મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.35

ચિનોત્ય્ અલીકમ્ એવૈવં દુઃખિતાસ્મીતિ ભાવનાત્ ।
ચિદ્ વધૂઃ ક્ષીવસુપ્તૈવ પતિતાસ્મીત્ય્ અલં યથા ॥

અમૃતૈવ મૃતાસ્મીતિ વિપર્યસ્તમતિર્ વધૂઃ ।
યથા રોદિત્ય્ અનષ્ટૈવ નષ્ટાસ્મીતિ તથૈવ ચિત્ ॥

અકારણવિપર્યસ્તમતિર્ ભ્રાન્તમ્ અપિ સ્થિરમ્ ।
યથા જગત્ પશ્યતીદં તથાહન્તાભ્રમં ચિતિઃ ॥

ચિત્ત્વં હિ કારણં તસ્યાસ્ સંસારાનુભવે ચિતેઃ ।
ન ચ તત્કારણં કિઞ્ચિચ્ ચિત્ત્વાન્યત્વાત્યસમ્ભવાત્ ॥

એવં હિ કારણાભાવાચ્ ચેત્યસ્યાસમ્ભવાદ્ અપિ ।
નાસૌ ચિન્ ન ચ તચ્ ચેત્યં ન ચ તચ્ ચેત્યતે તયા ॥

ન દૃશ્યદર્શનદ્રષ્ટૃરૂપં તૈલમ્ ઇવોપલે ।
ન કર્તૃકર્મકરણદૃગ્ ઇન્દાવ્ ઇવ કૃષ્ણતા ॥

ન મનોમેયમાનાનિ નભસીવ નવાઙ્કુરઃ ।
ન ચિચ્ચેતનચેત્યાદિ નન્દને ખદિરો યથા ॥

નાહન્ત્વત્વત્ત્વતત્ત્વાદિ પર્વતત્વમ્ ઇવામ્બરે ।
ન ચેહત્વાન્યદેશત્વે શઙ્ખત્વક્ષ્વ્ ઇવ કજ્જલમ્ ॥

નાનાનાના ન ચાપ્ય્ અન્તર્ અણાવ્ ઇવ સુમેરવઃ ।
ન ચ શબ્દાર્થશબ્દશ્રીર્ મહોષરલતા યથા ॥

નેતિ નેતિ ન ચૈવાર્કમણ્ડલે રજની યથા ।
ન વસ્તુતાવસ્તુતે ચ તુષારેષુ યથોષ્ણતા ॥

ન શૂન્યતાશૂન્યતે ચ શિલાકોશ ઇવ દ્રુમઃ ।
શૂન્યતાશૂન્યતા નાપિ મહતી ખ ઇવાખતા ॥

કેવલં કેવલીભાવસ્ સ્વસ્થતૈવાવશિષ્યતે ।
ન કશ્ચિત્ કસ્યચિદ્ દોષો જ્ઞતયૈતદ્ અવાપ્યતે ॥

નઞર્થાભાવનામાત્રેણાનર્થઃ પ્રસૃતશ્ ચિતેઃ ।
નઞર્થભાવનામાત્રેણાનર્થ ઉપશામ્યતિ ॥

નઞર્થભાવનામાત્રાદ્ ઋતે ઽત્રાઙ્ગોપયુજ્યતે ।
ન તૃણં ન ચ ત્રૈલોક્યમ્ ઇતિ સ્વાયત્તતાત્ર તે ॥

સ્વાયત્ત એવ હ્ય્ એષો ઽર્થો દુસ્સાધો ઽભાવનાત્ સ્થિતઃ ।
યદ્ યન્ ન સાધ્યતે પુંસા તત્ કથં કિલ લભ્યતે ॥

નિર્વિકલ્પાદ્વિતીયા ચિદ્ યાસૌ સકલગા સતી ।
પરમૈકા પરા સાચ્છા દીપિકા તેજસામ્ અપિ ॥

સૈષાવભાસનકરી સર્વગા નિત્યનિર્મલા ।
નિત્યોદિતા નિર્મનસ્કા નિર્વિકારા નિરઞ્જના ॥

ઘટે પટે વટે કુડ્યે શકટે વાનરે સુરે ।
અસુરે સાગરે ભૂતે નરે નાગે ચ સંસ્થિતા ॥

સાક્ષિવત્ તિષ્ઠતિ સતી સ્પન્દતે ચ ન કુત્રચિત્ ।
દીપઃ પ્રકાશનાયૈવ કરોતિ ન પુનઃ ક્રિયામ્ ॥

મલિનાપ્ય્ અમલૈષા સા વિકલ્પાઢ્યાવિકલ્પિની ।
જડૈવાજડતાસારા નસર્વા સર્વમ્ એવ ચ ॥

નિર્વિકલ્પા પરા સૂક્ષ્મા ચિચ્ ચિનોતિ સ્વસંવિદમ્ ।
વાત એવાઙ્ગમર્માદિ યથા યન્ત્રાદિ ચેષ્ટતે ॥

રૂપાલોકમનસ્કારવલિતા ચિદ્ અબોધતઃ ।
બોધતસ્ સૈવ ભવતિ નૈષા સદસતી યતઃ ॥

સા પરૈવ ચિદ્ અત્યચ્છા ચિન્તામ્ આયાતિ ચેતનાત્ ।
સાધુર્ એવ યથાસાધુસંવિત્તેર્ દુર્જનૈષણામ્ ॥

સતમસ્ સ્વર્ણમ્ આયાતિ તામ્રતાં મલમાર્જનાત્ ।
પુનઃ કનકતામ્ એતિ યથા ચિત્ પરમા તથા ॥

શ્વાસોપશાન્તાવ્ આદર્શો યથૈતિ પ્રથમાં સ્થિતિમ્ ।
તથા સર્ગમ્ ઇહાગત્ય બોધાત્ સ્વં યાતિ ચિત્ પદમ્ ॥

સ્વભાવાવેદનાદ્ અસ્યાસ્ સંસારસ્ સમ્પ્રવર્તતે ।
સ્વભાવવેદનાદ્ એષ ત્વ્ અસન્ન્ એવોપશામ્યતિ ॥

યદા ચિત્ત્વાચ્ ચિનોત્ય્ અન્તર્ અન્યતામ્ અસતીં તદા ।
અહન્તામ્ ઇવ સમ્પ્રાપ્ય નશ્યતીવાપ્ય્ અનાશિની ॥

ઈષત્સ્પન્દાદ્ અધો યાતિ શૃઙ્ગપ્રાન્તાતલોપલઃ ।
યથા તથૈવ સંવિત્તેર્ અધઃપાતો મહાચિતઃ ॥

રૂપાદીનાં તુ સત્તૈષા ચેત્યમ્ એવામલૈવ ચિત્ ।
દ્વિત્વૈકત્વે ત્વ્ અબોધોત્થે બોધેન વિલયં ગતે ॥

સત્તામાત્રેણ ચિત્ત્વસ્ય બોધશ્ ચિત્તેન્દ્રિયાદિષુ ।
આલોકસત્તામાત્રેણ વ્યવહારઃ ક્રિયાસ્વ્ ઇવ ॥

વાતાત્ કનીનિકાસ્પન્દસ્ તદ્દીપ્તિર્ દૃષ્ટિર્ ઉચ્યતે ।
તદ્બાહ્યપાતિતા રૂપં રૂપબોધસ્ તુ ચિત્ પરા ॥

ત્વઙ્મારુતૌ જડૌ તુચ્છૌ તત્સઙ્ગસ્ સ્પર્શ ઉચ્યતે ।
મનનં સ્પર્શસંવિત્તિસ્ તત્સંવિત્તિસ્ તુ ચિત્ પરા ॥

ગન્ધતન્માત્રપવનસમ્બન્ધો ગન્ધસંવિદઃ ।
આસાં તુ મનસા હીનં વેદનં પરમૈવ ચિત્ ॥

શબ્દતન્માત્રશ્રવણશક્તેસ્ સઙ્ગાન્ મનો વિના ।
સુષુપ્તસદૃશી સંવિત્ પરમા ચિદ્ ઉદાહૃતા ॥

ક્રિયોન્મુખત્વં સઙ્કલ્પાત્ સઙ્કલ્પો મનનક્રમઃ ।
મનનં ચિત્સ્વકાલુષ્યમ્ આત્મા ચિન્ નિર્મલા ભવેત્ ॥

ચિત્ પ્રકાશાત્મિકા નિત્યા સ્વાત્મન્ય્ એવ ચ સંસ્થિતા ।
ઇદમ્ અન્તર્ જગદ્ ધત્તે સન્નિવેશં યથા શિલા ॥

અદ્વિતીયં દધાનેદં વિકારાદિવિવર્જિતા ।
નાસ્તમ્ એતિ ન ચોદેતિ સ્પન્દતે નો ન વર્ધતે ॥

સઙ્કલ્પાજ્ જીવતામ્ એત્ય નિસ્સઙ્કલ્પાત્મનાત્મના ।
ચિજ્ જડં ચાજડં ભાવં ભાવયન્તી સ્વયં સ્થિતા ॥

રથસ્ ત્વ્ અસ્યાસ્ સ્મૃતો જીવો જીવસ્યાહઙ્કૃતી રથઃ ।
અહઙ્કૃતે રથો બુદ્ધિસ્ તથા બુદ્ધેર્ મનો રથઃ ॥

મનસસ્ તુ રથઃ પ્રાણઃ પ્રાણસ્યાક્ષગણો રથઃ ।
અક્ષૌઘસ્ય રથો દેહો દેહસ્ય સ્પન્દનં રથઃ ॥

સ્પન્દનં કર્મ સંસારો જરામરણપઞ્જરમ્ ।
એવં પ્રવર્તિતં ચક્રમ્ ઇદમ્ આધિવિભૂતિજમ્ ॥

પ્રતિભાસત એવાત્મન્ય્ અસત્સ્વપ્ન ઇવાતતઃ ।
મનાગ્ અપિ ન સત્યાત્મ મૃગતૃષ્ણામ્બુવત્ સ્થિતમ્ ॥

રથસ્ ત્વ્ અસ્યાસ્ સ્મૃતઃ પ્રાણઃ કલનાયા મુનીશ્વર ।
યત્ર પ્રાણમરુત્ તત્ર મનનં પરિતિષ્ઠતિ ॥

યત્ર સ્થિતૈષા કલના તદ્ એવ પરિચોપતિ ।
યત્ પ્રયાતિ વનં વાત્યા તદ્ એવ પરિઘૂર્ણતે ॥

મનસ્ય્ આકાશસંલીને ન પ્રાણઃ પરિચોપતિ ।
તેજસ્ય્ અસત્તામ્ આયાતે ન રૂપમ્ ઇવ રાજતે ॥

પ્રાણે પ્રશાન્તે મનુતે ન મનો ઽન્તર્ મનાગ્ અપિ ।
વાત્યાયામ્ ઉપશાન્તાયાં ન રજો હિ વિકમ્પતે ॥

યત્ર પ્રાણમરુદ્ યાતિ મનસ્ તત્રૈવ તિષ્ઠતિ ।
યત્ર યત્રાનુસરતિ રથસ્ તત્રૈવ સારથિઃ ॥

પ્રાણસમ્પ્રેરિતં ચિત્તં યાતિ દેશાન્તરં ક્ષણાત્ ।
ક્ષેપણોન્મુક્તપાષાણ ઇવ તન્ નાન્યથા જવિ ॥

યત્ર પુષ્પં તત્ર ગન્ધો યત્રાગ્નિસ્ તત્ર ચોષ્ણતા ।
યત્ર પ્રાણો મનસ્ તત્ર યત્રેન્દુસ્ તત્ર તદ્રુચિઃ ॥

સંવિત્તિઃ પવનસ્પન્દાન્ નાડીસંસ્પર્શતસ્ સ્વતઃ ।
સંવિત્તેસ્ સ્ફારતા ચિત્તમ્ અતસ્ તત્ પ્રાણકોટરે ॥

સર્વત્ર વિદ્યતે સંવિદ્ વ્યોમસ્વચ્છા જડાજડે ।
ક્ષુભ્યતીવ તુ સા પ્રાણસ્પન્દાદ્ ઇત્ય્ અનુભૂયતે ॥

સત્તામાત્રસ્વરૂપેણ જડેષુ સમવસ્થિતા ।
પ્રાણસમ્બોધિતોદેતિ વેદનાત્મતયાજડે ॥

નાનાસ્ફારસમુલ્લાસૈર્ યઃ પૂર્વં પરિવલ્ગિતઃ ।
પ્રાણો ઽતીતે તુ મનને સ એવાશુ ન ચોપતિ ॥

પુર્યષ્ટકે ચિત્ પરમા સ્વે મુને પ્રતિબિમ્બતિ ।
આદર્શ એવ પ્રતિમા દૃશ્યતે નોપલાદિષુ ॥

મનઃ પુર્યષ્ટકં વિદ્ધિ સર્વકાર્યૈકકારણમ્ ।
તદ્ એવ ભેદૈઃ કથિતમ્ અન્યૈસ્ સ્વાશયકલ્પિતૈઃ ॥

યસ્માદ્ ઉદેતિ ફલમ્ આકુલદૃશ્યજાલં તત્ તન્ ન વસ્ત્વિતરદ્ ઇત્ય્ અનુભૂતમ્ ઉચ્ચૈઃ ।
તસ્માન્ મનો વિપરિવર્તિ હિ દેહદૃષ્ટ્યા સર્વં તુ તત્પરમ્ અવસ્ત્વ્ ઇતિ વિદ્ધિ તત્ ત્વમ્ ॥