Mokṣopāya · Chapter 5.91

yadā hy astaṅgataprāyaṃ jātaṃ cittaṃ vicārataḥ /
tadāsya vītahavyasya jātā maitryādayo guṇāḥ //

vivekābhyudayāc cittasvarūpe 'ntarhite mune /
maitryādayo guṇā jātā ity uktaṃ kiṃ tvayā prabho //

brahmann astaṅgate citte kasya maitryādayo guṇāḥ /
kva vā parisphurantīti vada me vadatāṃ vara //

dvividhaś cittanāśo 'sti sarūpo 'rūpa eva ca /
jīvanmuktas sarūpas syād arūpo 'dehamuktajaḥ //

cittasatteha duḥkhāya cittanāśas sukhāya ca /
cittasattāṃ kṣayaṃ nītvā cittanāśam upārjayet //

tāmasair vāsanājālair vyāptaṃ yaj janmakāraṇam /
vidyamānaṃ mano viddhi tad duḥkhāyaiva kevalam //

prākṛtaṃ guṇasambhāraṃ mameti bahu manyate /
yat tu cittam atattvajñaṃ duḥkhi taj jīva ucyate //

vidyamānaṃ mano yāvat tāvad duḥkham anantakam /
manasy astaṅgate jantos saṃsāro 'ntam upāgataḥ //

duḥkhi mūḍham avaṣṭabdham asmīty eva viniścayam /
vidyamānaṃ mano viddhi duḥkhavṛkṣanavāṅkuram //

naṣṭaṃ kasya mano brahman naṣṭaṃ vā kīdṛśaṃ bhavet /
kīdṛśaś cāsya nāśas syāt syāt sattā cāsya kīdṛśī //

cetasaḥ kathitā sattā mayā raghukulodvaha /
asya nāśam idānīṃ tvaṃ śṛṇu praśnavidāṃ vara //

sukhaduḥkhadaśā dhīraṃ sāmyān na proddharanti yam /
niśśvāsā iva śailendraṃ cittaṃ tasya mṛtaṃ viduḥ //

ayaṃ so 'ham ayaṃ nāham iti cintā narottamam /
kharvīkaroti yaṃ nāntaś cittaṃ tasya mṛtaṃ viduḥ //

eṣa sādho manonāśo naṣṭaṃ cedṛṅ mano bhavet /
cittanāśadaśā caiṣā jīvanmuktasya vidyate //

manastāṃ mūḍhatāṃ viddhi yadā naśyati sānagha /
cittanāśābhidhānaṃ hi tadā sattvam udety alam //

tasya sattvavilāsasya cittanāśasya rāghava /
jīvanmuktasvabhāvasya kaiścic cittvābhidhā kṛtā //

maitryādibhir guṇair yuktaṃ bhavaty uttamavāsanam /
bhūyojanmavinirmuktaṃ jīvanmuktaṃ mano 'nagha //

vyāptaṃ vāsanayā yat syād bhūyojananamuktayā /
jīvanmuktamano 'saktaṃ rāma tat sattvam ucyate //

sampraty evānubhūtatvāt sattvāptyā tattvasaṃyutaḥ /
sarūpo 'sau manonāśo jīvanmuktasya vidyate //

maitrī dayātha muditā śaśāṅka iva dīptayaḥ /
jīvanmuktamanonāśe sarvathā sarvadā sthitāḥ //

jīvanmuktamanonāśe sattvanāmni himācale /
vasanta iva mañjaryas sphuranti guṇasampadaḥ //

arūpas tu manonāśo yo mayokto raghūdvaha /
videhamuktāv evāsau vidyate niṣkalātmakaḥ //

samagrāgryaguṇādhāram api sattvaṃ pralīyate /
videhamuktau vimale pade paramapāvane //

videhamuktaviṣaye tasmin sattvakṣayātmake /
cittanāśe virūpākhye na kiñcid api vidyate //

na guṇā nāguṇās tatra na śrīr nāśrīr na lolatā /
na codayo nāstamayo na harṣāmarṣasaṃvidaḥ //

na tejo na tamaḥ kiñcin na sandhyādinarātrayaḥ /
na diśo daśa nākāśaṃ nārtho nānartharūpatā //

na vāsanā na racanā nehānīhe na rañjanā /
na sattā nāpi vāsattā na madhyaṃ vāpi tat padam //

atamastejasā vyomnā vitārendvarkavārmucā /
tat samaṃ śaradacchena visandhyenārajastviṣā //

ye hi pāraṃ gatā buddhes saṃsārāḍambarasya ca /
teṣāṃ tad āspadaṃ sphāraṃ pavanānām ivāmbaram //

saṃśāntaduḥkham ajaḍātmakam ekasuptam ānandamantharam apetarajastamo'rkam /
ākāśakośatanavo 'tanavo mahāntas tasmin pade galitacittalavā vasanti //