Mokṣopāya · Chapter 6.131

bhūyaś śṛṇu mahābāho saṅgraheṇa vaco mama /
yad vacmi tava bodhāya mayūrasyeva vāridaḥ //

tvadbodhanam upādeyam ātmīyāt tapaso mama /
abuddhapṛcchakā rāma ke raghūṇāṃ hi daiśikāḥ //

janmāntaraśatābhyastaghanabhramaṇavihvalaḥ /
śṛṇu jīvan kathaṃ māyāpañjarāt pravimucyate //

kṛtāhambhāvanā saṃvij jīvādyabhidhayānvitā /
ahambhāvo 'tra mithyaiva satyaṃ saṃvid udāhṛtā //

yan mithyā tad bhramāyālpaṃ kālaṃ sphurati no ciram /
mohātmaśuktirupyādimṛgatṛṣṇādvicandravat //

yan mithyā tat kṣayaṃ yāti yat satyaṃ tan na naśyati /
ābālam etaj jagati prasiddham aśanādivat //

nāsato vidyate bhāvas snigdhatvaṃ sikatāsv iva /
sataś ca dṛṣṭo nābhāvo bhekacūrṇād aṇor api //

yathā bhekarajo 'lakṣyaṃ yāti prāvṛṣi bhekatām /
yatra yatra sthito jīvas tathodeti na naśyati //

kevalaṃ bhāvanāmātraṃ buddhyaivāsya pramārjaya /
ātmatvāyāṅga tāmrasya hematvāyeva kālatām //

jagadbhāvāsthayā muktaḫ prayāti paramātmatām /
jīvo vimuktaṃ kālimnā tāmraṃ kanakatām iva //

sarveṣām eva jīvānāṃ bhāvanā bhavabandhanī /
vāgureva vihaṅgānām ekāvaṣṭambhakāriṇī //

ātmatattvād ṛte nāsti madīyam aham ity alam /
yuktito niścaye rūḍhe nūnaṃ galati bhāvanā //

māṃsāsthyoghaś śavo dehaẖ khaṃ kham adrigaṇo jagat /
buddhyādayo vikalpāṃśāẖ ko 'haṃ mama kathaṃ ca kim //

saṃvido 'nantaśuddhāyāẖ kilākalitacetasaḥ /
iyattopaśamaṃ yāti bhāvanāpralaye sati //

samyagdarśanam evāsyā bhāvanāyā viśāmpate /
vināśaṃ viddhy anantābhaṃ yāminyā divasaṃ yathā //

praśāntavāsano jīva ekatāṃ yāti cidghane /
ghṛte ghṛtaṃ jale toyaṃ kṣīre kṣīram ivārpitam //

atadātmā tadātmā ca jīvaḫ prasphuratīśvare /
jvālāyāṃ tu yathāloko yathā gandhalavaẖ kṣitau //

yenaikatāṃ bhāvayati jīvas tad bhavati kṣaṇāt /
yaccittas tanmayo jantuẖ kenaitan nānubhūyate //

brahmabhāvanayā jīvo brahmatām eti śāśvatīm /
amṛtaṃ bhāvyate yena so 'mṛtībhavati svayam //

abrahmabhāvanāj jīvo dīnatām etya naśyati /
viṣabhāvanayaivāṅga viṣībhavati mānavaḥ //

ātmanas saṃvido 'cchasya saṃvedyakalanāmalam /
sampramārjyoditas saṃvidātmā vyavaharānagha //

svedotthadaṃśayaukāntaṃ bhūtajātaṃ surādy api /
kiṃ sarvam eva karmottham uta kiñcid vadeti me //

caturdaśavidhasyāsya bhūtajātasya rāghava /
kiñcit sakāraṇaṃ jātaṃ prāktanair ātmakarmabhiḥ //

kiñcin niṣkāraṇaṃ jātaṃ kacanaṃ sumaṇer iva /
svabhāvato 'dhunā karma kāraṇāttaṃ bhaviṣyati //

hārdāndhakāramārtāṇḍa saṃśayābdānilaprabho /
jagatāṃ bhūtajātasya jātasyātha bhaviṣyataḥ //

kiṃ kathaṃ kāraṇāyātaṃ kiṃ kathaṃ cāpy akāraṇam /
jātaṃ vā jāyate vāpi kathaṃ vāpi janiṣyate //

dikkālādyanavacchinnaṃ vyomny avyomni ca saṃsthitam /
cidvyomānubhavaprāpyam āmodaḫ pavane yathā //

kha ivārko 'mbudavyāpto vaṭabīja ivāṅkuraḥ /
vāyau spanda ivālakṣyaṃ vyomny avyomni ca cetanam //

tat kvacin nityam acalaṃ śāntaṃ samasamasthiti /
brahmāṇḍapārāmbaravad anantam avikāri ca //

kvacit svabhāvajāt spandāt sphuraty agnir iva tviṣā /
bhūtatanmātrabhāvena jagattāṃ samupeyuṣā //

kvacit prākspandasampannabhūtatanmātrarañjanāt /
bhūtatvaṃ samupādatte hemāṅgadadaśām iva //

yathā sattvam upekṣya svaṃ śanair vipro durīhayā /
aṅgīkaroti śūdratvaṃ tathā jāḍyaṃ cidīśvaraḥ //

bhūtāni dvividhāny evaṃ pratisargaṃ sphuranti hi /
adyacitspandajātāni ciracitspandajāni ca //

tatra ye citsvabhāvotthaspandajās te hi jīvakāḥ /
niṣkāraṇaṃ samutpannā rucayas sanmaṇer iva //

sakāraṇatvam adhunā gantavyaṃ tais svakarmabhiḥ /
daśāsu bandhamokṣāsu nāśe janmani karmaṇi //

īśvarāt samupāgatya bhuktajanmāntarās tu ye /
jātā janmani teṣāṃ hi prāktanaṃ karmakāraṇam //

adhunaiva hi sampannā ye jīvā brahmaṇaḫ padāt /
te hy akāraṇajanmāno bhaviṣyajjanmakāraṇam //

kāryakāraṇabhāvo 'yam īdṛśo jīvakarmaṇoḥ /
jīvo 'kāraṇajaḫ puṇyo dhanyaẖ kāraṇajas smṛtaḥ //

kecit puṇyāḫ prajāyante kecid dhanyāś ca jīvakāḥ /
puṇyā dhanyatvam āyānti na dhanyā yānti puṇyatām //

dhanyāḫ puṇyatvam agatā eva kecid vimokṣaṇāḥ /
dhanyatvān mokṣiṇaẖ kecid dhanyatvād api netare //

vīruttṛṇalatāgulmayaukakīṭakhagādayaḥ /
surāsuranarāhīndrapiśācāśīviṣādayaḥ //

kecid dhanyāẖ kecit puṇyāẖ kecid dhāsyanti puṇyatām /
puṇyatvān mokṣiṇaẖ kecid dhanyatvād vā tato 'pi no //

yathā ratnasya kacanaṃ spandanaṃ pavanasya ca /
yathauṣṇyam analādeś ca cinmātrasya tathā jagat //

asamyagdarśanotpannaṃ puṃstvaṃ sthāṇau yathoditam /
kṣīyate samyagālokād dvitvam eva tathātmani //

cinmātrasyātiśuddhasya nissaṅkalpoditātmanaḥ /
anantasya prakāśasya sarvagatvād raghūdvaha //

khād eva jāyate kaścit kaścid vyomny eva līyate /
jīvas saṅkalpamātrātmā madhāv iva jaradghanaḥ //

ātmānaṃ samyag ālokya yaẖ kha eva vilīyate /
na sa sandṛśyate bhūyo himaṃ tāpadrutaṃ yathā //

yas tv apaśyan svam ātmānaṃ saspandaẖ kalanātmabhiḥ /
karmabhis sa sphuraty uccair vilīno jāyate punaḥ //

yas saṅkalpaparispandais sthaulyam eti jaḍātmakaḥ /
prāvṛṣīva payovāhaẖ kṣīṇakṣīṇo 'py udety asau //

ātmatvāṃśānvitam api citsaṅkalpaṃ raghūdvaha /
dūrīkuru mahāsiddhyai viṣasiktam ivāśanam //

nirvikalpam anādyantam udāsīnam avasthitam /
sarvātmaikaṃ samuditaṃ cidvyoma bhava bhūtaye //

akāraṇam upāyānti sarve jīvāḫ parāt padāt /
paścāt kāraṇatāṃ yānti bandhamokṣadaśāsv iha //

saṅkalpitvaṃ hi bandhasya kāranaṃ tat parityaja /
mokṣas tu nissaṅkalpatvaṃ tadabhyāsaṃ dhiyā kuru //

akāraṇaṃ tv akaraṇāt sarvakāraṇakāraṇāt /
yāvan nimeṣam avyaktāj jīvas sampadyate śivāt //

tāvan nimeṣa evāsau yāti kāraṇatāṃ svayam /
saṃsṛtau svāsv avasthāsu vīciṣv iva calajjalam //

sāvadhāno bhavātas tvaṃ grāhyagrāhakasaṅgame /
ajasram eva saṅkalpadaśāḫ pariharañ śanaiḥ //

mā bhava grāhyabhāvātmā grāhakātmā ca mā bhava /
bhāvanām akhilāṃ tyaktvā yac chiṣṭaṃ tanmayo bhava //

grāhyagrāhakasambandhasāvadhāno hy anāratam /
akurvan vāpi kurvan vā muktim evānudhāvati //

grāhyagrāhakarūpātmā hy ajño rāma kṣaṇaṃ prati /
navaṃ navam upāyāti bandhanaṃ bhāvanāvaśāt //

grāhyagrāhakasambandhe rasabhāvanayā svayā /
nimeṣaṃ prati jīvasya bandho gacchati pīnatām //

grāhyagrāhakasambandhe vinaiva rasabhāvanām /
nimeṣaṃ prati jīvo 'yam ātmatām eti mokṣabhāk //

ajasraṃ yaṃ yam evārthaṃ pataty akṣagaṇo 'nagha /
badhyate tatra rāgeṇa tatrārāgeṇa mucyate //

kiñcic ced rocate tubhyaṃ tad baddho 'si bhavasthitau /
na kiñcid rocate te cet tan mukto 'si bhavasthiteḥ //

asmāt padārthanicayāt sahasthāvarajaṅgamāt /
tṛṇāder devaparyantān mā kiñcit tava rocatām //

ratir nityam anarthārtham aratiś śreyase nṛṇām /
antavattvād ratir duẖkhair anantair yojayen naram //

aratis san yad aśnāsi yat karoṣi jahāsi yat /
na kartāsi na bhoktāsi tatra muktamatiś śamī //

neha prajāyate kiñcin neha kiñcid vinaśyati /
sarvaṃ śāntaṃ nirālambaṃ cidvyomāmalam ātatam //

santo 'tītaṃ na śocanti bhaviṣyac cintayanti no /
vartamānaṃ ca gṛhṇanti kramaprāptaṃ sadānagha //

sphuranti jīvapuṣpāṇi jātāni brahmapādape /
tajjānyatanmayānīva phenā iva mahārṇave //

anyo'nyapratibimbena cidarṇavataraṅgakāḥ /
ekātmakā api dvitvaṃ yānti jīvā jagatsthitau //

dṛḍhabhāvanayā jīvo manastām upagacchati /
śītātiśayatas svacchaṃ payaḫ pāṣāṇatām iva //

manasi grathitāḫ pāśās tṛṣṇāmohamadādayaḥ /
vāgurāyām iva khagāḫ methyām iva ca tarṇakāḥ //

manasaiva mano rāma cchedanīyaṃ vijānatā /
vivekatīkṣṇenātaptam ayaseva balād ayaḥ //

ananyadavikārādijanitaṃ svasvabhāvajam /
vaicitryaṃ śikhipiñchasya yathā bhāti tathātmanaḥ //

nakiñcit kiñcid apy ātmā satyākāro 'py asadvapuḥ /
ākāśād apy alakṣyo 'sau jagadrūpo 'py arūpavān //

sālambe 'pi nirālambo nirvikāro vikāriṇi /
sābhāse 'pi nirābhāso naśyaty arthe na naśyati //

grāhyaṃ ca grāhakaṃ caiva grahaṇaṃ ca raghūdvaha /
yatra sattām upagataṃ tattvaṃ tatra sthiro bhava //

manasaiva manaś chinddhi saṃsārabhramaśāntaye /
kṣālayanti malenaiva malaṃ kṣālanakovidāḥ //

amanastvaṃ prayātasya na bhūyas te bhavo bhavet /
mananaṃ hi bhavaṃ viddhi svapnād yat tan na tatkṣayāt //

sarvaṃ cinmātram ātmaiva nāsty anyā kalaneti vā /
buddhvā na jāyase bhūyas sati cāsati cetasi //

sarvaṃ cinmātram ātmaiva nāsty anyad iti yā matiḥ /
tattvaṃ tad viddhi paramam unmanastvam ajanmane //

sati citte 'py acittatvaṃ yad ātmatvaikabhāvanāt /
tad acittatvam ākāre sati vāsati mokṣadam //

sarvaṃ cid iti bhāvena rāgadveṣadṛśoẖ kṣaye /
citte saty apy acittatve jāte bhūyobhavaẖ kutaḥ //

sukhāśayaiti saṅkalpaṃ jīvo duẖkhaṃ tato vrajet /
jīvo hi yatate bhūtyai samprāpnoty āpadaṃ parām //

mano vicāram āruhya mananānartham ujjhati /
yat karoti vimūḍhātmā tenaitan naśyati svayam //

vivekaṃ prāpya cetas svān saṅkalpān nāśayaty alam /
pūrvaṃ hi svajanān hanti durjanaḫ prāpya sampadam //

svajanān eva dahati durjanaḫ prathamotthitaḥ /
rūkṣaiś caṭacaṭāsphoṭair veṇūn veṇvanalo yathā //

prasāraṇāt pradṛśyante sṛṣṭayo 'ntargatāś citaḥ /
kadarkakasya vividhā yathā varṇakapaṅktayaḥ //

samastaśaktikacitam ekātma brahma saṃvṛtam /
vivṛtaṃ bhāti nānātve yātrāsv iva kadarkakam //

cinmātrālokitaṃ cittaṃ karotīmāṃ jagatsthitim /
nṛpekṣitaḫ pratīhāras sāmantaracanām iva //

cidrūṣitasya manasaẖ karma saṃsṛtināmakam /
rasāsiktasya bījasya pattrapuṣpaphalaṃ yathā //

atyullasadvividhabhaṅguravastujātaiś ciccakracañcalatayā samudeti viśvam /
tasyaiva samprati nivāraya cañcalatvaṃ buddhveha satyam atha vā ghanatāṃ nayasva //