Mokṣopāya · Chapter 6.36

mune śṛṇu kathaṃ kāryakāriṇī spandaśālinī /
patantīva citiḥ puṃsām upaiti maraṇābhidhām //

prāktanais tair ihānyaiś ca svair manomananehitaiḥ /
karmavātair vicitrehaiḥ paripīvaratāṃ gataiḥ //

manastvaṃ yā gatā śaktis sujaḍeva mune citeḥ /
sā sphuraty anayā brahman svacitā sākṣibhūtayā //

asyāḥ prasādād iha sā cit kalaṅkavatī mune /
jagadgandharvanagaraṃ karoti na karoti ca //

vinātmasattayā jīvo mūkas tiṣṭhati kuḍyavat /
tatsattayā prasphurati nabhassampreritāśmavat //

yathā sphuraty atijaḍam ayo 'yaskāntasannidhau /
tathā sphurati jīvo 'yaṃ sati sarvagate pare //

sarvasthayātmaśaktyaiva jīva eṣa sphuraty alam /
makuro bimbam ādatte dravyān nāntassthitād api //

suvismṛtasvabhāvatvāc jīvo 'yaṃ jaḍatāṃ gataḥ /
mohād vismṛtabhāvatvāc chūdratām iva saddvijaḥ //

pravismṛtasvabhāvā hi cic cittatvam upāgatā /
mohopahatacittatvāt sumahān iva dīnatām //

jaḍayāvaśayā deho vātaśaktisamānayā /
sañcālyate kalanayā pattraṃ vā vīcimālayā //

karmātmanā varākeṇa jīvena manasāmunā /
cālyante dehayantrāṇi pāṣāṇā iva vāyunā //

śarīraśakaṭānāṃ hi karṣaṇe paramātmanā /
manaḥprāṇodayau brahman kṛtau karmakarau dṛḍhau //

cij jaḍaṃ tūrarīkṛtya rūpaṃ jīvatvam eva ca /
manoratham upāruhya vahatprāṇaturaṅgamam //

kvacij jātapadārthatvaṃ kvacin naṣṭapadārthatām /
kvacid bahupadārthatvaṃ kvacin nānāpadārthatāṃ //

gateva bhinnevāsteccham atyajantī nijaṃ padam /
jalateva taraṅgatvaṃ saivāseva sadoditā //

upajīvyātmano rūpaṃ paraṃ sphurati vṛttiṣu /
ālokam upajīvyemaṃ rūpaśrīr dravyagā yathā //

paramātmani cittattve sthite sati nirāmaye /
jīvo jīvati sālokaṃ dīpe sati gṛhaṃ yathā //

ādhayo vyādhayaś caiva prayānty asyāḥ prapīnatām /
apām iva taraṅgatvaṃ vīcitvasyeva phenatā //

ādhivyādhibhir ākīrṇaś śarīrāmbhojaṣaṭpadaḥ /
jīvo vaivaśyam āyāti taraṅgatvaṃ yathā payaḥ //

cicchaktis sarvaśaktitvān nāhaṃ cid iti bhāvanāt /
svavaśaivaiti vaivaśyaṃ sūryadīptir ivāmbudaiḥ //

vaivaśyāśāvatī mauḍhyān na vindaty ātmasaṃvidam /
ghanajāḍyaparābhūtas svāṅgāvadalanaṃ yathā //

prāṇavāyvanusandhānam asyā mohād vinaśyati /
ghanamohavato jantos svakāryasmaraṇaṃ yathā //

athāṅgasaṃvido vātas spandaśakteś ca mohataḥ /
na karoty anusandhānaṃ kuṣṭhī spandaiṣaṇaṃ yathā //

asaṃvitspandane dehe padmapattraṃ hṛdi sthitam /
na sphuraty aparāmṛṣṭaṃ dārupattraṃ yathā bahiḥ //

nisspande padmapattre 'ntaḥ prāṇāś śāntiṃ prayānty amī /
tālavṛnte yathāspande bahiḥ pavanaśaktayaḥ //

prāṇe śānte 'ntar asparśāj jīvo nipuṇamūkatām /
yāti śānte nabhovāyāv adṛśyatvaṃ yathā rajaḥ //

virathaṃ vigatādhāraṃ manomātraṃ hi dṛśyate /
tiṣṭhaty ātmany alabdhorvījalāditarubījavat //

iti vaikalyam āyāte karaṇaughe samantataḥ /
nāśaṃ puryaṣṭake yāte dehaḥ patati niścalaḥ //

ciccetyacetanān mohāt spandam āyāti vāsanā /
udīritā smaraty anyad anyad vismarati svayam //

hṛtpadmayantrasphuraṇāt sphuṭaṃ puryaṣṭakaṃ bhavet /
hṛtpadmayantre vahanād ruddhe puryaṣṭakaṃ kṣayi //

dehe puryaṣṭakaṃ yāvad asti tāvat sa jīvati /
śānte puryaṣṭake deho mṛta ity ucyate dvija //

viruddhamalasaṃrodhāc chedabhedadaśāvaśāt /
na prasphurati hṛtpadmayantram abhyantare yadā //

tadā puryaṣṭakaṃ śāntim upaiti gagane śanaiḥ /
saṃrodhite vātayantre yathā pavanasantatiḥ //

svāsaṃvittivaśāj jīvo vaivaśyam upagacchati /
padmayantraṃ śarīrasthaṃ na vāhayati nissahaḥ //

vāsanā vimalā yeṣāṃ hṛdayān nāpasarpati /
sthiraikarūpajīvās te jīvanmuktāś cirāyuṣaḥ //

saṃruddhe padmayantre hi prāṇe śāntim upāgate /
dehaḥ pataty adhairyo 'yaṃ kāṣṭhaloṣṭasamaḥ kṣitau //

yathaiva vyomamaruti līnaṃ puryaṣṭakaṃ bhavet /
tathaiva tatraiva tadā layam eti mano mune //

sucirābhyastabhāvasthavāsanānucitaṃ manaḥ /
yatra tatra bhramaṃ svarganarakādiṃ prapaśyati //

śarīraṃ śavatām eti manomārutavarjitam /
gate gṛhajane dūraṃ gṛhaṃ saṃśūnyatām iva //

sarvagā cic cetanato jīvībhūya manassthitā /
puryaṣṭakavapur bhūtvaivātivāhikadehinī //

tanmātrapañcakaṃ cittvaṃ kroḍīkṛtya vyavasthitā /
svapnabhramavad ākāraṃ bhāvāt sthūlaṃ prapaśyati //

dṛḍhabhāvanayā paścāt tatraiva rasaśālinī /
ātivāhikadehatvaṃ vismaraty akhilaṃ kṣaṇāt //

asaty eva śarīre 'smin kṛtā kṛtrimabhāvanā /
nayaty asatyaṃ satyatvaṃ satyaṃ cāsatyatām api //

sarvagā hi cid aṃśena jīvībhūya bhaven manaḥ /
manaḥ puryaṣṭakaratham ākrāmati tato jagat //

puryaṣṭakaṃ vātamayaṃ deham utthāpayaty alam /
hṛtsthaṃ hi vetāla iva jīva ity ucyate tadā //

kṣīṇe puryaṣṭake cittaṃ yadā vyomani līyate /
tadā sphurati no deho mṛta ity ucyate 'pi ca //

svabhāvavaśato jīvo vismṛtyāśaktim ṛcchati /
vairasyāt kālavaśataḥ parṇaṃ jarjaratām iva //

jīvaśaktyāparāmṛṣṭe niruddhe padmayantrake /
prāṇe saṃrodham āyāte mriyate mānavo mune //

yathā jātāni jātāni tāny athānyāni kālataḥ /
vṛkṣāt parṇāni śīryante śarīrāṇi tathā nṛṇām //

jāyante ca mriyante ca śarīrāṇi śarīriṇām /
pādapānāṃ ca parṇāni kā tatra paridevanā //

cidambudhau sphuranty etā dehabudbudapaṅktayaḥ /
itaś cānyā itaś cānyā etāsv āsthā na dhīmataḥ //

sarvagāpi cid etasmiṃś cetasi pratibimbate /
padārtham antar ādatte nānyo hi makurād ṛte //

cidamalanabhasi prasannarūpāḥ parivitate tadatanmaye sphuranti /
kalakalamukharās sphuṭābhirāmā vividhaśarīravimohatāpanadyaḥ //