મોક્ષોપાય · અધ્યાય 5.94

મનાગ્ અપિ વિચારેણ ચેતસસ્ સ્વસ્ય નિગ્રહઃ ।
મનાગ્ અપિ કૃતો યેન તેનાપ્તં જન્મનઃ ફલમ્ ॥

વિચારકણિકા યેષાં હૃદિ સ્ફુરતિ પેલવા ।
એષૈવાભ્યાસયોગેન પ્રયાતિ શતશાખતામ્ ॥

કિઞ્ચિત્પ્રૌઢવિચારં તુ નરં વૈરાગ્યપૂર્વકમ્ ।
સંશ્રયન્તિ ગુણા ગૌરાસ્ સરઃ પૂર્ણમ્ ઇવાણ્ડજાઃ ॥

સમ્યગ્વિચારિણં પ્રાજ્ઞં યથાભૂતાવલોકિનમ્ ।
આસાદયન્ત્ય્ અપિ સ્ફારા નાવિદ્યાવિભવા ભૃશમ્ ॥

કિં કુર્વન્તીહ વિષયા માનસ્યો વૃત્તયસ્ તથા ।
આધયો વ્યાધયો વાપિ સમ્યગ્દર્શનસન્મતેઃ ॥

ક્વોન્નમત્પવનાપૂરાસ્ તડિત્પિઙ્ગલપાટલાઃ ।
પુષ્કરાવર્તજલદા ગૃહીતા જાલમુષ્ટિભિઃ ॥

ક્વ નભોમધ્યસંસ્થેન્દુર્ મુગ્ધે મણિસમુદ્ગકે ।
મુગ્ધયાઙ્ગનયા બદ્ધો મુગ્ધેન્દીવરશઙ્કયા ॥

ક્વ કટપ્રોચ્છલદ્ભૃઙ્ગપટલોત્પલશેખરાઃ ।
મુગ્ધસ્ત્રીશ્વાસમધુરૈર્ મષકૈર્ મથિતા ગજાઃ ॥

ક્વેભમુક્તાફલોલ્લાસનિરણન્નખપઞ્જરાઃ ।
સિંહાસ્ સમરસંરબ્ધા હરિણૈઃ પ્રવિદારિતાઃ ॥

ક્વ વિષોલ્લાસનિશ્શ્વાસદગ્ધોન્નતવનદ્રુમાઃ ।
ક્ષુદ્વન્તો ઽજગરાઃ ક્ષુબ્ધા નિગીર્ણા બાલદર્દુરૈઃ ॥

ક્વ પ્રાપ્તભૂમિકો ધીરો જ્ઞાતજ્ઞેયો વિવેકવાન્ ।
આક્રાન્તઃ કિલ વિક્રાન્તો વિષયેન્દ્રિયદસ્યુભિઃ ॥

વિચારધિયમ્ અપ્રૌઢાં હરન્તિ વિષયારયઃ ।
પ્રચણ્ડપવના મૃદ્વીં ક્ષતવૃન્તાં લતામ્ ઇવ ॥

ન વિવેકબલપ્રૌઢાં ભઙ્ક્તું શક્તા દુરાધયઃ ।
કલ્પક્ષોભસહં ધીરં શૈલં મન્દાનિલા ઇવ ॥

અગૃહીતમહીપીઠં વિચારકુસુમદ્રુમમ્ ।
ચિન્તાવાત્યા વિધુન્વન્તિ ન સ્થિરસ્થિતિસુસ્થિતમ્ ॥

ગચ્છતસ્ તિષ્ઠતો વાપિ જાગ્રતસ્ સ્વપતો ઽપિ વા ।
ન વિચારપરં ચેતો યસ્યાસૌ મૃત ઉચ્યતે ॥

કિમ્ ઇદં સ્યાજ્ જગત્ કિં સ્યાદ્ અહમ્ ઇત્ય્ અનિશં શનૈઃ ।
વિચારયાધ્યાત્મદૃશા સ્વયં વા સજ્જનૈસ્ સહ ॥

અન્ધકારપરેણાશુ વિચારેણ પરં પદમ્ ।
દૃશ્યતે વિમલં રત્નં પ્રદીપેનેવ ભાસ્વતા ॥

જ્ઞાનેન સર્વદુઃખાનાં વિનાશ ઉપજાયતે ।
કૃતાલોકવિલાસેન તમસામ્ ઇવ ભાસ્વતા ॥

જ્ઞાને પ્રકટતાં યાતે જ્ઞેયં સ્વયમ્ ઉદેત્ય્ અલમ્ ।
રવાવ્ અભ્યુદિતે ભૂમાવ્ આલોક ઇવ નિર્મલઃ ॥

યેન શાસ્ત્રવિચારેણ બ્રહ્મતત્ત્વં વિબુધ્યતે ।
તજ્ જ્ઞાનમ્ ઉચ્યતે જ્ઞેયાદ્ અભિન્નમ્ ઇવ સંસ્થિતમ્ ॥

વિચારો ઽધ્યાત્મવિદ્યાનાં જ્ઞાનમ્ અઙ્ગ વિદુર્ બુધાઃ ।
જ્ઞેયમ્ અસ્યાન્તર્ એવાસ્તિ માધુર્યં પયસો યથા ॥

સમ્યગ્જ્ઞાનસમાલોકઃ પુમાઞ્ જ્ઞેયમયસ્ સ્વયમ્ ।
ભવત્ય્ આપીતમૈરેયો મદાનન્દમયો યથા ॥

સદસદ્રૂપમ્ અમલં જ્ઞેયં બ્રહ્મ પરં વિદુઃ ।
જ્ઞાનાધિગમમાત્રેણ તત્ સ્વયં સમ્પ્રસીદતિ ॥

જ્ઞાનવાન્ ઉદિતાનન્દો ન ક્વચિત્ પરિમજ્જતિ ।
જીવન્મુક્તો ગતાસઙ્ગં સમ્રાડાત્મૈવ તિષ્ઠતિ ॥

જ્ઞાનવાન્ હૃદ્યશબ્દેષુ વીણાવંશરવાદિષુ ।
કામિન્યાઃ કામગીતેષુ સમ્ભોગમણિતેષુ ચ ॥

વસન્તમદમત્તાનાં ષટ્પદાનાં સ્વનેષુ ચ ।
પ્રાવૃટ્પ્રસરપુષ્ટેષુ જલદસ્તનિતેષુ ચ ॥

ઉત્તાણ્ડવશિખણ્ડેષુ કેકાકલરવેષુ ચ ।
રણિતામ્ભોજષણ્ડેષુ સારસક્વણિતેષુ ચ ॥

કર્તર્યાદિકરાન્તેષુ ગમ્ભીરમુરજેષુ ચ ।
તતાવનદ્ધસુષિરચિત્રવાદ્યસ્વનેષુ ચ ॥

કેષુચિન્ ન નિબધ્નાતિ રૂક્ષેષુ મધુરેષુ ચ ।
રણિતેષુ રતિં રામ પદ્મેષ્વ્ ઇવ નિશાકરઃ ॥

જ્ઞાનવાન્ બાલકદલીસ્તમ્ભપલ્લવપાણિષુ ।
ચન્દનાગુરુમન્દારલતાસ્તબકસદ્મસુ ॥

કૌશેયહારકુન્દેન્દુકમલોત્પલભૂમિષુ ।
દ્રવત્કાઞ્ચનકાન્તેષુ નિતમ્બસ્તનબાહુષુ ॥

ઊરુષ્વ્ અનઙ્ગસદનહેમતોરણશોભિષુ ।
સુરગન્ધર્વકન્યાઙ્ગલતાનન્દનકેલિષુ ॥

કેષુચિન્ ન નિબધ્નાતિ સ્વાયત્તેષ્વ્ અપ્ય્ અસક્તધીઃ ।
રામ સ્પર્શરતિં ધીરો હંસો મરુમહીષ્વ્ ઇવ ॥

જ્ઞાનવાન્ પિણ્ડખર્જૂરકદમ્બપનસાદિષુ ।
મૃદ્વીકેક્ષ્વારુકાક્ષોટબિસજમ્બીરજાતિષુ ॥

મદિરામધુમૈરેયમાર્દ્વીકાસવભૂતિષુ ।
દધિક્ષીરઘૃતામિક્ષાનવનીતૌદનેષુ ચ ॥

ષડ્રસેષુ વિચિત્રેષુ લેહ્યપેયવિલાસિષુ ।
ફલેષ્વ્ અન્નેષુ મૂલેષુ શાકેષ્વ્ અપ્ય્ આમિષેષુ ચ ॥

કેષુચિન્ ન નિબધ્નાતિ તૃપ્તમૂર્તિર્ અસક્તધીઃ ।
આસ્વાદનરતિં વિપ્રશ્ શ્વશરીરપલેષ્વ્ ઇવ ॥

જ્ઞાનવાન્ યમચન્દ્રેન્દ્રરુદ્રવિષ્ણ્વબ્જજાદિષુ ।
મેરુમન્દરકૈલાસસહ્યદર્દુરસાનુષુ ॥

કૌશેયદલજાલેષુ ચન્દ્રબિમ્બફલાદિષુ ।
કલ્પપાદપકુઞ્જેષુ દેવીદોલાવિલાસિષુ ॥

રત્નકાઞ્ચનકુડ્યેષુ મણિમુક્તામયેષુ ચ ।
તિલોત્તમોર્વશીરમ્ભામેનકાઙ્ગલતાસુ ચ ॥

કેષુચિદ્ દર્શનં શ્રીમાન્ નાભિવાઞ્છત્ય્ અસક્તધીઃ ।
પરિપૂર્ણમના મૌની માની શત્રુષ્વ્ ઇવાબલઃ ॥

જ્ઞાનવાન્ કુન્દમન્દારકલ્હારકુમુદાદિષુ ।
કમલોત્પલપુન્નાગકેતકાગુરુજાતિષુ ॥

કદમ્બચૂતજમ્બીરકિંશુકાશોકશાખિષુ ।
જપાતિમુક્તસૌવીરનિમ્બપાટલદામસુ ॥

ચન્દનાગુરુકર્પૂરરજોમૃગમદેષુ ચ ।
કશ્મીરજલવઙ્ગૈલાકક્કોલતગરાદિષુ ॥

કેષુચિન્ ન નિબધ્નાતિ સૌગન્ધ્યરતિમ્ એકધીઃ ।
સમબુદ્ધિર્ અવિક્ષોભી મધ્વામોદેષ્વ્ ઇવ દ્વિજઃ ॥

અબ્ધૌ ગુલુગુલારાવે પ્રતિશ્રુત્કસ્વને ગિરૌ ।
નિનદે ચ મૃગેન્દ્રાણાં ન ક્ષુભ્યતિ મનાગ્ અપિ ॥

મત્તમાતઙ્ગબૃંહાસુ વેતાલવલનાસુ ચ ।
પિશાચયક્ષક્ષ્વેડાસુ ન મનાગ્ અપિ કમ્પતે ॥

અશનિસ્વનઘોષેણ નગાસ્ફોટરવેણ ચ ।
ઐરાવણનિનાદેન સામ્યધ્યાનાન્ ન કમ્પતે ॥

વહત્ક્રકચકાષેણ શિતાસિદલનેન ચ ।
શિલાશનિનિપાતેન કમ્પતે ન સ્વરૂપતઃ ॥

નાનન્દમ્ એત્ય્ ઉપવને ન ખેદમ્ અધિગચ્છતિ ।
ન ખેદમ્ એતિ મરુષુ નાનન્દમ્ અધિગચ્છતિ ॥

પૂતાઙ્ગારસમાનલ્પસૈકતેષ્વ્ અરિબન્ધુષુ ।
પુષ્પપ્રકરસઞ્છન્નમૃદુશાદ્વલભૂમિષુ ॥

ક્ષુરધારાસુ તીક્ષ્ણાસુ શય્યાસુ ચ નવોત્પલૈઃ ।
ઉન્નતાચલદેશેષુ કૂપકોશતલેષુ ચ ॥

શિલાસ્વ્ અર્કાંશુતપ્તાસુ મૃદ્વીષુ લલનાસુ ચ ।
સમ્પત્સ્વ્ આપત્સુ ચોગ્રાસુ મરણેષૂત્સવેષુ ચ ॥

વિહરન્ન્ અપિ નોદ્વેગં નાનન્દમ્ અધિગચ્છતિ ।
અન્તર્મુક્તં મનો નિત્યં સમં કૃત્વૈવ તિષ્ઠતિ ॥

અયશ્શઙ્કુચિતાઙ્ગાસુ નરકારણ્યભૂમિષુ ।
પરસ્પરેરિતાનન્તકુન્તતોમરવૃષ્ટિષુ ॥

ન બિભેતિ ન ચાદત્તે વૈવશ્યં ન ચ દીનતામ્ ।
સમસ્ સ્વસ્થમના મૌની ધીરસ્ તિષ્ઠતિ શૈલવત્ ॥

અપવિત્રં ચ પથ્યં ચ વિષપઙ્કગરાદ્ય્ અપિ ।
ભુક્ત્વા જરયતિ ક્ષિપ્રં ક્લિન્નં નષ્ટં ચ મૃષ્ટવત્ ॥

નિમ્બપ્રતિવિષાકલ્કક્ષીરેક્ષુસલિલાન્ધસામ્ ।
અસક્તબુદ્ધિસ્ તત્ત્વજ્ઞો ભવત્ય્ આસ્વાદને સમઃ ॥

મૈરેયમદિરાક્ષીરરક્તમેદોવસાસવૈઃ ।
તુષાસ્થિતૃણકેશાન્નૈર્ ન હૃષ્યતિ ન કુપ્યતિ ॥

જીવિતસ્યાપિ હન્તારં દાતારં ચૈકરૂપયા ।
દૃશા પ્રસાદમાધુર્યશાલિન્યા પરિપશ્યતિ ॥

સ્થિરાસ્થિરશરીરેષુ રમ્યારમ્યેષુ વસ્તુષુ ।
ન હૃષ્યતિ ગ્લાયતિ વા સદા સમતયેદ્ધયા ॥

ત્યક્તાસ્થત્વાદ્ અનાદેયરૂપત્વાજ્ જગતસ્ સ્થિતેઃ ।
નૂનં વિદિતવેદ્યત્વાન્ નીરાગત્વાત્ સ્વચેતસઃ ॥

ન કસ્યચિન્ ન કસ્યાઞ્ચિદ્ અક્ષસ્ય વિષયસ્થિતૌ ।
દદાતિ પ્રસરં સાધુર્ આધિપ્રોજ્ઝિતયા ધિયા ॥

અતત્ત્વજ્ઞમ્ અવિશ્રાન્તમ્ અલબ્ધાત્માનમ્ અસ્થિરમ્ ।
નિગિરન્તીન્દ્રિયાણ્ય્ આશુ હરિણા ઇવ પલ્લવમ્ ॥

ઉહ્યમાનં ભવામ્ભોધૌ વાસનાવીચિવેલ્લિતમ્ ।
નિગિરન્તીન્દ્રિયગ્રાહા હાહાક્રન્દપરાયણમ્ ॥

વિચારતો લબ્ધપદં વિશ્રાન્તધિયમ્ આત્મનિ ।
ન હરન્તિ વિકલ્પૌઘા જલૌઘા ઇવ પર્વતમ્ ॥

સર્વસઙ્કલ્પસીમાન્તે વિશ્રાન્તાનાં પરે પદે ।
તેષાં લબ્ધસ્વરૂપાણાં મેરુર્ એવ તૃણાયતે ॥

જગજ્ જરત્તૃણલવો વિષં ચામૃતમ્ એવ ચ ।
ક્ષણઃ કલ્પસહસ્રં ચ સમતા તતચેતસામ્ ॥

સંવિન્માત્રં જગદ્ ઇતિ મત્વા મુદિતબુદ્ધયઃ ।
સંવિન્મયત્વાદ્ અન્તસ્સ્થજગત્કા વિહરન્ત્ય્ અમી ॥

સંવિન્માત્રપરિસ્પન્દે જાગતે વસ્તુપઞ્જરે ।
કિં હેયં કિમ્ ઉપાદેયમ્ ઇહ તત્ત્વવિદો મુનેઃ ॥

સંવિદ્ એવેદમ્ અખિલં ભ્રાન્તિમ્ અન્યાં ત્યજાનઘ ।
સંવિન્મયવપુસ્ સ્ફારઃ કિં જહાસિ કિમ્ ઈહસે ॥

યદ્ એતજ્ જાયતે ભૂમેર્ ભવિષ્યત્ પેલવાઙ્કુરઃ ।
તત્ સંવિદ્ એવ પ્રથતે તથા ન ત્વ્ અઙ્કુરો ઽસ્તિ સઃ ॥

આદાવ્ અન્તે ચ યન્ નાસ્તિ વર્તમાને ઽપિ તસ્ય યા ।
કઞ્ચિત્ કાલલવં દૃષ્ટા સત્તાસૌ સંવિદો ભ્રમઃ ॥

ઇતિ મત્વા ધિયં ત્યક્ત્વા ભાવાભાવાનુપાતિનીમ્ ।
નિસ્સઙ્ગસંવિદ્ભારૂપો ભવ ભાવાન્તમ્ આગતઃ ॥

કાયેન મનસા બુદ્ધ્યા કેવલૈર્ ઇન્દ્રિયૈર્ અપિ ।
કર્મ કુર્વન્ન્ અકુર્વન્ વા નિસ્સઙ્ગસ્ સન્ ન લિપ્યસે ॥

ગતસઙ્ગેન મનસા કુર્વન્ન્ અપિ ન લિપ્યસે ।
સુખદુઃખૈર્ મહાબાહો મનોરથદશાસ્વ્ ઇવ ॥

ગતસઙ્ગમતિઃ કર્મ કુર્વન્ન્ અપ્ય્ અઙ્ગયષ્ટિભિઃ ।
ન લિપ્યતે સુખૈર્ દુઃખૈર્ મનોરથકલાસ્વ્ ઇવ ॥

ગતસઙ્ગમના દૃષ્ટ્યા પશ્યન્ન્ અપિ ન પશ્યતિ ।
એતદ્ અન્યસ્થચિત્તત્વાદ્ બાલેનાપ્ય્ અનુભૂયતે ॥

ગતસઙ્ગં મનો જન્તોઃ પશ્યંશ્ ચાપિ ન પશ્યતિ ।
ન શૃણોત્ય્ અપિ શૃણ્વંશ્ ચ ન સ્પૃશત્ય્ અપિ સંસ્પૃશન્ ॥

ન જિઘ્રત્ય્ અપિ જિઘ્રંશ્ ચ નોન્મિષંશ્ ચોન્મિષત્ય્ અપિ ।
પદાર્થે ન પતત્ય્ એવ બલાત્ પાતિતમ્ અપ્ય્ અલમ્ ॥

દેશાન્તરસ્થચેતોભિર્ એતદ્ આત્મગૃહસ્થિતૈઃ ।
અપ્રૌઢમતિભિસ્ સાધુ મુર્ખૈર્ અપ્ય્ અનુભૂયતે ॥

સઙ્ગઃ કારણમ્ અર્થાનાં સઙ્ગસ્ સંસારકારણમ્ ।
સઙ્ગઃ કારણમ્ આશાનાં સઙ્ગઃ કારણમ્ આપદામ્ ॥

સઙ્ગત્યાગં વિદુર્ મોક્ષં સઙ્ગત્યાગાદ્ અજન્મતા ।
સઙ્ગં સન્ત્યજ્ય ભાવાનાં જીવન્મુક્તો ભવાનઘ ॥

સર્વસંશયનીહારશરન્મારુત હે મુને ।
સઙ્ગઃ કિમ્ ઉચ્યતે બ્રૂહિ સમાસેન મમ પ્રભો ॥

ભાવાભાવે પદાર્થાનાં હર્ષામર્ષવિકારદા ।
મલિના વાસના યૈષા સ સઙ્ગ ઇતિ કથ્યતે ॥

જીવન્મુક્તશરીરાણામ્ અપુનર્જન્મકારિણી ।
મુક્તા હર્ષવિષાદાભ્યાં શુદ્ધા ભવતિ વાસના ॥

તામ્ અસઙ્ગાભિધાં વિદ્ધિ યાવદ્દેહં ચ ભાવિનીમ્ ।
તયા યત્ ક્રિયતે કર્મ તદ્ બન્ધાયૈવ કેવલમ્ ॥

એવંરૂપં પરિત્યજ્ય સઙ્ગં સ્વાઙ્ગવિકારદમ્ ।
યદિ તિષ્ઠસિ નિર્વ્યગ્રં કુર્વન્ન્ અપિ તદ્ અસ્ય્ અસિ ॥

હર્ષામર્ષવિકારાભ્યાં યદિ ગચ્છસિ નાન્યતામ્ ।
વીતરાગભયક્રોધસ્ તદ્ અસઙ્ગો ઽસિ રાઘવ ॥

અસઙ્ગતામ્ અનાયાસાં જીવન્મુક્તસ્થિતિં સ્થિરામ્ ।
અવલમ્બ્ય સમસ્ સ્વસ્થો વીતરાગો ભવાનઘ ॥

જીવન્મુક્તમતિર્ મૌની નિગૃહીતેન્દ્રિયગ્રહઃ ।
અમાનમદમાત્સર્ય આર્યસ્ તિષ્ઠતિ વિજ્વરઃ ॥

સદા સમગ્રે ઽપિ હિ વસ્તુજાતે સમાશયો ઽપ્ય્ અન્તર્ અદીનસત્ત્વઃ ।
વ્યાપારમાત્રાત્ સહજાત્ ક્રમસ્થાન્ ન કિઞ્ચિદ્ અપ્ય્ અન્યદ્ અસૌ કરોતિ ॥

યદ્ એવ કિઞ્ચિત્ પ્રકૃતક્રમસ્થં કર્તવ્યમ્ આત્મીયમ્ અસૌ તદ્ એવ ।
સંસઙ્ગસમ્બન્ધવિહીનયૈવ કુર્વન્ન્ અખેદો રમતે ધિયાન્તઃ ॥

અપ્ય્ આપદં પ્રાપ્ય સુસમ્પદં વા મહામતિસ્ સ્વં પ્રકૃતં સ્વભાવમ્ ।
જહાતિ નો મન્દરવેલ્લિતો ઽપિ શૌક્લ્યં યથા ક્ષીરમહામ્બુરાશિઃ ॥

સમ્પ્રાપ્ય સામ્રાજ્યમ્ અથાપદં વા સરીસૃપત્વં સુરનાથતાં વા ।
તિષ્ઠત્ય્ અખેદોદયમ્ અસ્તહર્ષં ક્ષયોદયેષ્વ્ ઇન્દુર્ ઇવૈકરૂપઃ ॥

નિરસ્તસંરમ્ભમ્ અપાસ્તભેદં પ્રશાન્તનાનાફલફલ્ગુચેષ્ટઃ ।
વિચારયાત્માનમ્ અદીનસત્ત્વો યથા ભવસ્ય્ ઉત્તમકાર્યનિષ્ઠઃ ॥

તથોદિતપ્રસરવિલાસશુદ્ધયા ગતજ્વરં પદમ્ અવલોકયામલમ્ ।
ધિયેદ્ધયા પુનર્ ઇહ જન્મબન્ધનૈર્ ન બધ્યસે સમધિગતાત્મદૃગ્ યથા ॥