Mokṣopāya · Chapter 6.35

cinoty alīkam evaivaṃ duḥkhitāsmīti bhāvanāt /
cid vadhūḥ kṣīvasuptaiva patitāsmīty alaṃ yathā //

amṛtaiva mṛtāsmīti viparyastamatir vadhūḥ /
yathā rodity anaṣṭaiva naṣṭāsmīti tathaiva cit //

akāraṇaviparyastamatir bhrāntam api sthiram /
yathā jagat paśyatīdaṃ tathāhantābhramaṃ citiḥ //

cittvaṃ hi kāraṇaṃ tasyās saṃsārānubhave citeḥ /
na ca tatkāraṇaṃ kiñcic cittvānyatvātyasambhavāt //

evaṃ hi kāraṇābhāvāc cetyasyāsambhavād api /
nāsau cin na ca tac cetyaṃ na ca tac cetyate tayā //

na dṛśyadarśanadraṣṭṛrūpaṃ tailam ivopale /
na kartṛkarmakaraṇadṛg indāv iva kṛṣṇatā //

na manomeyamānāni nabhasīva navāṅkuraḥ /
na ciccetanacetyādi nandane khadiro yathā //

nāhantvatvattvatattvādi parvatatvam ivāmbare /
na cehatvānyadeśatve śaṅkhatvakṣv iva kajjalam //

nānānānā na cāpy antar aṇāv iva sumeravaḥ /
na ca śabdārthaśabdaśrīr mahoṣaralatā yathā //

neti neti na caivārkamaṇḍale rajanī yathā /
na vastutāvastute ca tuṣāreṣu yathoṣṇatā //

na śūnyatāśūnyate ca śilākośa iva drumaḥ /
śūnyatāśūnyatā nāpi mahatī kha ivākhatā //

kevalaṃ kevalībhāvas svasthataivāvaśiṣyate /
na kaścit kasyacid doṣo jñatayaitad avāpyate //

nañarthābhāvanāmātreṇānarthaḥ prasṛtaś citeḥ /
nañarthabhāvanāmātreṇānartha upaśāmyati //

nañarthabhāvanāmātrād ṛte 'trāṅgopayujyate /
na tṛṇaṃ na ca trailokyam iti svāyattatātra te //

svāyatta eva hy eṣo 'rtho dussādho 'bhāvanāt sthitaḥ /
yad yan na sādhyate puṃsā tat kathaṃ kila labhyate //

nirvikalpādvitīyā cid yāsau sakalagā satī /
paramaikā parā sācchā dīpikā tejasām api //

saiṣāvabhāsanakarī sarvagā nityanirmalā /
nityoditā nirmanaskā nirvikārā nirañjanā //

ghaṭe paṭe vaṭe kuḍye śakaṭe vānare sure /
asure sāgare bhūte nare nāge ca saṃsthitā //

sākṣivat tiṣṭhati satī spandate ca na kutracit /
dīpaḥ prakāśanāyaiva karoti na punaḥ kriyām //

malināpy amalaiṣā sā vikalpāḍhyāvikalpinī /
jaḍaivājaḍatāsārā nasarvā sarvam eva ca //

nirvikalpā parā sūkṣmā cic cinoti svasaṃvidam /
vāta evāṅgamarmādi yathā yantrādi ceṣṭate //

rūpālokamanaskāravalitā cid abodhataḥ /
bodhatas saiva bhavati naiṣā sadasatī yataḥ //

sā paraiva cid atyacchā cintām āyāti cetanāt /
sādhur eva yathāsādhusaṃvitter durjanaiṣaṇām //

satamas svarṇam āyāti tāmratāṃ malamārjanāt /
punaḥ kanakatām eti yathā cit paramā tathā //

śvāsopaśāntāv ādarśo yathaiti prathamāṃ sthitim /
tathā sargam ihāgatya bodhāt svaṃ yāti cit padam //

svabhāvāvedanād asyās saṃsāras sampravartate /
svabhāvavedanād eṣa tv asann evopaśāmyati //

yadā cittvāc cinoty antar anyatām asatīṃ tadā /
ahantām iva samprāpya naśyatīvāpy anāśinī //

īṣatspandād adho yāti śṛṅgaprāntātalopalaḥ /
yathā tathaiva saṃvitter adhaḥpāto mahācitaḥ //

rūpādīnāṃ tu sattaiṣā cetyam evāmalaiva cit /
dvitvaikatve tv abodhotthe bodhena vilayaṃ gate //

sattāmātreṇa cittvasya bodhaś cittendriyādiṣu /
ālokasattāmātreṇa vyavahāraḥ kriyāsv iva //

vātāt kanīnikāspandas taddīptir dṛṣṭir ucyate /
tadbāhyapātitā rūpaṃ rūpabodhas tu cit parā //

tvaṅmārutau jaḍau tucchau tatsaṅgas sparśa ucyate /
mananaṃ sparśasaṃvittis tatsaṃvittis tu cit parā //

gandhatanmātrapavanasambandho gandhasaṃvidaḥ /
āsāṃ tu manasā hīnaṃ vedanaṃ paramaiva cit //

śabdatanmātraśravaṇaśaktes saṅgān mano vinā /
suṣuptasadṛśī saṃvit paramā cid udāhṛtā //

kriyonmukhatvaṃ saṅkalpāt saṅkalpo mananakramaḥ /
mananaṃ citsvakāluṣyam ātmā cin nirmalā bhavet //

cit prakāśātmikā nityā svātmany eva ca saṃsthitā /
idam antar jagad dhatte sanniveśaṃ yathā śilā //

advitīyaṃ dadhānedaṃ vikārādivivarjitā /
nāstam eti na codeti spandate no na vardhate //

saṅkalpāj jīvatām etya nissaṅkalpātmanātmanā /
cij jaḍaṃ cājaḍaṃ bhāvaṃ bhāvayantī svayaṃ sthitā //

rathas tv asyās smṛto jīvo jīvasyāhaṅkṛtī rathaḥ /
ahaṅkṛte ratho buddhis tathā buddher mano rathaḥ //

manasas tu rathaḥ prāṇaḥ prāṇasyākṣagaṇo rathaḥ /
akṣaughasya ratho deho dehasya spandanaṃ rathaḥ //

spandanaṃ karma saṃsāro jarāmaraṇapañjaram /
evaṃ pravartitaṃ cakram idam ādhivibhūtijam //

pratibhāsata evātmany asatsvapna ivātataḥ /
manāg api na satyātma mṛgatṛṣṇāmbuvat sthitam //

rathas tv asyās smṛtaḥ prāṇaḥ kalanāyā munīśvara /
yatra prāṇamarut tatra mananaṃ paritiṣṭhati //

yatra sthitaiṣā kalanā tad eva paricopati /
yat prayāti vanaṃ vātyā tad eva parighūrṇate //

manasy ākāśasaṃlīne na prāṇaḥ paricopati /
tejasy asattām āyāte na rūpam iva rājate //

prāṇe praśānte manute na mano 'ntar manāg api /
vātyāyām upaśāntāyāṃ na rajo hi vikampate //

yatra prāṇamarud yāti manas tatraiva tiṣṭhati /
yatra yatrānusarati rathas tatraiva sārathiḥ //

prāṇasampreritaṃ cittaṃ yāti deśāntaraṃ kṣaṇāt /
kṣepaṇonmuktapāṣāṇa iva tan nānyathā javi //

yatra puṣpaṃ tatra gandho yatrāgnis tatra coṣṇatā /
yatra prāṇo manas tatra yatrendus tatra tadruciḥ //

saṃvittiḥ pavanaspandān nāḍīsaṃsparśatas svataḥ /
saṃvittes sphāratā cittam atas tat prāṇakoṭare //

sarvatra vidyate saṃvid vyomasvacchā jaḍājaḍe /
kṣubhyatīva tu sā prāṇaspandād ity anubhūyate //

sattāmātrasvarūpeṇa jaḍeṣu samavasthitā /
prāṇasambodhitodeti vedanātmatayājaḍe //

nānāsphārasamullāsair yaḥ pūrvaṃ parivalgitaḥ /
prāṇo 'tīte tu manane sa evāśu na copati //

puryaṣṭake cit paramā sve mune pratibimbati /
ādarśa eva pratimā dṛśyate nopalādiṣu //

manaḥ puryaṣṭakaṃ viddhi sarvakāryaikakāraṇam /
tad eva bhedaiḥ kathitam anyais svāśayakalpitaiḥ //

yasmād udeti phalam ākuladṛśyajālaṃ tat tan na vastvitarad ity anubhūtam uccaiḥ /
tasmān mano viparivarti hi dehadṛṣṭyā sarvaṃ tu tatparam avastv iti viddhi tat tvam //