Mokṣopāya · Chapter 5.92

paramākāśakośādrirūḍhaṃ lokāntaradrumam /
tārakāpuṣpaśabalaṃ devāsuravihaṅgamam //

vidyunmañjaritopāntanīlanīradapallavam /
sarvarturamyaṃ candrārkagaṇaramyaṃ kacattaṭam //

saptābdhivāpīvalitaṃ saricchatanirantaram /
caturdaśavidhānantabhūtajātopajīvitam //

jagatkānanam ākramya sthitāyāḥ kṛtajālakam /
brahman saṃsṛtimṛdvīkālatāyā vitatākṛteḥ //

jarāmaraṇaparyāyaduḥkhaduḥkhaphalāvaleḥ /
prarūḍhamūlamālāyā mohasekajalāñjaleḥ //

kiṃ bījam atha bījasya tasya kiṃ bījam ucyate /
atha tasyāpi kiṃ bījaṃ bījaṃ tasyāpi kiṃ bhavet //

sarvam etat samāsena punar bodhābhivṛddhaye /
siddhaye jñānasārasya vada me vadatāṃ vara //

antarlīnaghanārambhaśubhāśubhamahāṅkuram /
saṃsṛtivratater bījaṃ śarīraṃ viddhi rāghava //

śākhāpratānagahanā phalapallavalāsinī /
teneyaṃ bhavati sphītā śaradīva vasundharā //

bhāvābhāvadaśākośaṃ duḥkharatnasamudgakam /
bījam asya śarīrasya cittam āśāvaśānugam //

cittād idam udety uccais sac cāsac cāṅgajālakam /
tathā caitat svayaṃ svapnasambhrameṣv anubhūyate //

yathā gandharvasaṅkalpāt puram evaṃ hi cetasaḥ /
savātāyanam ākārabhāsuraṃ jāyate vapuḥ //

yad idaṃ kiñcid ābhogi jāgataṃ dṛśyatāṃ gatam /
rūpaṃ tac cetasas sphāraṃ ghaṭāditvaṃ mṛdo yathā //

dve bīje cittavṛkṣasya vṛttivratatidhāriṇaḥ /
ekaṃ prāṇaparispando dvitīyaṃ dṛḍhabhāvanā //

yadā praspandate prāṇo nāḍīsaṃsparśanodyataḥ /
tadā saṃvedanamayaṃ cittam āśu prajāyate //

yadā na spandate prāṇas sirāsaraṇikoṭare /
asaṃvittivaśāt tena cittam antar na jāyate //

prāṇaspandanam evedaṃ cittadvāreṇa dṛśyate /
jagattām āgataṃ vyomni nīlatvādīva dṛgdṛśā //

prāṇapraspandanaṃ puṃstā tacchāntiś śāntir ucyate /
prāṇapraspandanāt saṃvid vāti vīṭeva coditā //

saṃvit sphurati deheṣu prāṇaspandaprabodhitā /
cakrāvartair aṅganeṣu vīṭeva karatāḍitā //

satī sarvagatā saṃvit prāṇaspandena bodhyate /
sūkṣmāt sūkṣmatarākārā gandhalekheva vāyunā //

saṃvitsaṃrodhanaṃ śreyaḥ paramaṃ viddhi rāghava /
kāraṇaṃ samatāyās tat kṣobhas tatra na vidyate //

saṃvit samuditaivāśu yāti saṃvedyam ādarāt /
saṃvedanād anantāni tato duḥkhāni cetasaḥ //

suptā punar abodhāya saṃvit santiṣṭhate yadā /
labdhaṃ bhavati labdhavyaṃ tadā tad amalaṃ padam //

tasmāt prāṇaparispandair vāsanācodanais tathā /
no cet saṃvidam ucchūnāṃ karoṣi tad ajo bhavān //

saṃviducchūnatā cittaṃ viddhi tenedam ātatam /
anarthajālam ālūnaviśīrṇajanajīvakam //

yoginaś cittaśāntyarthaṃ kurvanti prāṇarodhanam /
prāṇāyāmais tathā dhyānaiḥ prayogair yuktikalpitaiḥ //

cittopaśāntiphaladaṃ paramaṃ sāmyakāraṇam /
subhagaṃ saṃvidas svāsthyaṃ prāṇasaṃrodhanaṃ viduḥ //

jñānavadbhiḥ prakaṭitām anubhūtāṃ ca rāghava /
cittasyotpattim aparāṃ vāsanāta imāṃ śṛṇu //

dṛḍhabhāvanayā tyaktapūrvāparavicāraṇam /
yad ādānaṃ padārthasya vāsanā sā prakīrtitā //

bhāvitaṃ tīvrasaṃvegād ātmanā yat tad eva saḥ /
bhavaty āśu mahābāho vigatetarasaṃsmṛtiḥ //

tādṛgrūpo hi puruṣo vāsanāvivaśīkṛtaḥ /
yat paśyati tad etat tat sadvastv iti vimuhyati //

vāsanāveśavaivaśyāt svarūpaṃ prajahāti tam /
bhramaṃ paśyati durdṛṣṭis sarvaṃ madavaśād iva //

asamyagjñānavān eva bhavaty ādhipariplutaḥ /
antassthayā vāsanayā viṣūcyeva vaśīkṛtaḥ //

asamyagdarśanaṃ yat syād yad anātmātmabhāvanam /
yad avastuni vastutvaṃ tac cittaṃ viddhi rāghava //

dṛḍhābhyāsapadārthaikabhāvanād aticañcalam /
cittaṃ sañjāyate janmajarāmaraṇakāraṇam //

yadā na vāsyate kiñcid dheyopādeyarūpi yat /
sthīyate sakalaṃ tyaktvā tadā cittaṃ na jāyate //

avāsanatvāt satataṃ yadā na manute manaḥ /
amanastā tadodeti paramopaśamapradā //

yadā kiñcin na saṃvittau sphuraty abhram ivāmbare /
tadā padma ivākāśe cittam antar na jāyate //

yadā na bhāvyate bhāvaḥ kvacij jagati vastuni /
tadā hṛdambare śūnye cittarakṣo na jāyate //

etāvanmātrakaṃ manye rūpaṃ cittasya rāghava /
yad bhāvanaṃ vastuno 'ntā rāgeṇa ca rasena ca //

na kāñcit kalanāyogyāṃ dṛśaṃ bhāvayatas svataḥ /
ākāśakośasvacchasya kutaś cittodayo bhavet //

yad abhāvanam āsthāyā yad abhāvasya bhāvanam /
yad yathāvastudarśitvaṃ tad acittatvam ucyate //

sarvam antaḥ parityajya śītalāśayavarti yat /
vṛttistham api tac cittam asadrūpam udāhṛtam //

vāsanāyāṃ rasādānād rāgo yasya na vidyate /
tasya cittam acittatvaṃ gataṃ sattvaṃ tad ucyate //

na vāsanā ghanā yasya punarjananakāriṇī /
jīvanmuktas sa sattvasthaś cakrabhramavad āsthitaḥ //

bhṛṣṭabījopamā yeṣāṃ punarjananavarjitā /
vāsanā rasanirhīnā jīvanmuktā hi te smṛtāḥ //

sattvarūpapariprāptacittās te jñānapāragāḥ /
acittā iti kathyante dehānte vyomarūpiṇaḥ //

dve bīje rāma cittasya prāṇaspandanavāsane /
ekasmiṃś ca tayoḥ kṣīṇe kṣipraṃ dve api naśyataḥ //

mithaḥ kāraṇam ete hi bīje janmani cetasaḥ /
jalāṅgīkaraṇe rāma jalāśayaghanāv iva //

bījāṅkuravad ete hi sthite ca tilatailavat /
avinābhāvinī nityaṃ kālāpekṣakrame tathā //

sārdham utpādayete tu cittakaṃ saṃvidātmakam /
yathā ghrāṇendriyānandam āmodapavanāv ubhau //

cittasyotpādake sārdhaṃ tathaite vā same tadā /
āmodapuṣpavat tailatilavac ca vyavasthite //

vāsanāvaśataḥ prāṇaspandas tena ca vāsanā /
jāyate cittabījasya tena bījāṅkurakramaḥ //

vāsanotplūyamānatvāt saṃvit prakṣobhakarmaṇā /
prāṇaspandaṃ bodhayati tena cittaṃ prajāyate //

prāṇas spandanadharmitvāt spandate spṛṣṭahṛdguhaḥ /
saṃvidaṃ bodhayaṃs tena cittabālaḥ prajāyate //

evaṃ hi vāsanāprāṇaspandau cittasya kāraṇam /
tayor ekakṣaye nāśo dvayoś cittasya cānagha //

sukhaduḥkhamahāskandhaṃ śarīrakamahāphalam /
kāryapallavitākāraṃ vṛttivratativeṣṭitam //

tṛṣṇākṛṣṇāhivalitaṃ rāgarogabakālayam /
ajñānamūlaṃ sudṛḍhaṃ līnendriyavihaṅgamam //

vāsanākṣayanāmaitaṃ cittavṛkṣaṃ kṣaṇena hi /
prapātayati vātaughaḥ kālapakvaṃ phalaṃ yathā //

pāṇḍurīkṛtasarvāśaṃ sthagitākhiladarśanam /
vilolajaladākāram ajñānāvakarotthitam //

tṛṣṇātṛṇalavaprāptaṃ stambhākṛtiśarīrakam /
sphurattanutanukṣubdhaṃ lubdham utplavanaṃ prati //

antassthitamahālokam apaśyat pravilīyate /
pavanaspandarodhāc ca rāma cittarajaḥ kṣaṇāt //

vāsanāprāṇapavanaspandayor anayos tayoḥ /
saṃvedyaṃ bījam ity uktaṃ sphuratas tau yatas tataḥ //

hṛdi saṃvedyagardhena prāṇaspando 'tha vāsanā /
udeti tasmāt saṃvedyaṃ kathitaṃ bījam etayoḥ //

saṃvedyasamparityāgāt prāṇaspandanavāsane /
samūlaṃ naśyataḥ kṣipraṃ mūlacchedād iva drumau //

saṃvidaṃ viddhi saṃvedyabījaṃ vīra tayā vinā /
na sambhavati saṃvedyaṃ tailahīnas tilo yathā //

na bahir nāntare kiñcit saṃvedyaṃ vidyate pṛthak /
saṃvit sphurantī saṅkalpya saṃvedyaṃ sphurati svataḥ //

svapne yathātmamaraṇaṃ tathā deśāntarasthitiḥ /
svacamatkārayogena saṃvedyaṃ saṃvidas tathā //

saṃvedanaṃ svasaṅkalpāt saṃvido yat pravartate /
jagajjālakatāṃ yāti tad idaṃ raghunandana //

yathā bālasya vetālas svasaṅkalpodbhavo bhavet /
puruṣatvaṃ yathā sthāṇos saṃvedyaṃ saṃvidas tathā //

etan mithyā vidur jñānaṃ samyagjñānād vilīyate /
rajjvām iva bhujaṅgatvaṃ dvīndutvaṃ svīkṣitād iva //

śuddhaiva saṃvit trijagat saṃvedyaṃ nānyad asty alam /
ity antar niścayo rūḍhas samyagjñānaṃ vidur budhāḥ //

pūrvaṃ dṛṣṭam adṛṣṭaṃ vā yad asyāḥ pratibhāsate /
saṃvidas tat prayatnena mārjanīyaṃ vijānatā //

tadamārjanamātraṃ hi mahāsaṃsāratāṃ gatam /
tatpramārjanamātraṃ tu mokṣa ity abhidhīyate //

saṃvedanam anantāya duḥkhāya jananātmane /
asaṃvittir ajāḍyasthā sukhāyājananātmane //

ajaḍo galitānandas tyaktasaṃvedano bhava /
asaṃvedyaḥ prabuddhātmā yas tvaṃ sa tvaṃ raghūdvaha //

ajaḍaś cāpy asaṃvittiḥ kīdṛśo bhavati prabho /
asaṃvittau ca jāḍyaṃ tat kathaṃ vā vinivāryate //

yas sarvatrānavasthāstho viśrāntāstho na kutracit /
jīvo na vindate kiñcid asaṃvid ajaḍo hi saḥ //

saṃvidvastudaśālambas sa yasyeha na vidyate /
so 'saṃvid ajaḍaḥ proktaḥ kurvan kāryaśatāny api //

saṃvedyena hṛdākāśo manāg api na lipyate /
yasyāsāv ajaḍo 'saṃvij jīvanmuktaś ca kathyate //

yadā na bhāvyate kiñcin nirvāsanatayātmani /
bālamūkādivijñānam iva ca sthīyate sthiram //

tadā jāḍyavinirmuktam asaṃvedanam ātatam /
āśritaṃ bhavati prājña yasmād bhūyo na lipyate //

samastavāsanātyāgān nirvikalpasamādhitaḥ /
nīlatvam iva khāt sphāra ānandas sampravartate //

yoginas tatra līnasya nissaṃvedanasaṃvidaḥ /
tanmayatvād anādyantaṃ tad apy antar vilīyate //

gacchaṃs tiṣṭhan spṛśañ jighrann api tena sa ucyate /
ajaḍo galitānandas tyaktasaṃvedanas sukhī //

etāṃ dṛṣṭim avaṣṭabhya kaṣṭayā naṣṭaceṣṭayā /
tara duḥkhāmbudheḥ pāram apāraguṇasāgaraḥ //

yathā bījād bṛhadvṛkṣo vyoma vyāpnoti kālataḥ /
tathaivedaṃ svasaṅkalpāt saṃvedyaṃ saṃvidutthitam //

yadā saṅkalpya saṅkalpaṃ saṃvit saṃvindate vapuḥ /
tadāsya janmajālasya saiva gacchati bījatām //

janayitvātmanātmānaṃ mohayitvā punaḥ punaḥ /
svayaṃ mokṣaṃ nayaty ante saṃvit sarvatra rāghava //

yad eva bhāvayaty eṣā tad eva bhavati kṣaṇāt /
naṭavad bhūmikāṃ tyaktvā svam āyāti cirād vapuḥ //

devo nāgo 'suro yakṣo rakṣaḥ puṅkinnaro gajaḥ /
ātmaivāsyā vilāsinyā jagannaṭyāḥ pranṛtyati //

baddhvātmānaṃ ruditvā ca kośakāraḥ krimir yathā /
cirāt kevalatām eti svayaṃ saṃvit svabhāvataḥ //

jagajjaladhijālānāṃ saṃvij jalam alaṃ tathā /
yathaivāpūrya dikcakraṃ sphuraty adryāditāṃ gatā //

dyauḥ kṣamā vāyur ākāśaṃ parvatās sarito diśaḥ /
ity asyā vīcayaḥ proktās saṃvitsalilasantateḥ //

saṃvinmātraṃ jagat sarvaṃ dvitīyā nāsti kalpanā /
ity eva samyagjñānena saṃvid gacchati nānyatām //

yadā na vindate kiñcit spandate na na copati /
svātmany eva sthitiṃ yāti saṃvin nālipyate tadā //

athāsyās saṃvido rāma sanmātraṃ bījam ucyate /
sattvamātrād udety eṣā prākāśyam iva tejasaḥ //

dve rūpe tatra sattāyā ekaṃ nānākṛti sthitam /
dvitīyam ekarūpaṃ tu vibhāgo 'yaṃ tayoś śṛṇu //

ghaṭatā paṭatā tattā tvattā matteti kathyate /
sattārūpaṃ vibhāgena yat tu nānākṛti sthitam //

vibhāgaṃ tu parityajya sattaikātmatayā tatam /
sāmānyenaiva sattāyā rūpam ekam udāhṛtam //

viśeṣaṃ samparityajya sanmātraṃ yad alepakam /
ekarūpaṃ mahārūpaṃ sattāyās tat paraṃ viduḥ //

rūpaṃ nānākṛtitvena sattāyā na kadācana /
asaṃvedyaṃ sambhavati tasmād etad avastukam //

ekarūpaṃ tu yad rūpaṃ sattāyā vimalātmakam /
na kadācana tad yāti nāśaṃ nāpi ca vismṛtim //

kālasattā kalāsattā vastusatteyam ity api /
vibhāgakalanāṃ tyaktvā sanmātraikaparo bhava //

kālasattā khasattā ca pronmuktakalanā satī /
yady apy uttamasadrūpā tathāpy eṣā na vāstavī //

vibhāgakalanā yatra vibhinnamatadāyinī /
nānātākāraṇaṃ dṛṣṭā tat kathaṃ pāvanaṃ bhavet //

sattāsāmānyam evaikaṃ bhāvayan kevalaṃ vapuḥ /
paripūrṇaḥ parānandī tiṣṭhābharitadigbharaḥ //

sattāsāmānyamātrasya yā koṭiḥ kovideśvara /
saivāsya bījatāṃ yātā tata eṣa pravartate //

sattāsāmānyaparyantaṃ yat tat kalanayojjhitam /
padam ādyam anādyantaṃ tasya bījaṃ na vidyate //

saṃvil layaṃ yāti tatra nirvikāraṃ ca tiṣṭhati /
bhūyo nāvartate duḥkhe tatra labdhavatī padam //

tad dhetus sarvahetūnāṃ tasya hetur na vidyate /
sa sāras sarvasārāṇāṃ tasmāt sāro na vidyate //

tasmiṃś ciddarpaṇe sphāre samagrā vastudṛṣṭayaḥ /
imās tāḥ pratibimbanti sarasīva taṭadrumāḥ //

sarve bhāvā ime tatra svadante svādadhāriṇi /
ṣaḍrasā iva jihvāyāṃ prakaṭatvaṃ prayānti ca //

tat khād acchatarasyāpi cidākāśasya vai padam /
sarveṣāṃ svādajātānām alam āsvādanaṃ ca tat //

jāyate vartate caiva vardhate dṛśyate tathā /
santiṣṭhate vigalati tatrāṅga jagatāṃ gaṇaḥ //

tat tad guru gariṣṭhānāṃ tat tal laghu laghīyasām /
tat tat sthūlaṃ sthaviṣṭhānām aṇīyas tad aṇīyasām //

daviṣṭhānāṃ daviṣṭhaṃ tad antikānāṃ tad antikam /
kaniṣṭhānāṃ kaniṣṭhaṃ taj jyeṣṭhaṃ taj jyāyasām api //

tejasām api tat tejas tamasām api tat tamaḥ /
vastūnām api tad vastu dṛśām apy aṅga dṛk parā //

tat tat kiñcin nakiñcic ca tat tad asti ca nāsti ca /
tat tad dṛśyaṃ adṛśyaṃ ca tat tad asmi na cāsmi ca //

rāma sarvaprayatnena tasmin paramapāvane /
pade sthitim upāyāsi yathā kuru tathānagha //

tad amalam ajaraṃ tad ātmatattvaṃ tadavagatāv upaśāntim eti cetaḥ /
avagatavitataikatatsvarūpo bhava bhavamukta sadoditaś cirāya //