મોક્ષોપાય · અધ્યાય 5.92

પરમાકાશકોશાદ્રિરૂઢં લોકાન્તરદ્રુમમ્ ।
તારકાપુષ્પશબલં દેવાસુરવિહઙ્ગમમ્ ॥

વિદ્યુન્મઞ્જરિતોપાન્તનીલનીરદપલ્લવમ્ ।
સર્વર્તુરમ્યં ચન્દ્રાર્કગણરમ્યં કચત્તટમ્ ॥

સપ્તાબ્ધિવાપીવલિતં સરિચ્છતનિરન્તરમ્ ।
ચતુર્દશવિધાનન્તભૂતજાતોપજીવિતમ્ ॥

જગત્કાનનમ્ આક્રમ્ય સ્થિતાયાઃ કૃતજાલકમ્ ।
બ્રહ્મન્ સંસૃતિમૃદ્વીકાલતાયા વિતતાકૃતેઃ ॥

જરામરણપર્યાયદુઃખદુઃખફલાવલેઃ ।
પ્રરૂઢમૂલમાલાયા મોહસેકજલાઞ્જલેઃ ॥

કિં બીજમ્ અથ બીજસ્ય તસ્ય કિં બીજમ્ ઉચ્યતે ।
અથ તસ્યાપિ કિં બીજં બીજં તસ્યાપિ કિં ભવેત્ ॥

સર્વમ્ એતત્ સમાસેન પુનર્ બોધાભિવૃદ્ધયે ।
સિદ્ધયે જ્ઞાનસારસ્ય વદ મે વદતાં વર ॥

અન્તર્લીનઘનારમ્ભશુભાશુભમહાઙ્કુરમ્ ।
સંસૃતિવ્રતતેર્ બીજં શરીરં વિદ્ધિ રાઘવ ॥

શાખાપ્રતાનગહના ફલપલ્લવલાસિની ।
તેનેયં ભવતિ સ્ફીતા શરદીવ વસુન્ધરા ॥

ભાવાભાવદશાકોશં દુઃખરત્નસમુદ્ગકમ્ ।
બીજમ્ અસ્ય શરીરસ્ય ચિત્તમ્ આશાવશાનુગમ્ ॥

ચિત્તાદ્ ઇદમ્ ઉદેત્ય્ ઉચ્ચૈસ્ સચ્ ચાસચ્ ચાઙ્ગજાલકમ્ ।
તથા ચૈતત્ સ્વયં સ્વપ્નસમ્ભ્રમેષ્વ્ અનુભૂયતે ॥

યથા ગન્ધર્વસઙ્કલ્પાત્ પુરમ્ એવં હિ ચેતસઃ ।
સવાતાયનમ્ આકારભાસુરં જાયતે વપુઃ ॥

યદ્ ઇદં કિઞ્ચિદ્ આભોગિ જાગતં દૃશ્યતાં ગતમ્ ।
રૂપં તચ્ ચેતસસ્ સ્ફારં ઘટાદિત્વં મૃદો યથા ॥

દ્વે બીજે ચિત્તવૃક્ષસ્ય વૃત્તિવ્રતતિધારિણઃ ।
એકં પ્રાણપરિસ્પન્દો દ્વિતીયં દૃઢભાવના ॥

યદા પ્રસ્પન્દતે પ્રાણો નાડીસંસ્પર્શનોદ્યતઃ ।
તદા સંવેદનમયં ચિત્તમ્ આશુ પ્રજાયતે ॥

યદા ન સ્પન્દતે પ્રાણસ્ સિરાસરણિકોટરે ।
અસંવિત્તિવશાત્ તેન ચિત્તમ્ અન્તર્ ન જાયતે ॥

પ્રાણસ્પન્દનમ્ એવેદં ચિત્તદ્વારેણ દૃશ્યતે ।
જગત્તામ્ આગતં વ્યોમ્નિ નીલત્વાદીવ દૃગ્દૃશા ॥

પ્રાણપ્રસ્પન્દનં પુંસ્તા તચ્છાન્તિશ્ શાન્તિર્ ઉચ્યતે ।
પ્રાણપ્રસ્પન્દનાત્ સંવિદ્ વાતિ વીટેવ ચોદિતા ॥

સંવિત્ સ્ફુરતિ દેહેષુ પ્રાણસ્પન્દપ્રબોધિતા ।
ચક્રાવર્તૈર્ અઙ્ગનેષુ વીટેવ કરતાડિતા ॥

સતી સર્વગતા સંવિત્ પ્રાણસ્પન્દેન બોધ્યતે ।
સૂક્ષ્માત્ સૂક્ષ્મતરાકારા ગન્ધલેખેવ વાયુના ॥

સંવિત્સંરોધનં શ્રેયઃ પરમં વિદ્ધિ રાઘવ ।
કારણં સમતાયાસ્ તત્ ક્ષોભસ્ તત્ર ન વિદ્યતે ॥

સંવિત્ સમુદિતૈવાશુ યાતિ સંવેદ્યમ્ આદરાત્ ।
સંવેદનાદ્ અનન્તાનિ તતો દુઃખાનિ ચેતસઃ ॥

સુપ્તા પુનર્ અબોધાય સંવિત્ સન્તિષ્ઠતે યદા ।
લબ્ધં ભવતિ લબ્ધવ્યં તદા તદ્ અમલં પદમ્ ॥

તસ્માત્ પ્રાણપરિસ્પન્દૈર્ વાસનાચોદનૈસ્ તથા ।
નો ચેત્ સંવિદમ્ ઉચ્છૂનાં કરોષિ તદ્ અજો ભવાન્ ॥

સંવિદુચ્છૂનતા ચિત્તં વિદ્ધિ તેનેદમ્ આતતમ્ ।
અનર્થજાલમ્ આલૂનવિશીર્ણજનજીવકમ્ ॥

યોગિનશ્ ચિત્તશાન્ત્યર્થં કુર્વન્તિ પ્રાણરોધનમ્ ।
પ્રાણાયામૈસ્ તથા ધ્યાનૈઃ પ્રયોગૈર્ યુક્તિકલ્પિતૈઃ ॥

ચિત્તોપશાન્તિફલદં પરમં સામ્યકારણમ્ ।
સુભગં સંવિદસ્ સ્વાસ્થ્યં પ્રાણસંરોધનં વિદુઃ ॥

જ્ઞાનવદ્ભિઃ પ્રકટિતામ્ અનુભૂતાં ચ રાઘવ ।
ચિત્તસ્યોત્પત્તિમ્ અપરાં વાસનાત ઇમાં શૃણુ ॥

દૃઢભાવનયા ત્યક્તપૂર્વાપરવિચારણમ્ ।
યદ્ આદાનં પદાર્થસ્ય વાસના સા પ્રકીર્તિતા ॥

ભાવિતં તીવ્રસંવેગાદ્ આત્મના યત્ તદ્ એવ સઃ ।
ભવત્ય્ આશુ મહાબાહો વિગતેતરસંસ્મૃતિઃ ॥

તાદૃગ્રૂપો હિ પુરુષો વાસનાવિવશીકૃતઃ ।
યત્ પશ્યતિ તદ્ એતત્ તત્ સદ્વસ્ત્વ્ ઇતિ વિમુહ્યતિ ॥

વાસનાવેશવૈવશ્યાત્ સ્વરૂપં પ્રજહાતિ તમ્ ।
ભ્રમં પશ્યતિ દુર્દૃષ્ટિસ્ સર્વં મદવશાદ્ ઇવ ॥

અસમ્યગ્જ્ઞાનવાન્ એવ ભવત્ય્ આધિપરિપ્લુતઃ ।
અન્તસ્સ્થયા વાસનયા વિષૂચ્યેવ વશીકૃતઃ ॥

અસમ્યગ્દર્શનં યત્ સ્યાદ્ યદ્ અનાત્માત્મભાવનમ્ ।
યદ્ અવસ્તુનિ વસ્તુત્વં તચ્ ચિત્તં વિદ્ધિ રાઘવ ॥

દૃઢાભ્યાસપદાર્થૈકભાવનાદ્ અતિચઞ્ચલમ્ ।
ચિત્તં સઞ્જાયતે જન્મજરામરણકારણમ્ ॥

યદા ન વાસ્યતે કિઞ્ચિદ્ ધેયોપાદેયરૂપિ યત્ ।
સ્થીયતે સકલં ત્યક્ત્વા તદા ચિત્તં ન જાયતે ॥

અવાસનત્વાત્ સતતં યદા ન મનુતે મનઃ ।
અમનસ્તા તદોદેતિ પરમોપશમપ્રદા ॥

યદા કિઞ્ચિન્ ન સંવિત્તૌ સ્ફુરત્ય્ અભ્રમ્ ઇવામ્બરે ।
તદા પદ્મ ઇવાકાશે ચિત્તમ્ અન્તર્ ન જાયતે ॥

યદા ન ભાવ્યતે ભાવઃ ક્વચિજ્ જગતિ વસ્તુનિ ।
તદા હૃદમ્બરે શૂન્યે ચિત્તરક્ષો ન જાયતે ॥

એતાવન્માત્રકં મન્યે રૂપં ચિત્તસ્ય રાઘવ ।
યદ્ ભાવનં વસ્તુનો ઽન્તા રાગેણ ચ રસેન ચ ॥

ન કાઞ્ચિત્ કલનાયોગ્યાં દૃશં ભાવયતસ્ સ્વતઃ ।
આકાશકોશસ્વચ્છસ્ય કુતશ્ ચિત્તોદયો ભવેત્ ॥

યદ્ અભાવનમ્ આસ્થાયા યદ્ અભાવસ્ય ભાવનમ્ ।
યદ્ યથાવસ્તુદર્શિત્વં તદ્ અચિત્તત્વમ્ ઉચ્યતે ॥

સર્વમ્ અન્તઃ પરિત્યજ્ય શીતલાશયવર્તિ યત્ ।
વૃત્તિસ્થમ્ અપિ તચ્ ચિત્તમ્ અસદ્રૂપમ્ ઉદાહૃતમ્ ॥

વાસનાયાં રસાદાનાદ્ રાગો યસ્ય ન વિદ્યતે ।
તસ્ય ચિત્તમ્ અચિત્તત્વં ગતં સત્ત્વં તદ્ ઉચ્યતે ॥

ન વાસના ઘના યસ્ય પુનર્જનનકારિણી ।
જીવન્મુક્તસ્ સ સત્ત્વસ્થશ્ ચક્રભ્રમવદ્ આસ્થિતઃ ॥

ભૃષ્ટબીજોપમા યેષાં પુનર્જનનવર્જિતા ।
વાસના રસનિર્હીના જીવન્મુક્તા હિ તે સ્મૃતાઃ ॥

સત્ત્વરૂપપરિપ્રાપ્તચિત્તાસ્ તે જ્ઞાનપારગાઃ ।
અચિત્તા ઇતિ કથ્યન્તે દેહાન્તે વ્યોમરૂપિણઃ ॥

દ્વે બીજે રામ ચિત્તસ્ય પ્રાણસ્પન્દનવાસને ।
એકસ્મિંશ્ ચ તયોઃ ક્ષીણે ક્ષિપ્રં દ્વે અપિ નશ્યતઃ ॥

મિથઃ કારણમ્ એતે હિ બીજે જન્મનિ ચેતસઃ ।
જલાઙ્ગીકરણે રામ જલાશયઘનાવ્ ઇવ ॥

બીજાઙ્કુરવદ્ એતે હિ સ્થિતે ચ તિલતૈલવત્ ।
અવિનાભાવિની નિત્યં કાલાપેક્ષક્રમે તથા ॥

સાર્ધમ્ ઉત્પાદયેતે તુ ચિત્તકં સંવિદાત્મકમ્ ।
યથા ઘ્રાણેન્દ્રિયાનન્દમ્ આમોદપવનાવ્ ઉભૌ ॥

ચિત્તસ્યોત્પાદકે સાર્ધં તથૈતે વા સમે તદા ।
આમોદપુષ્પવત્ તૈલતિલવચ્ ચ વ્યવસ્થિતે ॥

વાસનાવશતઃ પ્રાણસ્પન્દસ્ તેન ચ વાસના ।
જાયતે ચિત્તબીજસ્ય તેન બીજાઙ્કુરક્રમઃ ॥

વાસનોત્પ્લૂયમાનત્વાત્ સંવિત્ પ્રક્ષોભકર્મણા ।
પ્રાણસ્પન્દં બોધયતિ તેન ચિત્તં પ્રજાયતે ॥

પ્રાણસ્ સ્પન્દનધર્મિત્વાત્ સ્પન્દતે સ્પૃષ્ટહૃદ્ગુહઃ ।
સંવિદં બોધયંસ્ તેન ચિત્તબાલઃ પ્રજાયતે ॥

એવં હિ વાસનાપ્રાણસ્પન્દૌ ચિત્તસ્ય કારણમ્ ।
તયોર્ એકક્ષયે નાશો દ્વયોશ્ ચિત્તસ્ય ચાનઘ ॥

સુખદુઃખમહાસ્કન્ધં શરીરકમહાફલમ્ ।
કાર્યપલ્લવિતાકારં વૃત્તિવ્રતતિવેષ્ટિતમ્ ॥

તૃષ્ણાકૃષ્ણાહિવલિતં રાગરોગબકાલયમ્ ।
અજ્ઞાનમૂલં સુદૃઢં લીનેન્દ્રિયવિહઙ્ગમમ્ ॥

વાસનાક્ષયનામૈતં ચિત્તવૃક્ષં ક્ષણેન હિ ।
પ્રપાતયતિ વાતૌઘઃ કાલપક્વં ફલં યથા ॥

પાણ્ડુરીકૃતસર્વાશં સ્થગિતાખિલદર્શનમ્ ।
વિલોલજલદાકારમ્ અજ્ઞાનાવકરોત્થિતમ્ ॥

તૃષ્ણાતૃણલવપ્રાપ્તં સ્તમ્ભાકૃતિશરીરકમ્ ।
સ્ફુરત્તનુતનુક્ષુબ્ધં લુબ્ધમ્ ઉત્પ્લવનં પ્રતિ ॥

અન્તસ્સ્થિતમહાલોકમ્ અપશ્યત્ પ્રવિલીયતે ।
પવનસ્પન્દરોધાચ્ ચ રામ ચિત્તરજઃ ક્ષણાત્ ॥

વાસનાપ્રાણપવનસ્પન્દયોર્ અનયોસ્ તયોઃ ।
સંવેદ્યં બીજમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં સ્ફુરતસ્ તૌ યતસ્ તતઃ ॥

હૃદિ સંવેદ્યગર્ધેન પ્રાણસ્પન્દો ઽથ વાસના ।
ઉદેતિ તસ્માત્ સંવેદ્યં કથિતં બીજમ્ એતયોઃ ॥

સંવેદ્યસમ્પરિત્યાગાત્ પ્રાણસ્પન્દનવાસને ।
સમૂલં નશ્યતઃ ક્ષિપ્રં મૂલચ્છેદાદ્ ઇવ દ્રુમૌ ॥

સંવિદં વિદ્ધિ સંવેદ્યબીજં વીર તયા વિના ।
ન સમ્ભવતિ સંવેદ્યં તૈલહીનસ્ તિલો યથા ॥

ન બહિર્ નાન્તરે કિઞ્ચિત્ સંવેદ્યં વિદ્યતે પૃથક્ ।
સંવિત્ સ્ફુરન્તી સઙ્કલ્પ્ય સંવેદ્યં સ્ફુરતિ સ્વતઃ ॥

સ્વપ્ને યથાત્મમરણં તથા દેશાન્તરસ્થિતિઃ ।
સ્વચમત્કારયોગેન સંવેદ્યં સંવિદસ્ તથા ॥

સંવેદનં સ્વસઙ્કલ્પાત્ સંવિદો યત્ પ્રવર્તતે ।
જગજ્જાલકતાં યાતિ તદ્ ઇદં રઘુનન્દન ॥

યથા બાલસ્ય વેતાલસ્ સ્વસઙ્કલ્પોદ્ભવો ભવેત્ ।
પુરુષત્વં યથા સ્થાણોસ્ સંવેદ્યં સંવિદસ્ તથા ॥

એતન્ મિથ્યા વિદુર્ જ્ઞાનં સમ્યગ્જ્ઞાનાદ્ વિલીયતે ।
રજ્જ્વામ્ ઇવ ભુજઙ્ગત્વં દ્વીન્દુત્વં સ્વીક્ષિતાદ્ ઇવ ॥

શુદ્ધૈવ સંવિત્ ત્રિજગત્ સંવેદ્યં નાન્યદ્ અસ્ત્ય્ અલમ્ ।
ઇત્ય્ અન્તર્ નિશ્ચયો રૂઢસ્ સમ્યગ્જ્ઞાનં વિદુર્ બુધાઃ ॥

પૂર્વં દૃષ્ટમ્ અદૃષ્ટં વા યદ્ અસ્યાઃ પ્રતિભાસતે ।
સંવિદસ્ તત્ પ્રયત્નેન માર્જનીયં વિજાનતા ॥

તદમાર્જનમાત્રં હિ મહાસંસારતાં ગતમ્ ।
તત્પ્રમાર્જનમાત્રં તુ મોક્ષ ઇત્ય્ અભિધીયતે ॥

સંવેદનમ્ અનન્તાય દુઃખાય જનનાત્મને ।
અસંવિત્તિર્ અજાડ્યસ્થા સુખાયાજનનાત્મને ॥

અજડો ગલિતાનન્દસ્ ત્યક્તસંવેદનો ભવ ।
અસંવેદ્યઃ પ્રબુદ્ધાત્મા યસ્ ત્વં સ ત્વં રઘૂદ્વહ ॥

અજડશ્ ચાપ્ય્ અસંવિત્તિઃ કીદૃશો ભવતિ પ્રભો ।
અસંવિત્તૌ ચ જાડ્યં તત્ કથં વા વિનિવાર્યતે ॥

યસ્ સર્વત્રાનવસ્થાસ્થો વિશ્રાન્તાસ્થો ન કુત્રચિત્ ।
જીવો ન વિન્દતે કિઞ્ચિદ્ અસંવિદ્ અજડો હિ સઃ ॥

સંવિદ્વસ્તુદશાલમ્બસ્ સ યસ્યેહ ન વિદ્યતે ।
સો ઽસંવિદ્ અજડઃ પ્રોક્તઃ કુર્વન્ કાર્યશતાન્ય્ અપિ ॥

સંવેદ્યેન હૃદાકાશો મનાગ્ અપિ ન લિપ્યતે ।
યસ્યાસાવ્ અજડો ઽસંવિજ્ જીવન્મુક્તશ્ ચ કથ્યતે ॥

યદા ન ભાવ્યતે કિઞ્ચિન્ નિર્વાસનતયાત્મનિ ।
બાલમૂકાદિવિજ્ઞાનમ્ ઇવ ચ સ્થીયતે સ્થિરમ્ ॥

તદા જાડ્યવિનિર્મુક્તમ્ અસંવેદનમ્ આતતમ્ ।
આશ્રિતં ભવતિ પ્રાજ્ઞ યસ્માદ્ ભૂયો ન લિપ્યતે ॥

સમસ્તવાસનાત્યાગાન્ નિર્વિકલ્પસમાધિતઃ ।
નીલત્વમ્ ઇવ ખાત્ સ્ફાર આનન્દસ્ સમ્પ્રવર્તતે ॥

યોગિનસ્ તત્ર લીનસ્ય નિસ્સંવેદનસંવિદઃ ।
તન્મયત્વાદ્ અનાદ્યન્તં તદ્ અપ્ય્ અન્તર્ વિલીયતે ॥

ગચ્છંસ્ તિષ્ઠન્ સ્પૃશઞ્ જિઘ્રન્ન્ અપિ તેન સ ઉચ્યતે ।
અજડો ગલિતાનન્દસ્ ત્યક્તસંવેદનસ્ સુખી ॥

એતાં દૃષ્ટિમ્ અવષ્ટભ્ય કષ્ટયા નષ્ટચેષ્ટયા ।
તર દુઃખામ્બુધેઃ પારમ્ અપારગુણસાગરઃ ॥

યથા બીજાદ્ બૃહદ્વૃક્ષો વ્યોમ વ્યાપ્નોતિ કાલતઃ ।
તથૈવેદં સ્વસઙ્કલ્પાત્ સંવેદ્યં સંવિદુત્થિતમ્ ॥

યદા સઙ્કલ્પ્ય સઙ્કલ્પં સંવિત્ સંવિન્દતે વપુઃ ।
તદાસ્ય જન્મજાલસ્ય સૈવ ગચ્છતિ બીજતામ્ ॥

જનયિત્વાત્મનાત્માનં મોહયિત્વા પુનઃ પુનઃ ।
સ્વયં મોક્ષં નયત્ય્ અન્તે સંવિત્ સર્વત્ર રાઘવ ॥

યદ્ એવ ભાવયત્ય્ એષા તદ્ એવ ભવતિ ક્ષણાત્ ।
નટવદ્ ભૂમિકાં ત્યક્ત્વા સ્વમ્ આયાતિ ચિરાદ્ વપુઃ ॥

દેવો નાગો ઽસુરો યક્ષો રક્ષઃ પુઙ્કિન્નરો ગજઃ ।
આત્મૈવાસ્યા વિલાસિન્યા જગન્નટ્યાઃ પ્રનૃત્યતિ ॥

બદ્ધ્વાત્માનં રુદિત્વા ચ કોશકારઃ ક્રિમિર્ યથા ।
ચિરાત્ કેવલતામ્ એતિ સ્વયં સંવિત્ સ્વભાવતઃ ॥

જગજ્જલધિજાલાનાં સંવિજ્ જલમ્ અલં તથા ।
યથૈવાપૂર્ય દિક્ચક્રં સ્ફુરત્ય્ અદ્ર્યાદિતાં ગતા ॥

દ્યૌઃ ક્ષમા વાયુર્ આકાશં પર્વતાસ્ સરિતો દિશઃ ।
ઇત્ય્ અસ્યા વીચયઃ પ્રોક્તાસ્ સંવિત્સલિલસન્તતેઃ ॥

સંવિન્માત્રં જગત્ સર્વં દ્વિતીયા નાસ્તિ કલ્પના ।
ઇત્ય્ એવ સમ્યગ્જ્ઞાનેન સંવિદ્ ગચ્છતિ નાન્યતામ્ ॥

યદા ન વિન્દતે કિઞ્ચિત્ સ્પન્દતે ન ન ચોપતિ ।
સ્વાત્મન્ય્ એવ સ્થિતિં યાતિ સંવિન્ નાલિપ્યતે તદા ॥

અથાસ્યાસ્ સંવિદો રામ સન્માત્રં બીજમ્ ઉચ્યતે ।
સત્ત્વમાત્રાદ્ ઉદેત્ય્ એષા પ્રાકાશ્યમ્ ઇવ તેજસઃ ॥

દ્વે રૂપે તત્ર સત્તાયા એકં નાનાકૃતિ સ્થિતમ્ ।
દ્વિતીયમ્ એકરૂપં તુ વિભાગો ઽયં તયોશ્ શૃણુ ॥

ઘટતા પટતા તત્તા ત્વત્તા મત્તેતિ કથ્યતે ।
સત્તારૂપં વિભાગેન યત્ તુ નાનાકૃતિ સ્થિતમ્ ॥

વિભાગં તુ પરિત્યજ્ય સત્તૈકાત્મતયા તતમ્ ।
સામાન્યેનૈવ સત્તાયા રૂપમ્ એકમ્ ઉદાહૃતમ્ ॥

વિશેષં સમ્પરિત્યજ્ય સન્માત્રં યદ્ અલેપકમ્ ।
એકરૂપં મહારૂપં સત્તાયાસ્ તત્ પરં વિદુઃ ॥

રૂપં નાનાકૃતિત્વેન સત્તાયા ન કદાચન ।
અસંવેદ્યં સમ્ભવતિ તસ્માદ્ એતદ્ અવસ્તુકમ્ ॥

એકરૂપં તુ યદ્ રૂપં સત્તાયા વિમલાત્મકમ્ ।
ન કદાચન તદ્ યાતિ નાશં નાપિ ચ વિસ્મૃતિમ્ ॥

કાલસત્તા કલાસત્તા વસ્તુસત્તેયમ્ ઇત્ય્ અપિ ।
વિભાગકલનાં ત્યક્ત્વા સન્માત્રૈકપરો ભવ ॥

કાલસત્તા ખસત્તા ચ પ્રોન્મુક્તકલના સતી ।
યદ્ય્ અપ્ય્ ઉત્તમસદ્રૂપા તથાપ્ય્ એષા ન વાસ્તવી ॥

વિભાગકલના યત્ર વિભિન્નમતદાયિની ।
નાનાતાકારણં દૃષ્ટા તત્ કથં પાવનં ભવેત્ ॥

સત્તાસામાન્યમ્ એવૈકં ભાવયન્ કેવલં વપુઃ ।
પરિપૂર્ણઃ પરાનન્દી તિષ્ઠાભરિતદિગ્ભરઃ ॥

સત્તાસામાન્યમાત્રસ્ય યા કોટિઃ કોવિદેશ્વર ।
સૈવાસ્ય બીજતાં યાતા તત એષ પ્રવર્તતે ॥

સત્તાસામાન્યપર્યન્તં યત્ તત્ કલનયોજ્ઝિતમ્ ।
પદમ્ આદ્યમ્ અનાદ્યન્તં તસ્ય બીજં ન વિદ્યતે ॥

સંવિલ્ લયં યાતિ તત્ર નિર્વિકારં ચ તિષ્ઠતિ ।
ભૂયો નાવર્તતે દુઃખે તત્ર લબ્ધવતી પદમ્ ॥

તદ્ ધેતુસ્ સર્વહેતૂનાં તસ્ય હેતુર્ ન વિદ્યતે ।
સ સારસ્ સર્વસારાણાં તસ્માત્ સારો ન વિદ્યતે ॥

તસ્મિંશ્ ચિદ્દર્પણે સ્ફારે સમગ્રા વસ્તુદૃષ્ટયઃ ।
ઇમાસ્ તાઃ પ્રતિબિમ્બન્તિ સરસીવ તટદ્રુમાઃ ॥

સર્વે ભાવા ઇમે તત્ર સ્વદન્તે સ્વાદધારિણિ ।
ષડ્રસા ઇવ જિહ્વાયાં પ્રકટત્વં પ્રયાન્તિ ચ ॥

તત્ ખાદ્ અચ્છતરસ્યાપિ ચિદાકાશસ્ય વૈ પદમ્ ।
સર્વેષાં સ્વાદજાતાનામ્ અલમ્ આસ્વાદનં ચ તત્ ॥

જાયતે વર્તતે ચૈવ વર્ધતે દૃશ્યતે તથા ।
સન્તિષ્ઠતે વિગલતિ તત્રાઙ્ગ જગતાં ગણઃ ॥

તત્ તદ્ ગુરુ ગરિષ્ઠાનાં તત્ તલ્ લઘુ લઘીયસામ્ ।
તત્ તત્ સ્થૂલં સ્થવિષ્ઠાનામ્ અણીયસ્ તદ્ અણીયસામ્ ॥

દવિષ્ઠાનાં દવિષ્ઠં તદ્ અન્તિકાનાં તદ્ અન્તિકમ્ ।
કનિષ્ઠાનાં કનિષ્ઠં તજ્ જ્યેષ્ઠં તજ્ જ્યાયસામ્ અપિ ॥

તેજસામ્ અપિ તત્ તેજસ્ તમસામ્ અપિ તત્ તમઃ ।
વસ્તૂનામ્ અપિ તદ્ વસ્તુ દૃશામ્ અપ્ય્ અઙ્ગ દૃક્ પરા ॥

તત્ તત્ કિઞ્ચિન્ નકિઞ્ચિચ્ ચ તત્ તદ્ અસ્તિ ચ નાસ્તિ ચ ।
તત્ તદ્ દૃશ્યં અદૃશ્યં ચ તત્ તદ્ અસ્મિ ન ચાસ્મિ ચ ॥

રામ સર્વપ્રયત્નેન તસ્મિન્ પરમપાવને ।
પદે સ્થિતિમ્ ઉપાયાસિ યથા કુરુ તથાનઘ ॥

તદ્ અમલમ્ અજરં તદ્ આત્મતત્ત્વં તદવગતાવ્ ઉપશાન્તિમ્ એતિ ચેતઃ ।
અવગતવિતતૈકતત્સ્વરૂપો ભવ ભવમુક્ત સદોદિતશ્ ચિરાય ॥