Mokṣopāya · Chapter 6.54

jñātaṃ jñātavyam akhilaṃ dṛṣṭaṃ draṣṭavyam akṣatam /
pareṇa paripūrṇās smo brahmañ jñānāmṛtena te //

pūrṇātmakam idaṃ pūrṇaṃ pūrṇāt pūrṇaṃ prapūryate /
pūrṇena pūritaṃ pūrṇaṃ sthitā pūrṇaiva pūrṇatā //

līlayedaṃ tu pṛcchāmi bhūyo bodhābhivṛddhaye /
bālasyeva pitā brahman na roṣaṃ kartum arhasi //

śrotraṃ cakṣus sparśanaṃ ca rasanaṃ ghrāṇam eva ca /
vidyamānam api brahman dṛśyamānam api sphuṭam //

kathaṃ mṛtasyaiva jantor viṣayaṃ svaṃ na paśyati /
jīvataś ca kathaṃ sarvaṃ viṣayaṃ svaṃ prapaśyati //

kathaṃ ghaṭādi bāhyastham indriyāṇi jaḍāny api /
śarīre 'nubhavanty antaḥ punar nānubhavanty api //

ayaśśalākopamayor ghaṭādīndriyayoḥ kila /
aśliṣṭayor nīrasayoḥ kathaṃ sattoditā mithaḥ //

jānann api yad etat tvāṃ viśeṣāśaṅkayā punaḥ /
pṛcchāmi tad aśeṣeṇa kathayāśv anukampayā //

indriyāṇy api cittādi ghaṭādy api na kiñcana /
pṛthak sambhavatīhāṅga nirmalāc cetanād ṛte //

gaganād api yācchā cit tayā rūpaṃ svam ātmanā /
cittvāt puryaṣṭakatvena bhāvavṛttyaiva bhāvitam //

tad evedaṃ prakṛtitāṃ gataṃ jagad avasthitam /
tasyāvayavajātaṃ tad indriyādi ghaṭādi ca //

puryaṣṭakatvam āyātaṃ yac cittattvaṃ svabhāvataḥ /
sva evāvayavas tasmin ghaṭādi pratibimbati //

jagatsahasranirmāṇamahimnāṃ darpaṇasya me /
puryaṣṭakasya bhagavan rūpaṃ kathaya kīdṛśam //

anādyantajagadbījaṃ yad brahmāsti nirāmayam /
bhārūpaṃ śuddhacinmātraṃ kalākalanavarjitam //

kalanonmukhatāṃ yātaṃ sat taj jīva iti smṛtaḥ /
sa jīvaḥ khalu dehe 'smiṃś cinoti spandate sphuṭam //

ahambhāvād ahaṅkāro mananān mana ucyate /
bodhaniścayato buddhir indradṛṣṭes tathendriyam //

dehabhāvanayā deho ghaṭabhāvanayā ghaṭaḥ /
eṣa evaṃsvabhāvātmā jīvaḥ puryaṣṭakaṃ smṛtam //

jñatvakartṛtvabhoktṛtvasākṣitvādyabhimāninī /
yā saṃvij jīva ity uktā tad dhi puryaṣṭakaṃ viduḥ //

kāle kāle svato jīvas tv anyo 'nyo bhavati svataḥ /
bhāvitākāritānantavāsanākaṇikodayāt //

puryaṣṭakasvabhāvena kālenākāram ṛcchati /
vāsanāvaśatas sekād bījaṃ pallavatām iva //

ākāro 'haṃ śarīrādi sthāvarādi surādi vā /
nāham ādyaś cidātmeti mithyājñāne nimajjati //

bhramaty evaṃ jagaj jīvo vāsanāvellitaś ciram /
ūrdhvādhogamanair abdhau kāṣṭhaṃ vīcihataṃ yathā //

kaścit sāttvikajātitvād bhavabandhād anantaram /
buddhvātmānaṃ svam abhyeti padam ādyantavarjitam //

kaścit kālena bahunā bhuktayonigaṇāntaraḥ /
ātmajñānavaśād eti paramaṃ padam ātmanaḥ //

evambhūtas sa sumate jīvo yātaś śarīratām /
netrādinā ghaṭādy antar yathā vetti tathā śṛṇu //

cittvasya kalanāt tasya samprayātasya jīvatām /
manaṣṣaṣṭhendriyagrāmo deho 'gra iva tiṣṭhati //

padārthadehe dehena sve pataty akṣirūpiṇā /
tadā taj jīvasaṃsparśāj jīvātmaikatvam ṛcchati //

bāhyārthavedane nityaṃ sambandho 'kṣasya kāraṇam /
samanvitasya cittena na muktasya kadācana //

yad yad acchatare tasminn agrasthaṃ pratibimbati /
jīvena bhavati śliṣṭaṃ bahir jīvo 'tha jīvati //

nighṛṣṭanavaratnābhe yadā nayanatārake /
tadaitayor bāhyagataḥ padārthaḥ pratibimbati //

jīvena bhavati śliṣṭaḥ pratibimbavaśāt tataḥ /
jīvajñeyatvam āyāti bāhyaṃ vastv iti rāghava //

yat saṃśleṣam upāyāti tad bālo 'pi hi vindate /
paśur vā sthāvaro vāpi jīvaḥ kasmān na vetsyati //

anyac ca nāyanās sādho raśmayo jīvaveṣṭitāḥ /
kroḍīkurvanty alaṃ dṛśyaṃ jīvas tat tena vindate //

eṣa eva kramas sparśe sambandhapratyayodbhavaḥ /
rase gandhe ca kathito jīvasaṃsparśasambhavaḥ //

śabdas tv ākāśaniṣṭhatvāt karṇākāśagataḥ kṣaṇāt /
jīvākāśaṃ viśaty antar evam indriyasaṃvidaḥ //

dṛśyate nirmalādarśaratnavāryādikeṣu yat /
pratibimbanam etan me brūhi brahman kimātmakam //

kākatālīyavad bhātaṃ tad brahmavyomni yac ciram /
kiñcid āste kṣaṇaṃ kiñcit tad evedaṃ jaganti vaḥ //

svasattāmātrakaṃ svapne ivārtha iti bhāvayat /
sthitam ekam anekātma cidvyoma svapnavṛkṣavat //

bāhyārthāstitvabodho yo yā brahmātmajaganmatiḥ /
sa ca sā ceti sat sarvaṃ yathāsaṃvedanaṃ sthiteḥ //

prathamaṃ paramāṇutve buddhe 'ṇutve tataś ca khe /
tā vido vetti vidvyoma karākṣādikam adya yāḥ //

sargāditaḥ prabhṛty eva nirmale 'rthaḥ prabimbate /
vidātteti sthitis tv aikyāt sarvabimbyanubimbayoḥ //

cidvyomnā kacatā tad yad ayam artha iti sthitam /
sargādau cetitā saṃsthā yāsau sthitim upāgatā //

asatām eva bhāvānāṃ cidvyomakacanābalāt /
guṇārpaṇaṃ mitho rūḍhaṃ nirmale pratibimbanam //

atyantajaḍayor eva jīvayor iva yan mithaḥ /
sattārpaṇaṃ svabhāvena pratibimbaṃ tad ucyate //

cidātmanor vā jaḍayor mahāsattājaḍātmanoḥ /
ādyasvabhāvaniyamād bimbasattārpaṇaṃ mithaḥ //

pratibimbaṃ dṛśor bhrāntiṃ viddhi vedyavidāṃ vara /
tāvanmātraṃ jagat tena viśvāso mā tavāstv iha //

ahamityāditaraṅgas sargādyāvartavān parāmbhodhau /
nāsty eva deśakālakriyākṛtas tanmayaikatayā //

nityam asaktamatir muditātmā śāntasukhāsukhasaṃvidanantaḥ /
tiṣṭha niviṣṭamatis samatāyām astasamastabhavāmayamāyaḥ //