મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.131

ભૂયશ્ શૃણુ મહાબાહો સઙ્ગ્રહેણ વચો મમ ।
યદ્ વચ્મિ તવ બોધાય મયૂરસ્યેવ વારિદઃ ॥

ત્વદ્બોધનમ્ ઉપાદેયમ્ આત્મીયાત્ તપસો મમ ।
અબુદ્ધપૃચ્છકા રામ કે રઘૂણાં હિ દૈશિકાઃ ॥

જન્માન્તરશતાભ્યસ્તઘનભ્રમણવિહ્વલઃ ।
શૃણુ જીવન્ કથં માયાપઞ્જરાત્ પ્રવિમુચ્યતે ॥

કૃતાહમ્ભાવના સંવિજ્ જીવાદ્યભિધયાન્વિતા ।
અહમ્ભાવો ઽત્ર મિથ્યૈવ સત્યં સંવિદ્ ઉદાહૃતા ॥

યન્ મિથ્યા તદ્ ભ્રમાયાલ્પં કાલં સ્ફુરતિ નો ચિરમ્ ।
મોહાત્મશુક્તિરુપ્યાદિમૃગતૃષ્ણાદ્વિચન્દ્રવત્ ॥

યન્ મિથ્યા તત્ ક્ષયં યાતિ યત્ સત્યં તન્ ન નશ્યતિ ।
આબાલમ્ એતજ્ જગતિ પ્રસિદ્ધમ્ અશનાદિવત્ ॥

નાસતો વિદ્યતે ભાવસ્ સ્નિગ્ધત્વં સિકતાસ્વ્ ઇવ ।
સતશ્ ચ દૃષ્ટો નાભાવો ભેકચૂર્ણાદ્ અણોર્ અપિ ॥

યથા ભેકરજો ઽલક્ષ્યં યાતિ પ્રાવૃષિ ભેકતામ્ ।
યત્ર યત્ર સ્થિતો જીવસ્ તથોદેતિ ન નશ્યતિ ॥

કેવલં ભાવનામાત્રં બુદ્ધ્યૈવાસ્ય પ્રમાર્જય ।
આત્મત્વાયાઙ્ગ તામ્રસ્ય હેમત્વાયેવ કાલતામ્ ॥

જગદ્ભાવાસ્થયા મુક્તḫ પ્રયાતિ પરમાત્મતામ્ ।
જીવો વિમુક્તં કાલિમ્ના તામ્રં કનકતામ્ ઇવ ॥

સર્વેષામ્ એવ જીવાનાં ભાવના ભવબન્ધની ।
વાગુરેવ વિહઙ્ગાનામ્ એકાવષ્ટમ્ભકારિણી ॥

આત્મતત્ત્વાદ્ ઋતે નાસ્તિ મદીયમ્ અહમ્ ઇત્ય્ અલમ્ ।
યુક્તિતો નિશ્ચયે રૂઢે નૂનં ગલતિ ભાવના ॥

માંસાસ્થ્યોઘશ્ શવો દેહẖ ખં ખમ્ અદ્રિગણો જગત્ ।
બુદ્ધ્યાદયો વિકલ્પાંશાẖ કો ઽહં મમ કથં ચ કિમ્ ॥

સંવિદો ઽનન્તશુદ્ધાયાẖ કિલાકલિતચેતસઃ ।
ઇયત્તોપશમં યાતિ ભાવનાપ્રલયે સતિ ॥

સમ્યગ્દર્શનમ્ એવાસ્યા ભાવનાયા વિશામ્પતે ।
વિનાશં વિદ્ધ્ય્ અનન્તાભં યામિન્યા દિવસં યથા ॥

પ્રશાન્તવાસનો જીવ એકતાં યાતિ ચિદ્ઘને ।
ઘૃતે ઘૃતં જલે તોયં ક્ષીરે ક્ષીરમ્ ઇવાર્પિતમ્ ॥

અતદાત્મા તદાત્મા ચ જીવḫ પ્રસ્ફુરતીશ્વરે ।
જ્વાલાયાં તુ યથાલોકો યથા ગન્ધલવẖ ક્ષિતૌ ॥

યેનૈકતાં ભાવયતિ જીવસ્ તદ્ ભવતિ ક્ષણાત્ ।
યચ્ચિત્તસ્ તન્મયો જન્તુẖ કેનૈતન્ નાનુભૂયતે ॥

બ્રહ્મભાવનયા જીવો બ્રહ્મતામ્ એતિ શાશ્વતીમ્ ।
અમૃતં ભાવ્યતે યેન સો ઽમૃતીભવતિ સ્વયમ્ ॥

અબ્રહ્મભાવનાજ્ જીવો દીનતામ્ એત્ય નશ્યતિ ।
વિષભાવનયૈવાઙ્ગ વિષીભવતિ માનવઃ ॥

આત્મનસ્ સંવિદો ઽચ્છસ્ય સંવેદ્યકલનામલમ્ ।
સમ્પ્રમાર્જ્યોદિતસ્ સંવિદાત્મા વ્યવહરાનઘ ॥

સ્વેદોત્થદંશયૌકાન્તં ભૂતજાતં સુરાદ્ય્ અપિ ।
કિં સર્વમ્ એવ કર્મોત્થમ્ ઉત કિઞ્ચિદ્ વદેતિ મે ॥

ચતુર્દશવિધસ્યાસ્ય ભૂતજાતસ્ય રાઘવ ।
કિઞ્ચિત્ સકારણં જાતં પ્રાક્તનૈર્ આત્મકર્મભિઃ ॥

કિઞ્ચિન્ નિષ્કારણં જાતં કચનં સુમણેર્ ઇવ ।
સ્વભાવતો ઽધુના કર્મ કારણાત્તં ભવિષ્યતિ ॥

હાર્દાન્ધકારમાર્તાણ્ડ સંશયાબ્દાનિલપ્રભો ।
જગતાં ભૂતજાતસ્ય જાતસ્યાથ ભવિષ્યતઃ ॥

કિં કથં કારણાયાતં કિં કથં ચાપ્ય્ અકારણમ્ ।
જાતં વા જાયતે વાપિ કથં વાપિ જનિષ્યતે ॥

દિક્કાલાદ્યનવચ્છિન્નં વ્યોમ્ન્ય્ અવ્યોમ્નિ ચ સંસ્થિતમ્ ।
ચિદ્વ્યોમાનુભવપ્રાપ્યમ્ આમોદḫ પવને યથા ॥

ખ ઇવાર્કો ઽમ્બુદવ્યાપ્તો વટબીજ ઇવાઙ્કુરઃ ।
વાયૌ સ્પન્દ ઇવાલક્ષ્યં વ્યોમ્ન્ય્ અવ્યોમ્નિ ચ ચેતનમ્ ॥

તત્ ક્વચિન્ નિત્યમ્ અચલં શાન્તં સમસમસ્થિતિ ।
બ્રહ્માણ્ડપારામ્બરવદ્ અનન્તમ્ અવિકારિ ચ ॥

ક્વચિત્ સ્વભાવજાત્ સ્પન્દાત્ સ્ફુરત્ય્ અગ્નિર્ ઇવ ત્વિષા ।
ભૂતતન્માત્રભાવેન જગત્તાં સમુપેયુષા ॥

ક્વચિત્ પ્રાક્સ્પન્દસમ્પન્નભૂતતન્માત્રરઞ્જનાત્ ।
ભૂતત્વં સમુપાદત્તે હેમાઙ્ગદદશામ્ ઇવ ॥

યથા સત્ત્વમ્ ઉપેક્ષ્ય સ્વં શનૈર્ વિપ્રો દુરીહયા ।
અઙ્ગીકરોતિ શૂદ્રત્વં તથા જાડ્યં ચિદીશ્વરઃ ॥

ભૂતાનિ દ્વિવિધાન્ય્ એવં પ્રતિસર્ગં સ્ફુરન્તિ હિ ।
અદ્યચિત્સ્પન્દજાતાનિ ચિરચિત્સ્પન્દજાનિ ચ ॥

તત્ર યે ચિત્સ્વભાવોત્થસ્પન્દજાસ્ તે હિ જીવકાઃ ।
નિષ્કારણં સમુત્પન્ના રુચયસ્ સન્મણેર્ ઇવ ॥

સકારણત્વમ્ અધુના ગન્તવ્યં તૈસ્ સ્વકર્મભિઃ ।
દશાસુ બન્ધમોક્ષાસુ નાશે જન્મનિ કર્મણિ ॥

ઈશ્વરાત્ સમુપાગત્ય ભુક્તજન્માન્તરાસ્ તુ યે ।
જાતા જન્મનિ તેષાં હિ પ્રાક્તનં કર્મકારણમ્ ॥

અધુનૈવ હિ સમ્પન્ના યે જીવા બ્રહ્મણḫ પદાત્ ।
તે હ્ય્ અકારણજન્માનો ભવિષ્યજ્જન્મકારણમ્ ॥

કાર્યકારણભાવો ઽયમ્ ઈદૃશો જીવકર્મણોઃ ।
જીવો ઽકારણજḫ પુણ્યો ધન્યẖ કારણજસ્ સ્મૃતઃ ॥

કેચિત્ પુણ્યાḫ પ્રજાયન્તે કેચિદ્ ધન્યાશ્ ચ જીવકાઃ ।
પુણ્યા ધન્યત્વમ્ આયાન્તિ ન ધન્યા યાન્તિ પુણ્યતામ્ ॥

ધન્યાḫ પુણ્યત્વમ્ અગતા એવ કેચિદ્ વિમોક્ષણાઃ ।
ધન્યત્વાન્ મોક્ષિણẖ કેચિદ્ ધન્યત્વાદ્ અપિ નેતરે ॥

વીરુત્તૃણલતાગુલ્મયૌકકીટખગાદયઃ ।
સુરાસુરનરાહીન્દ્રપિશાચાશીવિષાદયઃ ॥

કેચિદ્ ધન્યાẖ કેચિત્ પુણ્યાẖ કેચિદ્ ધાસ્યન્તિ પુણ્યતામ્ ।
પુણ્યત્વાન્ મોક્ષિણẖ કેચિદ્ ધન્યત્વાદ્ વા તતો ઽપિ નો ॥

યથા રત્નસ્ય કચનં સ્પન્દનં પવનસ્ય ચ ।
યથૌષ્ણ્યમ્ અનલાદેશ્ ચ ચિન્માત્રસ્ય તથા જગત્ ॥

અસમ્યગ્દર્શનોત્પન્નં પુંસ્ત્વં સ્થાણૌ યથોદિતમ્ ।
ક્ષીયતે સમ્યગાલોકાદ્ દ્વિત્વમ્ એવ તથાત્મનિ ॥

ચિન્માત્રસ્યાતિશુદ્ધસ્ય નિસ્સઙ્કલ્પોદિતાત્મનઃ ।
અનન્તસ્ય પ્રકાશસ્ય સર્વગત્વાદ્ રઘૂદ્વહ ॥

ખાદ્ એવ જાયતે કશ્ચિત્ કશ્ચિદ્ વ્યોમ્ન્ય્ એવ લીયતે ।
જીવસ્ સઙ્કલ્પમાત્રાત્મા મધાવ્ ઇવ જરદ્ઘનઃ ॥

આત્માનં સમ્યગ્ આલોક્ય યẖ ખ એવ વિલીયતે ।
ન સ સન્દૃશ્યતે ભૂયો હિમં તાપદ્રુતં યથા ॥

યસ્ ત્વ્ અપશ્યન્ સ્વમ્ આત્માનં સસ્પન્દẖ કલનાત્મભિઃ ।
કર્મભિસ્ સ સ્ફુરત્ય્ ઉચ્ચૈર્ વિલીનો જાયતે પુનઃ ॥

યસ્ સઙ્કલ્પપરિસ્પન્દૈસ્ સ્થૌલ્યમ્ એતિ જડાત્મકઃ ।
પ્રાવૃષીવ પયોવાહẖ ક્ષીણક્ષીણો ઽપ્ય્ ઉદેત્ય્ અસૌ ॥

આત્મત્વાંશાન્વિતમ્ અપિ ચિત્સઙ્કલ્પં રઘૂદ્વહ ।
દૂરીકુરુ મહાસિદ્ધ્યૈ વિષસિક્તમ્ ઇવાશનમ્ ॥

નિર્વિકલ્પમ્ અનાદ્યન્તમ્ ઉદાસીનમ્ અવસ્થિતમ્ ।
સર્વાત્મૈકં સમુદિતં ચિદ્વ્યોમ ભવ ભૂતયે ॥

અકારણમ્ ઉપાયાન્તિ સર્વે જીવાḫ પરાત્ પદાત્ ।
પશ્ચાત્ કારણતાં યાન્તિ બન્ધમોક્ષદશાસ્વ્ ઇહ ॥

સઙ્કલ્પિત્વં હિ બન્ધસ્ય કારનં તત્ પરિત્યજ ।
મોક્ષસ્ તુ નિસ્સઙ્કલ્પત્વં તદભ્યાસં ધિયા કુરુ ॥

અકારણં ત્વ્ અકરણાત્ સર્વકારણકારણાત્ ।
યાવન્ નિમેષમ્ અવ્યક્તાજ્ જીવસ્ સમ્પદ્યતે શિવાત્ ॥

તાવન્ નિમેષ એવાસૌ યાતિ કારણતાં સ્વયમ્ ।
સંસૃતૌ સ્વાસ્વ્ અવસ્થાસુ વીચિષ્વ્ ઇવ ચલજ્જલમ્ ॥

સાવધાનો ભવાતસ્ ત્વં ગ્રાહ્યગ્રાહકસઙ્ગમે ।
અજસ્રમ્ એવ સઙ્કલ્પદશાḫ પરિહરઞ્ શનૈઃ ॥

મા ભવ ગ્રાહ્યભાવાત્મા ગ્રાહકાત્મા ચ મા ભવ ।
ભાવનામ્ અખિલાં ત્યક્ત્વા યચ્ છિષ્ટં તન્મયો ભવ ॥

ગ્રાહ્યગ્રાહકસમ્બન્ધસાવધાનો હ્ય્ અનારતમ્ ।
અકુર્વન્ વાપિ કુર્વન્ વા મુક્તિમ્ એવાનુધાવતિ ॥

ગ્રાહ્યગ્રાહકરૂપાત્મા હ્ય્ અજ્ઞો રામ ક્ષણં પ્રતિ ।
નવં નવમ્ ઉપાયાતિ બન્ધનં ભાવનાવશાત્ ॥

ગ્રાહ્યગ્રાહકસમ્બન્ધે રસભાવનયા સ્વયા ।
નિમેષં પ્રતિ જીવસ્ય બન્ધો ગચ્છતિ પીનતામ્ ॥

ગ્રાહ્યગ્રાહકસમ્બન્ધે વિનૈવ રસભાવનામ્ ।
નિમેષં પ્રતિ જીવો ઽયમ્ આત્મતામ્ એતિ મોક્ષભાક્ ॥

અજસ્રં યં યમ્ એવાર્થં પતત્ય્ અક્ષગણો ઽનઘ ।
બધ્યતે તત્ર રાગેણ તત્રારાગેણ મુચ્યતે ॥

કિઞ્ચિચ્ ચેદ્ રોચતે તુભ્યં તદ્ બદ્ધો ઽસિ ભવસ્થિતૌ ।
ન કિઞ્ચિદ્ રોચતે તે ચેત્ તન્ મુક્તો ઽસિ ભવસ્થિતેઃ ॥

અસ્માત્ પદાર્થનિચયાત્ સહસ્થાવરજઙ્ગમાત્ ।
તૃણાદેર્ દેવપર્યન્તાન્ મા કિઞ્ચિત્ તવ રોચતામ્ ॥

રતિર્ નિત્યમ્ અનર્થાર્થમ્ અરતિશ્ શ્રેયસે નૃણામ્ ।
અન્તવત્ત્વાદ્ રતિર્ દુẖખૈર્ અનન્તૈર્ યોજયેન્ નરમ્ ॥

અરતિસ્ સન્ યદ્ અશ્નાસિ યત્ કરોષિ જહાસિ યત્ ।
ન કર્તાસિ ન ભોક્તાસિ તત્ર મુક્તમતિશ્ શમી ॥

નેહ પ્રજાયતે કિઞ્ચિન્ નેહ કિઞ્ચિદ્ વિનશ્યતિ ।
સર્વં શાન્તં નિરાલમ્બં ચિદ્વ્યોમામલમ્ આતતમ્ ॥

સન્તો ઽતીતં ન શોચન્તિ ભવિષ્યચ્ ચિન્તયન્તિ નો ।
વર્તમાનં ચ ગૃહ્ણન્તિ ક્રમપ્રાપ્તં સદાનઘ ॥

સ્ફુરન્તિ જીવપુષ્પાણિ જાતાનિ બ્રહ્મપાદપે ।
તજ્જાન્યતન્મયાનીવ ફેના ઇવ મહાર્ણવે ॥

અન્યોઽન્યપ્રતિબિમ્બેન ચિદર્ણવતરઙ્ગકાઃ ।
એકાત્મકા અપિ દ્વિત્વં યાન્તિ જીવા જગત્સ્થિતૌ ॥

દૃઢભાવનયા જીવો મનસ્તામ્ ઉપગચ્છતિ ।
શીતાતિશયતસ્ સ્વચ્છં પયḫ પાષાણતામ્ ઇવ ॥

મનસિ ગ્રથિતાḫ પાશાસ્ તૃષ્ણામોહમદાદયઃ ।
વાગુરાયામ્ ઇવ ખગાḫ મેથ્યામ્ ઇવ ચ તર્ણકાઃ ॥

મનસૈવ મનો રામ ચ્છેદનીયં વિજાનતા ।
વિવેકતીક્ષ્ણેનાતપ્તમ્ અયસેવ બલાદ્ અયઃ ॥

અનન્યદવિકારાદિજનિતં સ્વસ્વભાવજમ્ ।
વૈચિત્ર્યં શિખિપિઞ્છસ્ય યથા ભાતિ તથાત્મનઃ ॥

નકિઞ્ચિત્ કિઞ્ચિદ્ અપ્ય્ આત્મા સત્યાકારો ઽપ્ય્ અસદ્વપુઃ ।
આકાશાદ્ અપ્ય્ અલક્ષ્યો ઽસૌ જગદ્રૂપો ઽપ્ય્ અરૂપવાન્ ॥

સાલમ્બે ઽપિ નિરાલમ્બો નિર્વિકારો વિકારિણિ ।
સાભાસે ઽપિ નિરાભાસો નશ્યત્ય્ અર્થે ન નશ્યતિ ॥

ગ્રાહ્યં ચ ગ્રાહકં ચૈવ ગ્રહણં ચ રઘૂદ્વહ ।
યત્ર સત્તામ્ ઉપગતં તત્ત્વં તત્ર સ્થિરો ભવ ॥

મનસૈવ મનશ્ છિન્દ્ધિ સંસારભ્રમશાન્તયે ।
ક્ષાલયન્તિ મલેનૈવ મલં ક્ષાલનકોવિદાઃ ॥

અમનસ્ત્વં પ્રયાતસ્ય ન ભૂયસ્ તે ભવો ભવેત્ ।
મનનં હિ ભવં વિદ્ધિ સ્વપ્નાદ્ યત્ તન્ ન તત્ક્ષયાત્ ॥

સર્વં ચિન્માત્રમ્ આત્મૈવ નાસ્ત્ય્ અન્યા કલનેતિ વા ।
બુદ્ધ્વા ન જાયસે ભૂયસ્ સતિ ચાસતિ ચેતસિ ॥

સર્વં ચિન્માત્રમ્ આત્મૈવ નાસ્ત્ય્ અન્યદ્ ઇતિ યા મતિઃ ।
તત્ત્વં તદ્ વિદ્ધિ પરમમ્ ઉન્મનસ્ત્વમ્ અજન્મને ॥

સતિ ચિત્તે ઽપ્ય્ અચિત્તત્વં યદ્ આત્મત્વૈકભાવનાત્ ।
તદ્ અચિત્તત્વમ્ આકારે સતિ વાસતિ મોક્ષદમ્ ॥

સર્વં ચિદ્ ઇતિ ભાવેન રાગદ્વેષદૃશોẖ ક્ષયે ।
ચિત્તે સત્ય્ અપ્ય્ અચિત્તત્વે જાતે ભૂયોભવẖ કુતઃ ॥

સુખાશયૈતિ સઙ્કલ્પં જીવો દુẖખં તતો વ્રજેત્ ।
જીવો હિ યતતે ભૂત્યૈ સમ્પ્રાપ્નોત્ય્ આપદં પરામ્ ॥

મનો વિચારમ્ આરુહ્ય મનનાનર્થમ્ ઉજ્ઝતિ ।
યત્ કરોતિ વિમૂઢાત્મા તેનૈતન્ નશ્યતિ સ્વયમ્ ॥

વિવેકં પ્રાપ્ય ચેતસ્ સ્વાન્ સઙ્કલ્પાન્ નાશયત્ય્ અલમ્ ।
પૂર્વં હિ સ્વજનાન્ હન્તિ દુર્જનḫ પ્રાપ્ય સમ્પદમ્ ॥

સ્વજનાન્ એવ દહતિ દુર્જનḫ પ્રથમોત્થિતઃ ।
રૂક્ષૈશ્ ચટચટાસ્ફોટૈર્ વેણૂન્ વેણ્વનલો યથા ॥

પ્રસારણાત્ પ્રદૃશ્યન્તે સૃષ્ટયો ઽન્તર્ગતાશ્ ચિતઃ ।
કદર્કકસ્ય વિવિધા યથા વર્ણકપઙ્ક્તયઃ ॥

સમસ્તશક્તિકચિતમ્ એકાત્મ બ્રહ્મ સંવૃતમ્ ।
વિવૃતં ભાતિ નાનાત્વે યાત્રાસ્વ્ ઇવ કદર્કકમ્ ॥

ચિન્માત્રાલોકિતં ચિત્તં કરોતીમાં જગત્સ્થિતિમ્ ।
નૃપેક્ષિતḫ પ્રતીહારસ્ સામન્તરચનામ્ ઇવ ॥

ચિદ્રૂષિતસ્ય મનસẖ કર્મ સંસૃતિનામકમ્ ।
રસાસિક્તસ્ય બીજસ્ય પત્ત્રપુષ્પફલં યથા ॥

અત્યુલ્લસદ્વિવિધભઙ્ગુરવસ્તુજાતૈશ્ ચિચ્ચક્રચઞ્ચલતયા સમુદેતિ વિશ્વમ્ ।
તસ્યૈવ સમ્પ્રતિ નિવારય ચઞ્ચલત્વં બુદ્ધ્વેહ સત્યમ્ અથ વા ઘનતાં નયસ્વ ॥