Mokṣopāya · Chapter 6.179

jñānena jñeyaniṣṭhatvād yo 'citaṃ citam eva vā /
na bhuñjate karmaphalaṃ sa jñānīty abhidhīyate //

jñātvā samyag anuṣṭhānaṃ dṛśyate yasya karmasu /
nirvāsanātmakaṃ jñasya sa jñānīty abhidhīyate //

antaśśītalatehāsu prājñair yasyāvalokyate /
akṛtrimaiva śāntasya sa jñānīty abhidhīyate //

apunarjanmane yas syād bodhas sa jñānaśabdabhāk /
vasanāśanadā śeṣā vyavasthā śilpajīvikā //

pravāhāpatite kārye kāmasaṅkalpavarjitaḥ /
tiṣṭhaty ākāśahṛdayo yas sa paṇḍita ucyate //

akāraṇaṃ pravartante iva bhāvā akāraṇāt /
avidyamānā apy ete vidyamānā iva sthitāḥ //

āvirbhāvatirobhāvair bhāvābhāvabhavābhavaiḥ /
paścāt kāraṇatāṃ yānti mithaẖ kāraṇakarmabhiḥ //

asataś śaśaśṛṅgāder mṛgatṛṣṇāmbhaso 'tha vā /
ālokanād alabhyasya kīdṛk syād atha kāraṇam //

asataś śaśaśṛṅgādeẖ kāraṇaṃ mārgayanti ye /
vandhyāputrasya pautrasya skandham āsādayanti te //

asatyapratibhāsānām etad evāśu kāraṇam /
yad anālokanaṃ nāma samālokākṣayakṣayam //

paramātmāyate jīvo 'budhyamānas tv acetanam /
cetanaṃ budhyamānas tu jīva evāvatiṣṭhate //

paramātmaiva jīvo 'yaṃ budhyamānas tv acetanam /
āmra eva rasāpatteḫ prayāti sahakāratām //

cetanaṃ budhyamānas tu jīva evāvatiṣṭhate /
jīvo jīvati jīrṇeṣu jātijanmasu jarjaraḥ //

ye parāṃ dṛṣṭim āyātā dṛśyaśrīpāradarśinaḥ /
na vidyamānam apy asti teṣāṃ vedanam ātatam //

ye parāṃ dṛṣṭim āyātā viddhi teṣām apām iva /
arūpālokamananaṃ spandam aspandanaṃ sadā //

ye parāṃ dṛṣṭim āyātā viddhi teṣām apām iva /
spandam aspandanaṃ sarvam avedanavaśād iha //

arūpālokamananaṃ veṣṭitonmuktadāmavat /
buddhāẖ karmasu ceṣṭante vṛkṣapattreṣv ivānilāḥ //

ye parāṃ dṛṣṭim āyātās saṃsṛteḫ pāradarśinaḥ /
na te karma praśaṃsanti kūpaṃ nadyāṃ pibann iva //

ye baddhavāsanā mūḍhāẖ karma śaṃsanti te 'nagha /
śrutismṛtyuditaṃ tena vinādho'dhaḫ patanti te //

indriyāṇi patanty arthaṃ dhṛṣṭagṛdhrā ivāmiṣam /
tāni saṃyamya manasā yukta āsīta tatparaḥ //

nāsanniveśaṃ hemāsti nāsargaṃ brahma vidyate /
kiṃ tu sargādiśabdārthamuktaṃ yuktam ataś śivam //

ekāndhakāre sampanne vyavahāro yugakṣaye /
nirvibhāgo nirābhāso yathā brahmaghane tathā //

abhrodare 'bhrabhāgānāṃ spandāspandamayī yathā /
svasaṃvidātmikā sattā bhūtānām īśvare tathā //

jalasyāntar jalāṃśānāṃ dvaitādvaitamayo yathā /
svasaṃvidātmā svaspandas tathā brahmaṇi bhūtadṛk //

yathāmbare 'mbarāṃśānāṃ dvaitādvaitaikatātmani /
svasaṃvidātmikā sattā bhūtānām īśvare tathā //

ananyāvayavavyāptir yathāvayavini sthitā /
ananyā sṛṣṭir ābhāti tathānavayave śive //

jagato 'ntar ahaṃrūpam ahaṃrūpāntare jagat /
sthitam anyo'nyavalitaṃ kadalīdalapīṭhavat //

rūpālokamanaskārai randhrair bahir iva sthitām /
sṛṣṭiṃ paśyati jīvo 'ntas sarasīm iva parvataḥ //

jīvo jagattayātmānaṃ paśyaty ayam akāraṇam /
hemeva kaṭakāditvaṃ tad apaśyan na paśyati //

jīvanto 'pi na jīvanti mriyante na mṛtā api /
santo 'pi na ca santīva parāvaravidaś śubhāḥ //

prabuddhas sarvakarmāṇi kurvann api na paśyati /
gṛhakarmāṇi gehastho goṣṭhabhāṇḍamanā iva //

virāḍ hṛdi yathā candraḫ pratidehaṃ tathā sthitaḥ /
jīvo himakaṇākāras sthūle sthūlo laghau laghuḥ //

ahamātmā trikoṇatvam upagacchati kalpanāt /
asad eva sadābhāsaṃ manyate cetanād vapuḥ //

karmakośe trikoṇe tu śukrasāro 'vatiṣṭhate /
dehe jīvo 'ham ity ātmā svāmodaẖ kusume yathā //

aham ity eva śukrasthā saṃvid āpādamastakam /
visaraty akhile jyotsnā yathā brahmāṇḍamaṇḍape //

akṣarandhrapraṇālena vivṛtaṃ vedanodakam /
vyāpnoti trijagad dhūmo viyan meghatayā yathā //

dehe yady apy aśeṣe 'smin bahir antaś ca vedanam /
vidyate tat tathāpy atra śukre 'sti ghanavāsanam //

jīvas saṅkalpamātrātmā yatsaṅkalpo 'vatiṣṭhate /
hṛdi bhūtvā sa evāśu bahiḫ prasarati sphuṭam //

yathāsthitāsyāṃ niścintāṃ varjayitvāmbaropamām /
na kayācid api sthityā śāmyaty aham iti bhramaḥ //

cintā tu cintyamānāpi bhāvanīyāmbaropamā /
ahambhāvopaśamane śamanena krameṇa te //

tajjñā vyavaharantīha bhāvyabhāvanavarjitam /
arūpālokamananaṃ maunadārunarā iva //

akiñcidbhāvano yas syāt sa mukta iti kathyate /
jīvann ākāśaviśado baddhas tv anya iva sphuṭam //

aham ity eva śukrasthā saṃvid āpādamastakam /
visaraty akhile dehe brahmāṇḍe 'rkaprabhā yathā //

dṛṅ netraṃ svadanaṃ jihvā śrutiś śrotraṃ bhavaty asau /
ityādyā vāsanāḫ pañca baddhvā tāsu nimajjati //

vidbhāvo 'kṣatayodeti mano bhūtvaikadeśataḥ /
sarvago 'pi raso bhūmau yathāṅkuratayā madhau //

yo bhāvayati bhāveṣu neha rūḍheṣv abhāvatām /
tasyāyatnavato duẖkham anantaṃ nopaśāmyati //

yena kenacid ācchanno yena kenacid āśitaḥ /
yatra kvacana śāyī jñas samrāḍ iva virājate //

vāsanābhir upeto 'pi samagrābhir avāsanaḥ /
antaśśūnyo 'py aśūnyātmā kham iva śvasanānvitaḥ //

āsane śayane yāne sthito yatnena bodhyate /
nidrālur iva nirvāṇamanomanananirvṛtaḥ //

saṃvinmātraṃ hi puruṣas sarvago 'pi sa tiṣṭhati /
sphuṭaṃ sāre śarīrasya yathā gandho 'bjakoṭare //

saṃvinmātraṃ vidur jantuṃ tasya prasaraṇaṃ jagat /
ātmaniṣṭhatvam ajagat paramety upadeśabhūḥ //

nīraso bhava bhāveṣu sarveṣu vibhavādiṣu /
pāṣāṇaṃ hṛdayaṃ kṛtvā tathā bhavasi bhūtaye //

sādho hṛdayasauṣiryam asauṣiryam ivāstu te /
avidvadvapuṣo 'vittvād upalasyeva rāghava //

tajjñājñayor aśeṣeṣu bhāvābhāveṣu karmasu /
ṛte nirvāsanatvāt tu na viśeṣo 'sti kaścana //

sattaivaiṣā vido yat sā bhavaty unmiṣitā jagat /
paraṃ tattvaṃ nimiṣitā dṛg ivānāmakaṃ tatam //

dṛśyaṃ vinaśyaty akhilaṃ vinaṣṭaṃ jāyate punaḥ /
yan na naṣṭaṃ na cotpannaṃ tat sat tad bhava tad bhavān //

bhāvanā jñaptinirmūlā bhāvitāpi na vidyate /
salilaṃ mṛgatṛṣṇeva na dadāti bhavāṅkuram //

yathābhūtārthasandarśacchinnāham iti bhāvanā /
dṛṣṭāpi na karoty antar dagdhaṃ bījam ivāṅkuram //

karma kurvann akurvan vā vītarāgo nirāmayaḥ /
nirmanā nityanirvāṇo munir ātmani tiṣṭhati //

cittopaśāntau saṃśāntāś śāntaye bhogabandhavaḥ /
na tv abhāvaparikṣīṇāś cittam eṣāṃ kilākaraḥ //

aghanaẖ kevalāloko buddho jīvaḫ parāyate /
sa evānyo 'py ananyo 'ntaraparāhṇa ivātapaḥ //

ekadeśasthitāt puṃso dūraṃ yātasya cetasaḥ /
yad rūpam akalaṃ madhye tad rūpaṃ paramātmanaḥ //

cāru cid vyomakarpūraṃ yac camatkurute svayam /
anantam antar avyaktaṃ jagad ity eva vetti tat //

gatabhavabhramabhāsuram akṣayaṃ śamam upetam upekṣitadīpavat /
sthitam apīha janaṃ jagadīśvarā nanu namanti ramanti mudā ca khe //