મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.179

જ્ઞાનેન જ્ઞેયનિષ્ઠત્વાદ્ યો ઽચિતં ચિતમ્ એવ વા ।
ન ભુઞ્જતે કર્મફલં સ જ્ઞાનીત્ય્ અભિધીયતે ॥

જ્ઞાત્વા સમ્યગ્ અનુષ્ઠાનં દૃશ્યતે યસ્ય કર્મસુ ।
નિર્વાસનાત્મકં જ્ઞસ્ય સ જ્ઞાનીત્ય્ અભિધીયતે ॥

અન્તશ્શીતલતેહાસુ પ્રાજ્ઞૈર્ યસ્યાવલોક્યતે ।
અકૃત્રિમૈવ શાન્તસ્ય સ જ્ઞાનીત્ય્ અભિધીયતે ॥

અપુનર્જન્મને યસ્ સ્યાદ્ બોધસ્ સ જ્ઞાનશબ્દભાક્ ।
વસનાશનદા શેષા વ્યવસ્થા શિલ્પજીવિકા ॥

પ્રવાહાપતિતે કાર્યે કામસઙ્કલ્પવર્જિતઃ ।
તિષ્ઠત્ય્ આકાશહૃદયો યસ્ સ પણ્ડિત ઉચ્યતે ॥

અકારણં પ્રવર્તન્તે ઇવ ભાવા અકારણાત્ ।
અવિદ્યમાના અપ્ય્ એતે વિદ્યમાના ઇવ સ્થિતાઃ ॥

આવિર્ભાવતિરોભાવૈર્ ભાવાભાવભવાભવૈઃ ।
પશ્ચાત્ કારણતાં યાન્તિ મિથẖ કારણકર્મભિઃ ॥

અસતશ્ શશશૃઙ્ગાદેર્ મૃગતૃષ્ણામ્ભસો ઽથ વા ।
આલોકનાદ્ અલભ્યસ્ય કીદૃક્ સ્યાદ્ અથ કારણમ્ ॥

અસતશ્ શશશૃઙ્ગાદેẖ કારણં માર્ગયન્તિ યે ।
વન્ધ્યાપુત્રસ્ય પૌત્રસ્ય સ્કન્ધમ્ આસાદયન્તિ તે ॥

અસત્યપ્રતિભાસાનામ્ એતદ્ એવાશુ કારણમ્ ।
યદ્ અનાલોકનં નામ સમાલોકાક્ષયક્ષયમ્ ॥

પરમાત્માયતે જીવો ઽબુધ્યમાનસ્ ત્વ્ અચેતનમ્ ।
ચેતનં બુધ્યમાનસ્ તુ જીવ એવાવતિષ્ઠતે ॥

પરમાત્મૈવ જીવો ઽયં બુધ્યમાનસ્ ત્વ્ અચેતનમ્ ।
આમ્ર એવ રસાપત્તેḫ પ્રયાતિ સહકારતામ્ ॥

ચેતનં બુધ્યમાનસ્ તુ જીવ એવાવતિષ્ઠતે ।
જીવો જીવતિ જીર્ણેષુ જાતિજન્મસુ જર્જરઃ ॥

યે પરાં દૃષ્ટિમ્ આયાતા દૃશ્યશ્રીપારદર્શિનઃ ।
ન વિદ્યમાનમ્ અપ્ય્ અસ્તિ તેષાં વેદનમ્ આતતમ્ ॥

યે પરાં દૃષ્ટિમ્ આયાતા વિદ્ધિ તેષામ્ અપામ્ ઇવ ।
અરૂપાલોકમનનં સ્પન્દમ્ અસ્પન્દનં સદા ॥

યે પરાં દૃષ્ટિમ્ આયાતા વિદ્ધિ તેષામ્ અપામ્ ઇવ ।
સ્પન્દમ્ અસ્પન્દનં સર્વમ્ અવેદનવશાદ્ ઇહ ॥

અરૂપાલોકમનનં વેષ્ટિતોન્મુક્તદામવત્ ।
બુદ્ધાẖ કર્મસુ ચેષ્ટન્તે વૃક્ષપત્ત્રેષ્વ્ ઇવાનિલાઃ ॥

યે પરાં દૃષ્ટિમ્ આયાતાસ્ સંસૃતેḫ પારદર્શિનઃ ।
ન તે કર્મ પ્રશંસન્તિ કૂપં નદ્યાં પિબન્ન્ ઇવ ॥

યે બદ્ધવાસના મૂઢાẖ કર્મ શંસન્તિ તે ઽનઘ ।
શ્રુતિસ્મૃત્યુદિતં તેન વિનાધોઽધḫ પતન્તિ તે ॥

ઇન્દ્રિયાણિ પતન્ત્ય્ અર્થં ધૃષ્ટગૃધ્રા ઇવામિષમ્ ।
તાનિ સંયમ્ય મનસા યુક્ત આસીત તત્પરઃ ॥

નાસન્નિવેશં હેમાસ્તિ નાસર્ગં બ્રહ્મ વિદ્યતે ।
કિં તુ સર્ગાદિશબ્દાર્થમુક્તં યુક્તમ્ અતશ્ શિવમ્ ॥

એકાન્ધકારે સમ્પન્ને વ્યવહારો યુગક્ષયે ।
નિર્વિભાગો નિરાભાસો યથા બ્રહ્મઘને તથા ॥

અભ્રોદરે ઽભ્રભાગાનાં સ્પન્દાસ્પન્દમયી યથા ।
સ્વસંવિદાત્મિકા સત્તા ભૂતાનામ્ ઈશ્વરે તથા ॥

જલસ્યાન્તર્ જલાંશાનાં દ્વૈતાદ્વૈતમયો યથા ।
સ્વસંવિદાત્મા સ્વસ્પન્દસ્ તથા બ્રહ્મણિ ભૂતદૃક્ ॥

યથામ્બરે ઽમ્બરાંશાનાં દ્વૈતાદ્વૈતૈકતાત્મનિ ।
સ્વસંવિદાત્મિકા સત્તા ભૂતાનામ્ ઈશ્વરે તથા ॥

અનન્યાવયવવ્યાપ્તિર્ યથાવયવિનિ સ્થિતા ।
અનન્યા સૃષ્ટિર્ આભાતિ તથાનવયવે શિવે ॥

જગતો ઽન્તર્ અહંરૂપમ્ અહંરૂપાન્તરે જગત્ ।
સ્થિતમ્ અન્યોઽન્યવલિતં કદલીદલપીઠવત્ ॥

રૂપાલોકમનસ્કારૈ રન્ધ્રૈર્ બહિર્ ઇવ સ્થિતામ્ ।
સૃષ્ટિં પશ્યતિ જીવો ઽન્તસ્ સરસીમ્ ઇવ પર્વતઃ ॥

જીવો જગત્તયાત્માનં પશ્યત્ય્ અયમ્ અકારણમ્ ।
હેમેવ કટકાદિત્વં તદ્ અપશ્યન્ ન પશ્યતિ ॥

જીવન્તો ઽપિ ન જીવન્તિ મ્રિયન્તે ન મૃતા અપિ ।
સન્તો ઽપિ ન ચ સન્તીવ પરાવરવિદશ્ શુભાઃ ॥

પ્રબુદ્ધસ્ સર્વકર્માણિ કુર્વન્ન્ અપિ ન પશ્યતિ ।
ગૃહકર્માણિ ગેહસ્થો ગોષ્ઠભાણ્ડમના ઇવ ॥

વિરાડ્ હૃદિ યથા ચન્દ્રḫ પ્રતિદેહં તથા સ્થિતઃ ।
જીવો હિમકણાકારસ્ સ્થૂલે સ્થૂલો લઘૌ લઘુઃ ॥

અહમાત્મા ત્રિકોણત્વમ્ ઉપગચ્છતિ કલ્પનાત્ ।
અસદ્ એવ સદાભાસં મન્યતે ચેતનાદ્ વપુઃ ॥

કર્મકોશે ત્રિકોણે તુ શુક્રસારો ઽવતિષ્ઠતે ।
દેહે જીવો ઽહમ્ ઇત્ય્ આત્મા સ્વામોદẖ કુસુમે યથા ॥

અહમ્ ઇત્ય્ એવ શુક્રસ્થા સંવિદ્ આપાદમસ્તકમ્ ।
વિસરત્ય્ અખિલે જ્યોત્સ્ના યથા બ્રહ્માણ્ડમણ્ડપે ॥

અક્ષરન્ધ્રપ્રણાલેન વિવૃતં વેદનોદકમ્ ।
વ્યાપ્નોતિ ત્રિજગદ્ ધૂમો વિયન્ મેઘતયા યથા ॥

દેહે યદ્ય્ અપ્ય્ અશેષે ઽસ્મિન્ બહિર્ અન્તશ્ ચ વેદનમ્ ।
વિદ્યતે તત્ તથાપ્ય્ અત્ર શુક્રે ઽસ્તિ ઘનવાસનમ્ ॥

જીવસ્ સઙ્કલ્પમાત્રાત્મા યત્સઙ્કલ્પો ઽવતિષ્ઠતે ।
હૃદિ ભૂત્વા સ એવાશુ બહિḫ પ્રસરતિ સ્ફુટમ્ ॥

યથાસ્થિતાસ્યાં નિશ્ચિન્તાં વર્જયિત્વામ્બરોપમામ્ ।
ન કયાચિદ્ અપિ સ્થિત્યા શામ્યત્ય્ અહમ્ ઇતિ ભ્રમઃ ॥

ચિન્તા તુ ચિન્ત્યમાનાપિ ભાવનીયામ્બરોપમા ।
અહમ્ભાવોપશમને શમનેન ક્રમેણ તે ॥

તજ્જ્ઞા વ્યવહરન્તીહ ભાવ્યભાવનવર્જિતમ્ ।
અરૂપાલોકમનનં મૌનદારુનરા ઇવ ॥

અકિઞ્ચિદ્ભાવનો યસ્ સ્યાત્ સ મુક્ત ઇતિ કથ્યતે ।
જીવન્ન્ આકાશવિશદો બદ્ધસ્ ત્વ્ અન્ય ઇવ સ્ફુટમ્ ॥

અહમ્ ઇત્ય્ એવ શુક્રસ્થા સંવિદ્ આપાદમસ્તકમ્ ।
વિસરત્ય્ અખિલે દેહે બ્રહ્માણ્ડે ઽર્કપ્રભા યથા ॥

દૃઙ્ નેત્રં સ્વદનં જિહ્વા શ્રુતિશ્ શ્રોત્રં ભવત્ય્ અસૌ ।
ઇત્યાદ્યા વાસનાḫ પઞ્ચ બદ્ધ્વા તાસુ નિમજ્જતિ ॥

વિદ્ભાવો ઽક્ષતયોદેતિ મનો ભૂત્વૈકદેશતઃ ।
સર્વગો ઽપિ રસો ભૂમૌ યથાઙ્કુરતયા મધૌ ॥

યો ભાવયતિ ભાવેષુ નેહ રૂઢેષ્વ્ અભાવતામ્ ।
તસ્યાયત્નવતો દુẖખમ્ અનન્તં નોપશામ્યતિ ॥

યેન કેનચિદ્ આચ્છન્નો યેન કેનચિદ્ આશિતઃ ।
યત્ર ક્વચન શાયી જ્ઞસ્ સમ્રાડ્ ઇવ વિરાજતે ॥

વાસનાભિર્ ઉપેતો ઽપિ સમગ્રાભિર્ અવાસનઃ ।
અન્તશ્શૂન્યો ઽપ્ય્ અશૂન્યાત્મા ખમ્ ઇવ શ્વસનાન્વિતઃ ॥

આસને શયને યાને સ્થિતો યત્નેન બોધ્યતે ।
નિદ્રાલુર્ ઇવ નિર્વાણમનોમનનનિર્વૃતઃ ॥

સંવિન્માત્રં હિ પુરુષસ્ સર્વગો ઽપિ સ તિષ્ઠતિ ।
સ્ફુટં સારે શરીરસ્ય યથા ગન્ધો ઽબ્જકોટરે ॥

સંવિન્માત્રં વિદુર્ જન્તું તસ્ય પ્રસરણં જગત્ ।
આત્મનિષ્ઠત્વમ્ અજગત્ પરમેત્ય્ ઉપદેશભૂઃ ॥

નીરસો ભવ ભાવેષુ સર્વેષુ વિભવાદિષુ ।
પાષાણં હૃદયં કૃત્વા તથા ભવસિ ભૂતયે ॥

સાધો હૃદયસૌષિર્યમ્ અસૌષિર્યમ્ ઇવાસ્તુ તે ।
અવિદ્વદ્વપુષો ઽવિત્ત્વાદ્ ઉપલસ્યેવ રાઘવ ॥

તજ્જ્ઞાજ્ઞયોર્ અશેષેષુ ભાવાભાવેષુ કર્મસુ ।
ઋતે નિર્વાસનત્વાત્ તુ ન વિશેષો ઽસ્તિ કશ્ચન ॥

સત્તૈવૈષા વિદો યત્ સા ભવત્ય્ ઉન્મિષિતા જગત્ ।
પરં તત્ત્વં નિમિષિતા દૃગ્ ઇવાનામકં તતમ્ ॥

દૃશ્યં વિનશ્યત્ય્ અખિલં વિનષ્ટં જાયતે પુનઃ ।
યન્ ન નષ્ટં ન ચોત્પન્નં તત્ સત્ તદ્ ભવ તદ્ ભવાન્ ॥

ભાવના જ્ઞપ્તિનિર્મૂલા ભાવિતાપિ ન વિદ્યતે ।
સલિલં મૃગતૃષ્ણેવ ન દદાતિ ભવાઙ્કુરમ્ ॥

યથાભૂતાર્થસન્દર્શચ્છિન્નાહમ્ ઇતિ ભાવના ।
દૃષ્ટાપિ ન કરોત્ય્ અન્તર્ દગ્ધં બીજમ્ ઇવાઙ્કુરમ્ ॥

કર્મ કુર્વન્ન્ અકુર્વન્ વા વીતરાગો નિરામયઃ ।
નિર્મના નિત્યનિર્વાણો મુનિર્ આત્મનિ તિષ્ઠતિ ॥

ચિત્તોપશાન્તૌ સંશાન્તાશ્ શાન્તયે ભોગબન્ધવઃ ।
ન ત્વ્ અભાવપરિક્ષીણાશ્ ચિત્તમ્ એષાં કિલાકરઃ ॥

અઘનẖ કેવલાલોકો બુદ્ધો જીવḫ પરાયતે ।
સ એવાન્યો ઽપ્ય્ અનન્યો ઽન્તરપરાહ્ણ ઇવાતપઃ ॥

એકદેશસ્થિતાત્ પુંસો દૂરં યાતસ્ય ચેતસઃ ।
યદ્ રૂપમ્ અકલં મધ્યે તદ્ રૂપં પરમાત્મનઃ ॥

ચારુ ચિદ્ વ્યોમકર્પૂરં યચ્ ચમત્કુરુતે સ્વયમ્ ।
અનન્તમ્ અન્તર્ અવ્યક્તં જગદ્ ઇત્ય્ એવ વેત્તિ તત્ ॥

ગતભવભ્રમભાસુરમ્ અક્ષયં શમમ્ ઉપેતમ્ ઉપેક્ષિતદીપવત્ ।
સ્થિતમ્ અપીહ જનં જગદીશ્વરા નનુ નમન્તિ રમન્તિ મુદા ચ ખે ॥