મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.54

જ્ઞાતં જ્ઞાતવ્યમ્ અખિલં દૃષ્ટં દ્રષ્ટવ્યમ્ અક્ષતમ્ ।
પરેણ પરિપૂર્ણાસ્ સ્મો બ્રહ્મઞ્ જ્ઞાનામૃતેન તે ॥

પૂર્ણાત્મકમ્ ઇદં પૂર્ણં પૂર્ણાત્ પૂર્ણં પ્રપૂર્યતે ।
પૂર્ણેન પૂરિતં પૂર્ણં સ્થિતા પૂર્ણૈવ પૂર્ણતા ॥

લીલયેદં તુ પૃચ્છામિ ભૂયો બોધાભિવૃદ્ધયે ।
બાલસ્યેવ પિતા બ્રહ્મન્ ન રોષં કર્તુમ્ અર્હસિ ॥

શ્રોત્રં ચક્ષુસ્ સ્પર્શનં ચ રસનં ઘ્રાણમ્ એવ ચ ।
વિદ્યમાનમ્ અપિ બ્રહ્મન્ દૃશ્યમાનમ્ અપિ સ્ફુટમ્ ॥

કથં મૃતસ્યૈવ જન્તોર્ વિષયં સ્વં ન પશ્યતિ ।
જીવતશ્ ચ કથં સર્વં વિષયં સ્વં પ્રપશ્યતિ ॥

કથં ઘટાદિ બાહ્યસ્થમ્ ઇન્દ્રિયાણિ જડાન્ય્ અપિ ।
શરીરે ઽનુભવન્ત્ય્ અન્તઃ પુનર્ નાનુભવન્ત્ય્ અપિ ॥

અયશ્શલાકોપમયોર્ ઘટાદીન્દ્રિયયોઃ કિલ ।
અશ્લિષ્ટયોર્ નીરસયોઃ કથં સત્તોદિતા મિથઃ ॥

જાનન્ન્ અપિ યદ્ એતત્ ત્વાં વિશેષાશઙ્કયા પુનઃ ।
પૃચ્છામિ તદ્ અશેષેણ કથયાશ્વ્ અનુકમ્પયા ॥

ઇન્દ્રિયાણ્ય્ અપિ ચિત્તાદિ ઘટાદ્ય્ અપિ ન કિઞ્ચન ।
પૃથક્ સમ્ભવતીહાઙ્ગ નિર્મલાચ્ ચેતનાદ્ ઋતે ॥

ગગનાદ્ અપિ યાચ્છા ચિત્ તયા રૂપં સ્વમ્ આત્મના ।
ચિત્ત્વાત્ પુર્યષ્ટકત્વેન ભાવવૃત્ત્યૈવ ભાવિતમ્ ॥

તદ્ એવેદં પ્રકૃતિતાં ગતં જગદ્ અવસ્થિતમ્ ।
તસ્યાવયવજાતં તદ્ ઇન્દ્રિયાદિ ઘટાદિ ચ ॥

પુર્યષ્ટકત્વમ્ આયાતં યચ્ ચિત્તત્ત્વં સ્વભાવતઃ ।
સ્વ એવાવયવસ્ તસ્મિન્ ઘટાદિ પ્રતિબિમ્બતિ ॥

જગત્સહસ્રનિર્માણમહિમ્નાં દર્પણસ્ય મે ।
પુર્યષ્ટકસ્ય ભગવન્ રૂપં કથય કીદૃશમ્ ॥

અનાદ્યન્તજગદ્બીજં યદ્ બ્રહ્માસ્તિ નિરામયમ્ ।
ભારૂપં શુદ્ધચિન્માત્રં કલાકલનવર્જિતમ્ ॥

કલનોન્મુખતાં યાતં સત્ તજ્ જીવ ઇતિ સ્મૃતઃ ।
સ જીવઃ ખલુ દેહે ઽસ્મિંશ્ ચિનોતિ સ્પન્દતે સ્ફુટમ્ ॥

અહમ્ભાવાદ્ અહઙ્કારો મનનાન્ મન ઉચ્યતે ।
બોધનિશ્ચયતો બુદ્ધિર્ ઇન્દ્રદૃષ્ટેસ્ તથેન્દ્રિયમ્ ॥

દેહભાવનયા દેહો ઘટભાવનયા ઘટઃ ।
એષ એવંસ્વભાવાત્મા જીવઃ પુર્યષ્ટકં સ્મૃતમ્ ॥

જ્ઞત્વકર્તૃત્વભોક્તૃત્વસાક્ષિત્વાદ્યભિમાનિની ।
યા સંવિજ્ જીવ ઇત્ય્ ઉક્તા તદ્ ધિ પુર્યષ્ટકં વિદુઃ ॥

કાલે કાલે સ્વતો જીવસ્ ત્વ્ અન્યો ઽન્યો ભવતિ સ્વતઃ ।
ભાવિતાકારિતાનન્તવાસનાકણિકોદયાત્ ॥

પુર્યષ્ટકસ્વભાવેન કાલેનાકારમ્ ઋચ્છતિ ।
વાસનાવશતસ્ સેકાદ્ બીજં પલ્લવતામ્ ઇવ ॥

આકારો ઽહં શરીરાદિ સ્થાવરાદિ સુરાદિ વા ।
નાહમ્ આદ્યશ્ ચિદાત્મેતિ મિથ્યાજ્ઞાને નિમજ્જતિ ॥

ભ્રમત્ય્ એવં જગજ્ જીવો વાસનાવેલ્લિતશ્ ચિરમ્ ।
ઊર્ધ્વાધોગમનૈર્ અબ્ધૌ કાષ્ઠં વીચિહતં યથા ॥

કશ્ચિત્ સાત્ત્વિકજાતિત્વાદ્ ભવબન્ધાદ્ અનન્તરમ્ ।
બુદ્ધ્વાત્માનં સ્વમ્ અભ્યેતિ પદમ્ આદ્યન્તવર્જિતમ્ ॥

કશ્ચિત્ કાલેન બહુના ભુક્તયોનિગણાન્તરઃ ।
આત્મજ્ઞાનવશાદ્ એતિ પરમં પદમ્ આત્મનઃ ॥

એવમ્ભૂતસ્ સ સુમતે જીવો યાતશ્ શરીરતામ્ ।
નેત્રાદિના ઘટાદ્ય્ અન્તર્ યથા વેત્તિ તથા શૃણુ ॥

ચિત્ત્વસ્ય કલનાત્ તસ્ય સમ્પ્રયાતસ્ય જીવતામ્ ।
મનષ્ષષ્ઠેન્દ્રિયગ્રામો દેહો ઽગ્ર ઇવ તિષ્ઠતિ ॥

પદાર્થદેહે દેહેન સ્વે પતત્ય્ અક્ષિરૂપિણા ।
તદા તજ્ જીવસંસ્પર્શાજ્ જીવાત્મૈકત્વમ્ ઋચ્છતિ ॥

બાહ્યાર્થવેદને નિત્યં સમ્બન્ધો ઽક્ષસ્ય કારણમ્ ।
સમન્વિતસ્ય ચિત્તેન ન મુક્તસ્ય કદાચન ॥

યદ્ યદ્ અચ્છતરે તસ્મિન્ન્ અગ્રસ્થં પ્રતિબિમ્બતિ ।
જીવેન ભવતિ શ્લિષ્ટં બહિર્ જીવો ઽથ જીવતિ ॥

નિઘૃષ્ટનવરત્નાભે યદા નયનતારકે ।
તદૈતયોર્ બાહ્યગતઃ પદાર્થઃ પ્રતિબિમ્બતિ ॥

જીવેન ભવતિ શ્લિષ્ટઃ પ્રતિબિમ્બવશાત્ તતઃ ।
જીવજ્ઞેયત્વમ્ આયાતિ બાહ્યં વસ્ત્વ્ ઇતિ રાઘવ ॥

યત્ સંશ્લેષમ્ ઉપાયાતિ તદ્ બાલો ઽપિ હિ વિન્દતે ।
પશુર્ વા સ્થાવરો વાપિ જીવઃ કસ્માન્ ન વેત્સ્યતિ ॥

અન્યચ્ ચ નાયનાસ્ સાધો રશ્મયો જીવવેષ્ટિતાઃ ।
ક્રોડીકુર્વન્ત્ય્ અલં દૃશ્યં જીવસ્ તત્ તેન વિન્દતે ॥

એષ એવ ક્રમસ્ સ્પર્શે સમ્બન્ધપ્રત્યયોદ્ભવઃ ।
રસે ગન્ધે ચ કથિતો જીવસંસ્પર્શસમ્ભવઃ ॥

શબ્દસ્ ત્વ્ આકાશનિષ્ઠત્વાત્ કર્ણાકાશગતઃ ક્ષણાત્ ।
જીવાકાશં વિશત્ય્ અન્તર્ એવમ્ ઇન્દ્રિયસંવિદઃ ॥

દૃશ્યતે નિર્મલાદર્શરત્નવાર્યાદિકેષુ યત્ ।
પ્રતિબિમ્બનમ્ એતન્ મે બ્રૂહિ બ્રહ્મન્ કિમાત્મકમ્ ॥

કાકતાલીયવદ્ ભાતં તદ્ બ્રહ્મવ્યોમ્નિ યચ્ ચિરમ્ ।
કિઞ્ચિદ્ આસ્તે ક્ષણં કિઞ્ચિત્ તદ્ એવેદં જગન્તિ વઃ ॥

સ્વસત્તામાત્રકં સ્વપ્ને ઇવાર્થ ઇતિ ભાવયત્ ।
સ્થિતમ્ એકમ્ અનેકાત્મ ચિદ્વ્યોમ સ્વપ્નવૃક્ષવત્ ॥

બાહ્યાર્થાસ્તિત્વબોધો યો યા બ્રહ્માત્મજગન્મતિઃ ।
સ ચ સા ચેતિ સત્ સર્વં યથાસંવેદનં સ્થિતેઃ ॥

પ્રથમં પરમાણુત્વે બુદ્ધે ઽણુત્વે તતશ્ ચ ખે ।
તા વિદો વેત્તિ વિદ્વ્યોમ કરાક્ષાદિકમ્ અદ્ય યાઃ ॥

સર્ગાદિતઃ પ્રભૃત્ય્ એવ નિર્મલે ઽર્થઃ પ્રબિમ્બતે ।
વિદાત્તેતિ સ્થિતિસ્ ત્વ્ ઐક્યાત્ સર્વબિમ્બ્યનુબિમ્બયોઃ ॥

ચિદ્વ્યોમ્ના કચતા તદ્ યદ્ અયમ્ અર્થ ઇતિ સ્થિતમ્ ।
સર્ગાદૌ ચેતિતા સંસ્થા યાસૌ સ્થિતિમ્ ઉપાગતા ॥

અસતામ્ એવ ભાવાનાં ચિદ્વ્યોમકચનાબલાત્ ।
ગુણાર્પણં મિથો રૂઢં નિર્મલે પ્રતિબિમ્બનમ્ ॥

અત્યન્તજડયોર્ એવ જીવયોર્ ઇવ યન્ મિથઃ ।
સત્તાર્પણં સ્વભાવેન પ્રતિબિમ્બં તદ્ ઉચ્યતે ॥

ચિદાત્મનોર્ વા જડયોર્ મહાસત્તાજડાત્મનોઃ ।
આદ્યસ્વભાવનિયમાદ્ બિમ્બસત્તાર્પણં મિથઃ ॥

પ્રતિબિમ્બં દૃશોર્ ભ્રાન્તિં વિદ્ધિ વેદ્યવિદાં વર ।
તાવન્માત્રં જગત્ તેન વિશ્વાસો મા તવાસ્ત્વ્ ઇહ ॥

અહમિત્યાદિતરઙ્ગસ્ સર્ગાદ્યાવર્તવાન્ પરામ્ભોધૌ ।
નાસ્ત્ય્ એવ દેશકાલક્રિયાકૃતસ્ તન્મયૈકતયા ॥

નિત્યમ્ અસક્તમતિર્ મુદિતાત્મા શાન્તસુખાસુખસંવિદનન્તઃ ।
તિષ્ઠ નિવિષ્ટમતિસ્ સમતાયામ્ અસ્તસમસ્તભવામયમાયઃ ॥