મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.36

મુને શૃણુ કથં કાર્યકારિણી સ્પન્દશાલિની ।
પતન્તીવ ચિતિઃ પુંસામ્ ઉપૈતિ મરણાભિધામ્ ॥

પ્રાક્તનૈસ્ તૈર્ ઇહાન્યૈશ્ ચ સ્વૈર્ મનોમનનેહિતૈઃ ।
કર્મવાતૈર્ વિચિત્રેહૈઃ પરિપીવરતાં ગતૈઃ ॥

મનસ્ત્વં યા ગતા શક્તિસ્ સુજડેવ મુને ચિતેઃ ।
સા સ્ફુરત્ય્ અનયા બ્રહ્મન્ સ્વચિતા સાક્ષિભૂતયા ॥

અસ્યાઃ પ્રસાદાદ્ ઇહ સા ચિત્ કલઙ્કવતી મુને ।
જગદ્ગન્ધર્વનગરં કરોતિ ન કરોતિ ચ ॥

વિનાત્મસત્તયા જીવો મૂકસ્ તિષ્ઠતિ કુડ્યવત્ ।
તત્સત્તયા પ્રસ્ફુરતિ નભસ્સમ્પ્રેરિતાશ્મવત્ ॥

યથા સ્ફુરત્ય્ અતિજડમ્ અયો ઽયસ્કાન્તસન્નિધૌ ।
તથા સ્ફુરતિ જીવો ઽયં સતિ સર્વગતે પરે ॥

સર્વસ્થયાત્મશક્ત્યૈવ જીવ એષ સ્ફુરત્ય્ અલમ્ ।
મકુરો બિમ્બમ્ આદત્તે દ્રવ્યાન્ નાન્તસ્સ્થિતાદ્ અપિ ॥

સુવિસ્મૃતસ્વભાવત્વાચ્ જીવો ઽયં જડતાં ગતઃ ।
મોહાદ્ વિસ્મૃતભાવત્વાચ્ છૂદ્રતામ્ ઇવ સદ્દ્વિજઃ ॥

પ્રવિસ્મૃતસ્વભાવા હિ ચિચ્ ચિત્તત્વમ્ ઉપાગતા ।
મોહોપહતચિત્તત્વાત્ સુમહાન્ ઇવ દીનતામ્ ॥

જડયાવશયા દેહો વાતશક્તિસમાનયા ।
સઞ્ચાલ્યતે કલનયા પત્ત્રં વા વીચિમાલયા ॥

કર્માત્મના વરાકેણ જીવેન મનસામુના ।
ચાલ્યન્તે દેહયન્ત્રાણિ પાષાણા ઇવ વાયુના ॥

શરીરશકટાનાં હિ કર્ષણે પરમાત્મના ।
મનઃપ્રાણોદયૌ બ્રહ્મન્ કૃતૌ કર્મકરૌ દૃઢૌ ॥

ચિજ્ જડં તૂરરીકૃત્ય રૂપં જીવત્વમ્ એવ ચ ।
મનોરથમ્ ઉપારુહ્ય વહત્પ્રાણતુરઙ્ગમમ્ ॥

ક્વચિજ્ જાતપદાર્થત્વં ક્વચિન્ નષ્ટપદાર્થતામ્ ।
ક્વચિદ્ બહુપદાર્થત્વં ક્વચિન્ નાનાપદાર્થતાં ॥

ગતેવ ભિન્નેવાસ્તેચ્છમ્ અત્યજન્તી નિજં પદમ્ ।
જલતેવ તરઙ્ગત્વં સૈવાસેવ સદોદિતા ॥

ઉપજીવ્યાત્મનો રૂપં પરં સ્ફુરતિ વૃત્તિષુ ।
આલોકમ્ ઉપજીવ્યેમં રૂપશ્રીર્ દ્રવ્યગા યથા ॥

પરમાત્મનિ ચિત્તત્ત્વે સ્થિતે સતિ નિરામયે ।
જીવો જીવતિ સાલોકં દીપે સતિ ગૃહં યથા ॥

આધયો વ્યાધયશ્ ચૈવ પ્રયાન્ત્ય્ અસ્યાઃ પ્રપીનતામ્ ।
અપામ્ ઇવ તરઙ્ગત્વં વીચિત્વસ્યેવ ફેનતા ॥

આધિવ્યાધિભિર્ આકીર્ણશ્ શરીરામ્ભોજષટ્પદઃ ।
જીવો વૈવશ્યમ્ આયાતિ તરઙ્ગત્વં યથા પયઃ ॥

ચિચ્છક્તિસ્ સર્વશક્તિત્વાન્ નાહં ચિદ્ ઇતિ ભાવનાત્ ।
સ્વવશૈવૈતિ વૈવશ્યં સૂર્યદીપ્તિર્ ઇવામ્બુદૈઃ ॥

વૈવશ્યાશાવતી મૌઢ્યાન્ ન વિન્દત્ય્ આત્મસંવિદમ્ ।
ઘનજાડ્યપરાભૂતસ્ સ્વાઙ્ગાવદલનં યથા ॥

પ્રાણવાય્વનુસન્ધાનમ્ અસ્યા મોહાદ્ વિનશ્યતિ ।
ઘનમોહવતો જન્તોસ્ સ્વકાર્યસ્મરણં યથા ॥

અથાઙ્ગસંવિદો વાતસ્ સ્પન્દશક્તેશ્ ચ મોહતઃ ।
ન કરોત્ય્ અનુસન્ધાનં કુષ્ઠી સ્પન્દૈષણં યથા ॥

અસંવિત્સ્પન્દને દેહે પદ્મપત્ત્રં હૃદિ સ્થિતમ્ ।
ન સ્ફુરત્ય્ અપરામૃષ્ટં દારુપત્ત્રં યથા બહિઃ ॥

નિસ્સ્પન્દે પદ્મપત્ત્રે ઽન્તઃ પ્રાણાશ્ શાન્તિં પ્રયાન્ત્ય્ અમી ।
તાલવૃન્તે યથાસ્પન્દે બહિઃ પવનશક્તયઃ ॥

પ્રાણે શાન્તે ઽન્તર્ અસ્પર્શાજ્ જીવો નિપુણમૂકતામ્ ।
યાતિ શાન્તે નભોવાયાવ્ અદૃશ્યત્વં યથા રજઃ ॥

વિરથં વિગતાધારં મનોમાત્રં હિ દૃશ્યતે ।
તિષ્ઠત્ય્ આત્મન્ય્ અલબ્ધોર્વીજલાદિતરુબીજવત્ ॥

ઇતિ વૈકલ્યમ્ આયાતે કરણૌઘે સમન્તતઃ ।
નાશં પુર્યષ્ટકે યાતે દેહઃ પતતિ નિશ્ચલઃ ॥

ચિચ્ચેત્યચેતનાન્ મોહાત્ સ્પન્દમ્ આયાતિ વાસના ।
ઉદીરિતા સ્મરત્ય્ અન્યદ્ અન્યદ્ વિસ્મરતિ સ્વયમ્ ॥

હૃત્પદ્મયન્ત્રસ્ફુરણાત્ સ્ફુટં પુર્યષ્ટકં ભવેત્ ।
હૃત્પદ્મયન્ત્રે વહનાદ્ રુદ્ધે પુર્યષ્ટકં ક્ષયિ ॥

દેહે પુર્યષ્ટકં યાવદ્ અસ્તિ તાવત્ સ જીવતિ ।
શાન્તે પુર્યષ્ટકે દેહો મૃત ઇત્ય્ ઉચ્યતે દ્વિજ ॥

વિરુદ્ધમલસંરોધાચ્ છેદભેદદશાવશાત્ ।
ન પ્રસ્ફુરતિ હૃત્પદ્મયન્ત્રમ્ અભ્યન્તરે યદા ॥

તદા પુર્યષ્ટકં શાન્તિમ્ ઉપૈતિ ગગને શનૈઃ ।
સંરોધિતે વાતયન્ત્રે યથા પવનસન્તતિઃ ॥

સ્વાસંવિત્તિવશાજ્ જીવો વૈવશ્યમ્ ઉપગચ્છતિ ।
પદ્મયન્ત્રં શરીરસ્થં ન વાહયતિ નિસ્સહઃ ॥

વાસના વિમલા યેષાં હૃદયાન્ નાપસર્પતિ ।
સ્થિરૈકરૂપજીવાસ્ તે જીવન્મુક્તાશ્ ચિરાયુષઃ ॥

સંરુદ્ધે પદ્મયન્ત્રે હિ પ્રાણે શાન્તિમ્ ઉપાગતે ।
દેહઃ પતત્ય્ અધૈર્યો ઽયં કાષ્ઠલોષ્ટસમઃ ક્ષિતૌ ॥

યથૈવ વ્યોમમરુતિ લીનં પુર્યષ્ટકં ભવેત્ ।
તથૈવ તત્રૈવ તદા લયમ્ એતિ મનો મુને ॥

સુચિરાભ્યસ્તભાવસ્થવાસનાનુચિતં મનઃ ।
યત્ર તત્ર ભ્રમં સ્વર્ગનરકાદિં પ્રપશ્યતિ ॥

શરીરં શવતામ્ એતિ મનોમારુતવર્જિતમ્ ।
ગતે ગૃહજને દૂરં ગૃહં સંશૂન્યતામ્ ઇવ ॥

સર્વગા ચિચ્ ચેતનતો જીવીભૂય મનસ્સ્થિતા ।
પુર્યષ્ટકવપુર્ ભૂત્વૈવાતિવાહિકદેહિની ॥

તન્માત્રપઞ્ચકં ચિત્ત્વં ક્રોડીકૃત્ય વ્યવસ્થિતા ।
સ્વપ્નભ્રમવદ્ આકારં ભાવાત્ સ્થૂલં પ્રપશ્યતિ ॥

દૃઢભાવનયા પશ્ચાત્ તત્રૈવ રસશાલિની ।
આતિવાહિકદેહત્વં વિસ્મરત્ય્ અખિલં ક્ષણાત્ ॥

અસત્ય્ એવ શરીરે ઽસ્મિન્ કૃતા કૃત્રિમભાવના ।
નયત્ય્ અસત્યં સત્યત્વં સત્યં ચાસત્યતામ્ અપિ ॥

સર્વગા હિ ચિદ્ અંશેન જીવીભૂય ભવેન્ મનઃ ।
મનઃ પુર્યષ્ટકરથમ્ આક્રામતિ તતો જગત્ ॥

પુર્યષ્ટકં વાતમયં દેહમ્ ઉત્થાપયત્ય્ અલમ્ ।
હૃત્સ્થં હિ વેતાલ ઇવ જીવ ઇત્ય્ ઉચ્યતે તદા ॥

ક્ષીણે પુર્યષ્ટકે ચિત્તં યદા વ્યોમનિ લીયતે ।
તદા સ્ફુરતિ નો દેહો મૃત ઇત્ય્ ઉચ્યતે ઽપિ ચ ॥

સ્વભાવવશતો જીવો વિસ્મૃત્યાશક્તિમ્ ઋચ્છતિ ।
વૈરસ્યાત્ કાલવશતઃ પર્ણં જર્જરતામ્ ઇવ ॥

જીવશક્ત્યાપરામૃષ્ટે નિરુદ્ધે પદ્મયન્ત્રકે ।
પ્રાણે સંરોધમ્ આયાતે મ્રિયતે માનવો મુને ॥

યથા જાતાનિ જાતાનિ તાન્ય્ અથાન્યાનિ કાલતઃ ।
વૃક્ષાત્ પર્ણાનિ શીર્યન્તે શરીરાણિ તથા નૃણામ્ ॥

જાયન્તે ચ મ્રિયન્તે ચ શરીરાણિ શરીરિણામ્ ।
પાદપાનાં ચ પર્ણાનિ કા તત્ર પરિદેવના ॥

ચિદમ્બુધૌ સ્ફુરન્ત્ય્ એતા દેહબુદ્બુદપઙ્ક્તયઃ ।
ઇતશ્ ચાન્યા ઇતશ્ ચાન્યા એતાસ્વ્ આસ્થા ન ધીમતઃ ॥

સર્વગાપિ ચિદ્ એતસ્મિંશ્ ચેતસિ પ્રતિબિમ્બતે ।
પદાર્થમ્ અન્તર્ આદત્તે નાન્યો હિ મકુરાદ્ ઋતે ॥

ચિદમલનભસિ પ્રસન્નરૂપાઃ પરિવિતતે તદતન્મયે સ્ફુરન્તિ ।
કલકલમુખરાસ્ સ્ફુટાભિરામા વિવિધશરીરવિમોહતાપનદ્યઃ ॥