ્ વાસનાક્ષયઃ ।
વાસનાતો ઽસ્ય સૌષુપ્તી સ્વાપ્ની ચ સ્ફુરતિ સ્થિતિઃ ॥

ઘનવાસનમોહો ઽયં સુષુપ્તાત્મા જડસ્ સ્મૃતઃ ।
તદન્તર્ભાવિના સ્વપ્નેનાવશ્યમ્ભાવિનાન્વિતઃ ॥

વાસનાવેશનિદ્રાલુર્ જીવઃ પશ્યતિ વિભ્રમમ્ ।
યદાસ્ય વાસનાનિદ્રા ક્ષીયતે બુધ્યતે તદા ॥

વાસનોક્તા દૃશ્યરતિર્ દૃશ્યત્વં ચ ન વિદ્યતે ।
હેમ્નીવ કટકાદિત્વં સર્વાત્મન્ય્ આત્મના ક્વચિત્ ॥

અબોધાદ્ એતદ્ અભવદ્ વિલીનં ચેત્ પ્રબોધતઃ ।
તદ્ વાસ્યવાસનાયાસ્ તુ ક્ષયાદ્ ઉદય એવ વઃ ॥

ઘનં સ્વવાસનામોહં ક્ષપયિત્વા સુષુપ્તગઃ ।
તનુવાસનતામ્ એત્ય સ્વપ્નં પશ્યતિ સંસૃતિમ્ ॥

ઘનવાસનમોહો ઽયં જીવસ્ સ્થાવરતાદિભાક્ ।
મધ્યસ્થવાસનસ્ તિર્યક્ પુરુષસ્ તનુવાસનઃ ॥

યદાન્તર્ જીવિતેનાત્તા બહિર્ જીવા ઘટાદયઃ ।
જીવૈક્યાદ્ ઉભયોસ્ સત્તા ગ્રાહ્યગ્રાહકયોસ્ તતઃ ॥

આત્મનાત્મા સમાલીઢો બહિર્ અન્તર્ યદા ચિતા ।
તદા ગ્રાહ્યગ્રહણધીર્ મૃગતૃષ્ણેવ સોદયા ॥

નેહ સન્ત્યજ્યતે કિઞ્ચિન્ નેહ કિઞ્ચન ગૃહ્યતે ।
બાહ્યાન્તરકલાકારશ્ ચિદાત્મૈકઃ પ્રકાશતે ॥

ત્રિજગચ્ ચિચ્ચમત્કારસ્ ત્વ્ અલં ભેદવિકલ્પનૈઃ ।
ચેતિતાસ્ સ્મશ્ ચિતિ ચિતા બાહ્યાદ્ય્ અન્યન્ ન વિદ્મહે ॥

અબ્ધેર્ યથામલમ્ અપાસ્તસમસ્તભેદં સ્વાદ્વ્ અચ્છમ્ એવ સકલં દ્રવમ્ એકશુદ્ધમ્ ।
સર્વં તથેદમ્ અપહસ્તિતભેદજાતમ્ આદ્યં પરં પદમ્ અનામયમ્ એવ બુદ્ધમ્ ॥