Mokṣopāya · Chapter 5.94

manāg api vicāreṇa cetasas svasya nigrahaḥ /
manāg api kṛto yena tenāptaṃ janmanaḥ phalam //

vicārakaṇikā yeṣāṃ hṛdi sphurati pelavā /
eṣaivābhyāsayogena prayāti śataśākhatām //

kiñcitprauḍhavicāraṃ tu naraṃ vairāgyapūrvakam /
saṃśrayanti guṇā gaurās saraḥ pūrṇam ivāṇḍajāḥ //

samyagvicāriṇaṃ prājñaṃ yathābhūtāvalokinam /
āsādayanty api sphārā nāvidyāvibhavā bhṛśam //

kiṃ kurvantīha viṣayā mānasyo vṛttayas tathā /
ādhayo vyādhayo vāpi samyagdarśanasanmateḥ //

kvonnamatpavanāpūrās taḍitpiṅgalapāṭalāḥ /
puṣkarāvartajaladā gṛhītā jālamuṣṭibhiḥ //

kva nabhomadhyasaṃsthendur mugdhe maṇisamudgake /
mugdhayāṅganayā baddho mugdhendīvaraśaṅkayā //

kva kaṭaprocchaladbhṛṅgapaṭalotpalaśekharāḥ /
mugdhastrīśvāsamadhurair maṣakair mathitā gajāḥ //

kvebhamuktāphalollāsaniraṇannakhapañjarāḥ /
siṃhās samarasaṃrabdhā hariṇaiḥ pravidāritāḥ //

kva viṣollāsaniśśvāsadagdhonnatavanadrumāḥ /
kṣudvanto 'jagarāḥ kṣubdhā nigīrṇā bāladarduraiḥ //

kva prāptabhūmiko dhīro jñātajñeyo vivekavān /
ākrāntaḥ kila vikrānto viṣayendriyadasyubhiḥ //

vicāradhiyam aprauḍhāṃ haranti viṣayārayaḥ /
pracaṇḍapavanā mṛdvīṃ kṣatavṛntāṃ latām iva //

na vivekabalaprauḍhāṃ bhaṅktuṃ śaktā durādhayaḥ /
kalpakṣobhasahaṃ dhīraṃ śailaṃ mandānilā iva //

agṛhītamahīpīṭhaṃ vicārakusumadrumam /
cintāvātyā vidhunvanti na sthirasthitisusthitam //

gacchatas tiṣṭhato vāpi jāgratas svapato 'pi vā /
na vicāraparaṃ ceto yasyāsau mṛta ucyate //

kim idaṃ syāj jagat kiṃ syād aham ity aniśaṃ śanaiḥ /
vicārayādhyātmadṛśā svayaṃ vā sajjanais saha //

andhakārapareṇāśu vicāreṇa paraṃ padam /
dṛśyate vimalaṃ ratnaṃ pradīpeneva bhāsvatā //

jñānena sarvaduḥkhānāṃ vināśa upajāyate /
kṛtālokavilāsena tamasām iva bhāsvatā //

jñāne prakaṭatāṃ yāte jñeyaṃ svayam udety alam /
ravāv abhyudite bhūmāv āloka iva nirmalaḥ //

yena śāstravicāreṇa brahmatattvaṃ vibudhyate /
taj jñānam ucyate jñeyād abhinnam iva saṃsthitam //

vicāro 'dhyātmavidyānāṃ jñānam aṅga vidur budhāḥ /
jñeyam asyāntar evāsti mādhuryaṃ payaso yathā //

samyagjñānasamālokaḥ pumāñ jñeyamayas svayam /
bhavaty āpītamaireyo madānandamayo yathā //

sadasadrūpam amalaṃ jñeyaṃ brahma paraṃ viduḥ /
jñānādhigamamātreṇa tat svayaṃ samprasīdati //

jñānavān uditānando na kvacit parimajjati /
jīvanmukto gatāsaṅgaṃ samrāḍātmaiva tiṣṭhati //

jñānavān hṛdyaśabdeṣu vīṇāvaṃśaravādiṣu /
kāminyāḥ kāmagīteṣu sambhogamaṇiteṣu ca //

vasantamadamattānāṃ ṣaṭpadānāṃ svaneṣu ca /
prāvṛṭprasarapuṣṭeṣu jaladastaniteṣu ca //

uttāṇḍavaśikhaṇḍeṣu kekākalaraveṣu ca /
raṇitāmbhojaṣaṇḍeṣu sārasakvaṇiteṣu ca //

kartaryādikarānteṣu gambhīramurajeṣu ca /
tatāvanaddhasuṣiracitravādyasvaneṣu ca //

keṣucin na nibadhnāti rūkṣeṣu madhureṣu ca /
raṇiteṣu ratiṃ rāma padmeṣv iva niśākaraḥ //

jñānavān bālakadalīstambhapallavapāṇiṣu /
candanāgurumandāralatāstabakasadmasu //

kauśeyahārakundendukamalotpalabhūmiṣu /
dravatkāñcanakānteṣu nitambastanabāhuṣu //

ūruṣv anaṅgasadanahematoraṇaśobhiṣu /
suragandharvakanyāṅgalatānandanakeliṣu //

keṣucin na nibadhnāti svāyatteṣv apy asaktadhīḥ /
rāma sparśaratiṃ dhīro haṃso marumahīṣv iva //

jñānavān piṇḍakharjūrakadambapanasādiṣu /
mṛdvīkekṣvārukākṣoṭabisajambīrajātiṣu //

madirāmadhumaireyamārdvīkāsavabhūtiṣu /
dadhikṣīraghṛtāmikṣānavanītaudaneṣu ca //

ṣaḍraseṣu vicitreṣu lehyapeyavilāsiṣu /
phaleṣv anneṣu mūleṣu śākeṣv apy āmiṣeṣu ca //

keṣucin na nibadhnāti tṛptamūrtir asaktadhīḥ /
āsvādanaratiṃ vipraś śvaśarīrapaleṣv iva //

jñānavān yamacandrendrarudraviṣṇvabjajādiṣu /
merumandarakailāsasahyadardurasānuṣu //

kauśeyadalajāleṣu candrabimbaphalādiṣu /
kalpapādapakuñjeṣu devīdolāvilāsiṣu //

ratnakāñcanakuḍyeṣu maṇimuktāmayeṣu ca /
tilottamorvaśīrambhāmenakāṅgalatāsu ca //

keṣucid darśanaṃ śrīmān nābhivāñchaty asaktadhīḥ /
paripūrṇamanā maunī mānī śatruṣv ivābalaḥ //

jñānavān kundamandārakalhārakumudādiṣu /
kamalotpalapunnāgaketakāgurujātiṣu //

kadambacūtajambīrakiṃśukāśokaśākhiṣu /
japātimuktasauvīranimbapāṭaladāmasu //

candanāgurukarpūrarajomṛgamadeṣu ca /
kaśmīrajalavaṅgailākakkolatagarādiṣu //

keṣucin na nibadhnāti saugandhyaratim ekadhīḥ /
samabuddhir avikṣobhī madhvāmodeṣv iva dvijaḥ //

abdhau gulugulārāve pratiśrutkasvane girau /
ninade ca mṛgendrāṇāṃ na kṣubhyati manāg api //

mattamātaṅgabṛṃhāsu vetālavalanāsu ca /
piśācayakṣakṣveḍāsu na manāg api kampate //

aśanisvanaghoṣeṇa nagāsphoṭaraveṇa ca /
airāvaṇaninādena sāmyadhyānān na kampate //

vahatkrakacakāṣeṇa śitāsidalanena ca /
śilāśaninipātena kampate na svarūpataḥ //

nānandam ety upavane na khedam adhigacchati /
na khedam eti maruṣu nānandam adhigacchati //

pūtāṅgārasamānalpasaikateṣv aribandhuṣu /
puṣpaprakarasañchannamṛduśādvalabhūmiṣu //

kṣuradhārāsu tīkṣṇāsu śayyāsu ca navotpalaiḥ /
unnatācaladeśeṣu kūpakośataleṣu ca //

śilāsv arkāṃśutaptāsu mṛdvīṣu lalanāsu ca /
sampatsv āpatsu cogrāsu maraṇeṣūtsaveṣu ca //

viharann api nodvegaṃ nānandam adhigacchati /
antarmuktaṃ mano nityaṃ samaṃ kṛtvaiva tiṣṭhati //

ayaśśaṅkucitāṅgāsu narakāraṇyabhūmiṣu /
paraspareritānantakuntatomaravṛṣṭiṣu //

na bibheti na cādatte vaivaśyaṃ na ca dīnatām /
samas svasthamanā maunī dhīras tiṣṭhati śailavat //

apavitraṃ ca pathyaṃ ca viṣapaṅkagarādy api /
bhuktvā jarayati kṣipraṃ klinnaṃ naṣṭaṃ ca mṛṣṭavat //

nimbaprativiṣākalkakṣīrekṣusalilāndhasām /
asaktabuddhis tattvajño bhavaty āsvādane samaḥ //

maireyamadirākṣīraraktamedovasāsavaiḥ /
tuṣāsthitṛṇakeśānnair na hṛṣyati na kupyati //

jīvitasyāpi hantāraṃ dātāraṃ caikarūpayā /
dṛśā prasādamādhuryaśālinyā paripaśyati //

sthirāsthiraśarīreṣu ramyāramyeṣu vastuṣu /
na hṛṣyati glāyati vā sadā samatayeddhayā //

tyaktāsthatvād anādeyarūpatvāj jagatas sthiteḥ /
nūnaṃ viditavedyatvān nīrāgatvāt svacetasaḥ //

na kasyacin na kasyāñcid akṣasya viṣayasthitau /
dadāti prasaraṃ sādhur ādhiprojjhitayā dhiyā //

atattvajñam aviśrāntam alabdhātmānam asthiram /
nigirantīndriyāṇy āśu hariṇā iva pallavam //

uhyamānaṃ bhavāmbhodhau vāsanāvīcivellitam /
nigirantīndriyagrāhā hāhākrandaparāyaṇam //

vicārato labdhapadaṃ viśrāntadhiyam ātmani /
na haranti vikalpaughā jalaughā iva parvatam //

sarvasaṅkalpasīmānte viśrāntānāṃ pare pade /
teṣāṃ labdhasvarūpāṇāṃ merur eva tṛṇāyate //

jagaj jarattṛṇalavo viṣaṃ cāmṛtam eva ca /
kṣaṇaḥ kalpasahasraṃ ca samatā tatacetasām //

saṃvinmātraṃ jagad iti matvā muditabuddhayaḥ /
saṃvinmayatvād antassthajagatkā viharanty amī //

saṃvinmātraparispande jāgate vastupañjare /
kiṃ heyaṃ kim upādeyam iha tattvavido muneḥ //

saṃvid evedam akhilaṃ bhrāntim anyāṃ tyajānagha /
saṃvinmayavapus sphāraḥ kiṃ jahāsi kim īhase //

yad etaj jāyate bhūmer bhaviṣyat pelavāṅkuraḥ /
tat saṃvid eva prathate tathā na tv aṅkuro 'sti saḥ //

ādāv ante ca yan nāsti vartamāne 'pi tasya yā /
kañcit kālalavaṃ dṛṣṭā sattāsau saṃvido bhramaḥ //

iti matvā dhiyaṃ tyaktvā bhāvābhāvānupātinīm /
nissaṅgasaṃvidbhārūpo bhava bhāvāntam āgataḥ //

kāyena manasā buddhyā kevalair indriyair api /
karma kurvann akurvan vā nissaṅgas san na lipyase //

gatasaṅgena manasā kurvann api na lipyase /
sukhaduḥkhair mahābāho manorathadaśāsv iva //

gatasaṅgamatiḥ karma kurvann apy aṅgayaṣṭibhiḥ /
na lipyate sukhair duḥkhair manorathakalāsv iva //

gatasaṅgamanā dṛṣṭyā paśyann api na paśyati /
etad anyasthacittatvād bālenāpy anubhūyate //

gatasaṅgaṃ mano jantoḥ paśyaṃś cāpi na paśyati /
na śṛṇoty api śṛṇvaṃś ca na spṛśaty api saṃspṛśan //

na jighraty api jighraṃś ca nonmiṣaṃś conmiṣaty api /
padārthe na pataty eva balāt pātitam apy alam //

deśāntarasthacetobhir etad ātmagṛhasthitaiḥ /
aprauḍhamatibhis sādhu murkhair apy anubhūyate //

saṅgaḥ kāraṇam arthānāṃ saṅgas saṃsārakāraṇam /
saṅgaḥ kāraṇam āśānāṃ saṅgaḥ kāraṇam āpadām //

saṅgatyāgaṃ vidur mokṣaṃ saṅgatyāgād ajanmatā /
saṅgaṃ santyajya bhāvānāṃ jīvanmukto bhavānagha //

sarvasaṃśayanīhāraśaranmāruta he mune /
saṅgaḥ kim ucyate brūhi samāsena mama prabho //

bhāvābhāve padārthānāṃ harṣāmarṣavikāradā /
malinā vāsanā yaiṣā sa saṅga iti kathyate //

jīvanmuktaśarīrāṇām apunarjanmakāriṇī /
muktā harṣaviṣādābhyāṃ śuddhā bhavati vāsanā //

tām asaṅgābhidhāṃ viddhi yāvaddehaṃ ca bhāvinīm /
tayā yat kriyate karma tad bandhāyaiva kevalam //

evaṃrūpaṃ parityajya saṅgaṃ svāṅgavikāradam /
yadi tiṣṭhasi nirvyagraṃ kurvann api tad asy asi //

harṣāmarṣavikārābhyāṃ yadi gacchasi nānyatām /
vītarāgabhayakrodhas tad asaṅgo 'si rāghava //

asaṅgatām anāyāsāṃ jīvanmuktasthitiṃ sthirām /
avalambya samas svastho vītarāgo bhavānagha //

jīvanmuktamatir maunī nigṛhītendriyagrahaḥ /
amānamadamātsarya āryas tiṣṭhati vijvaraḥ //

sadā samagre 'pi hi vastujāte samāśayo 'py antar adīnasattvaḥ /
vyāpāramātrāt sahajāt kramasthān na kiñcid apy anyad asau karoti //

yad eva kiñcit prakṛtakramasthaṃ kartavyam ātmīyam asau tad eva /
saṃsaṅgasambandhavihīnayaiva kurvann akhedo ramate dhiyāntaḥ //

apy āpadaṃ prāpya susampadaṃ vā mahāmatis svaṃ prakṛtaṃ svabhāvam /
jahāti no mandaravellito 'pi śauklyaṃ yathā kṣīramahāmburāśiḥ //

samprāpya sāmrājyam athāpadaṃ vā sarīsṛpatvaṃ suranāthatāṃ vā /
tiṣṭhaty akhedodayam astaharṣaṃ kṣayodayeṣv indur ivaikarūpaḥ //

nirastasaṃrambham apāstabhedaṃ praśāntanānāphalaphalguceṣṭaḥ /
vicārayātmānam adīnasattvo yathā bhavasy uttamakāryaniṣṭhaḥ //

tathoditaprasaravilāsaśuddhayā gatajvaraṃ padam avalokayāmalam /
dhiyeddhayā punar iha janmabandhanair na badhyase samadhigatātmadṛg yathā //