Mokṣopāya · Chapter 5.90

vītahavyavad ātmānaṃ nītvā viditavedyatām /
vītarāgabhayadveṣas tiṣṭha rāghava karmasu //

triṃśadvarṣasahasrāṇi vijahāra yathā muniḥ /
vītahavyo vītaśokas tathā vihara rāghava //

anye rājanyamunayo jñātajñeyā mahādhiyaḥ /
yathāvasan svarājyeṣu tathāvasa mahāmate //

sukhaduḥkhakramair ātmā na kadācana gṛhyate /
sarvago 'pi mahābāho kiṃ mudhā pariśocasi //

bahavo viditātmāno viharantīha bhūtale /
na kecana vaśaṃ yātā duḥkhasyāṅga bhavān iva //

svastho bhava bhavodāras samo bhava sukhī bhava /
sarvagas tvaṃ tvam ātmaiva tava nāsti punarbhavaḥ //

harṣāmarṣavikārāṇāṃ jīvanmuktā bhavādṛśaḥ /
na kecana vaśaṃ yānti mṛgendrāś śākhinām iva //

anenaiva prasaṅgena saṃśayo 'yaṃ mamoditaḥ /
śaratkāla ivāmbhodaṃ taṃ me tvaṃ tanutāṃ naya //

jīvanmuktaśarīrāṇāṃ katham ātmavidāṃ vara /
śaktayo neha dṛśyante ākāśagamanādikāḥ //

ākāśagamanādīni yāny etāni raghūdvaha /
karmāṇi tāḥ padārthānāṃ sahajāḥ khalu śaktayaḥ //

yad vicitraṃ kriyājālaṃ darśyate gopyate punaḥ /
rāma vastusvabhāvo 'sau na tad ātmavidāṃ matam //

anātmavid amukto 'pi nabhoviharaṇādikam /
dravyakarmakriyākālaśaktyāpnoty eva rāghava //

nātmajñasyaiṣa viṣaya ātmajño hy ātmavān svayam /
ātmanātmani santṛpto nāvidyām anudhāvati //

ye kecana jagadbhāvās tān avidyākṛtān viduḥ /
kathaṃ teṣu kilātmajñas tyaktāvidyo nimajjati //

avidyām api ye yuktyā sādhayanti sukhātmikām /
te hy avidyākṛtā eva na tv ātmajñās tathākramāḥ //

tattvajño vāpy atattvajño yaḥ kāladravyakarmabhiḥ /
yathākramaṃ prayatate tasyendratvādi sidhyati //

ātmajñas tv iha sarvasmād atīto vigataiṣaṇaḥ /
ātmany eva hi santuṣṭo na karoti na cehate //

na tasyārtho nabhogatyā na siddhyā na ca bhogakaiḥ /
na prabhāveṇa no mānair nāśāmaraṇajīvitaiḥ //

nityatṛptaḥ praśāntātmā vītarāgo vivāsanaḥ /
ākāśasadṛśākāras tajjña ātmani tiṣṭhati //

aśaṅkitopayātena duḥkhena ca sukhena ca /
tṛpyaty apagatāsaṅgo jīvena maraṇena ca //

samudrasaridāpātakramasamprāptavastunā /
samena viṣameṇāpi tiṣṭhaty ātmānam arcayan //

naiva tasya kṛtenārtho nākṛteneha kaścana /
na cāsya sarvabhūteṣu kaścid arthavyapāśrayaḥ //

yas tu vā bhāvitātmāpi siddhijālāni vāñchati /
sa siddhisādhakair dravyais tāni sādhayati kramāt //

sidhyatīttham idaṃ yuktyaivety ayaṃ niyateḥ kramaḥ /
tryakṣādibhis suravarair vyarthīkartum na śakyate //

svabhāva eṣa vastūnāṃ svatas siddho hi nānyataḥ /
niyatiṃ na jahāty eva śaśāṅka iva śītatām //

sarvajño 'pi samartho 'pi mādhavo 'pi haro 'pi vā /
anyathā niyatiṃ kartuṃ na śaktaḥ kaścid eva hi //

dravyakālakriyāmantraprayogānāṃ svabhāvajāḥ /
etās tāś śaktayo rāma yad vyomagamanādikam //

yathā viṣāṇi nighnanti madayanti madhūni ca /
vamayanti ca bhuktāni madanāni phalāni ca //

tathā svabhāvavaśato dravyakālakriyākramāḥ /
niyataṃ sādhayanty āśu prayogaṃ yuktiyogajāḥ //

etasmāt samatītasya yuktyā yuktasya rāghava /
ātmajñānasya nāsty eva kartṛtā nāpy akartṛtā //

dravyamantrakriyākālayuktayas sādhusiddhidāḥ /
paramātmapadaprāptau nopakurvanti kāścana //

yasyecchā vidyate kācit sa siddhiṃ sādhayaty alam /
ātmajñānasya pūrṇatvān necchā sambhavati kvacit //

sarvecchājālasaṃśāntāv ātmalābhodayo hi yaḥ /
tadviruddhā kathaṃ tasmād icchā sañjāyate 'nagha //

yā yodeti ca yasyecchā sa tayā yatate tathā /
yathā kālaṃ tad āpnoti jño vāpy ajñataro 'pi vā //

vītahavyena yatitaṃ nājātecchena kiñcana /
jātecchenāśu yatitaṃ protthito 'sau yathāvaneḥ //

evaṃ kālakriyādravyakarmayuktisvabhāvajāḥ /
yatheṣṭam eva sidhyanti siddhayas svāḥ kramārjitāḥ //

yāḥ phalāvalayo yena samprāptās siddhināmikāḥ /
tās tenādhigatā rāma nijāt prayatanadrumāt //

mahatāṃ nityatṛptānāṃ tajjñānāṃ bhāvitātmanām /
īpsitāntaṃ prayātānāṃ nopakurvanti siddhayaḥ //

ayaṃ me saṃśayo brahman vītahavyasya sā tanuḥ /
kravyādair na kathaṃ bhuktā kathaṃ klinnā na bhūtale //

tadaiva vītahavyo 'sau kathaṃ ca na gataḥ prabho /
videhamuktatāṃ śīghraṃ yathāvad iti me vada //

yā saṃvid valitā sādho vāsanāmalatantunā /
sukhaduḥkhadaśādāhabhāginī bhavatīha sā //

nirmuktavāsanā śuddhasaṃvinmātramayī tu yā /
tanus tiṣṭhati tacchede śaktā neha hi kecana //

śṛṇu yuktyā yayā yogitanuś chedādibhir bhramaiḥ /
nākramyate mahābāho bahuvarṣaśatair api //

cetaḥ padārthe patati yasmin yasmin yadā yadā /
tanmayaṃ tad bhavaty āśu tasmiṃs tasmiṃs tadā tadā //

tathā dṛṣṭāri hi mano vikāram upagacchati /
dṛṣṭamitraṃ ca hṛdyatvaṃ svayam evābhipadyate //

rāgadveṣavihīne tu pathike pādape girau /
bhavaty arāgavidveṣaṃ svayam ity anubhūyate //

mṛṣṭe laulyam upādatte durbhojye yāti naspṛhām /
vairasyaṃ yāti kaṭuni svayam ity anubhūyate //

samasaṃvidvilāsāḍhye yad yadā yogidehake /
hiṃsraṃ cetaḥ pataty āśu samatām eti tat tadā //

samaṃ sadbhāvamuktatvāc chedādau na pravartate /
pāntho vyarthaṃ pathi grāme yathā grāmīṇakarmaṇi //

yogidehasamīpāt tu gatvā prāpnoti hiṃsratām /
yad yad bhavati tatrāśu tathārūpaṃ na saṃśayaḥ //

iti hiṃsrair mṛgavyāghrasiṃhakīṭasarīsṛpaiḥ /
na cchinnā vītahavyasya tanur bhūtalaśāyinī //

sarvatra vidyate saṃvit kāṣṭhaloṣṭopalādike /
sattāsāmānyarūpeṇa saṃsthitā bālamūkavat //

poplūyamānā taralā kevalaṃ paridṛśyate /
tanvī puryaṣṭakeṣv eva pratibimbaṃ jaleṣv iva //

tena bhūjalavāyvagnisaṃvittyā samarūpayā /
na vikāraṃ tanur nītā vītahavyasya rāghava //

anyac ca śṛṇu he rāma spando nāśasya kāraṇam /
vikārasya ca cittottho vātajo vā jagatsthitau //

prāṇānāṃ prāṇatā spandāt tacchāntau te dṛṣatsamāḥ /
yatas sthitā dhāraṇayā tenānaṣṭāsya sā tanuḥ //

sabāhyābhyantaraṃ spandaś cetaso vātajo 'tha vā /
na yasya vidyate tasya dūrasthau vikṛtikṣayau //

sabāhyābhyantaraṃ śānte spande tattvavidāṃ vara /
dhātavas saṃsthitiṃ dehe na tyajanti kadācana //

saṃśānte dehagehasthe praspande cittavātayoḥ /
dhātavo mairavaṃ sthairyaṃ yānti saṃstambhitātmakāḥ //

tathā ca dṛśyate loke spandaśāntau dṛḍhā sthitiḥ /
dārūṇām iva dhīrāṇāṃ sarvāṅgānām acopatām //

iti varṣasahasrāṇi dehā jagati yoginām /
na klidyanti na bhidyante 'bhagnavajralavā iva //

tadaiva vītahavyo 'sau śṛṇu kiṃ nopaśāntavān /
deham utsṛjya tattvajño jñātajñeyatayā paraḥ //

ye hi vijñātavijñeyā vītarāgā mahādhiyaḥ /
vicchinnagranthayas sarve te svatantrās tanau sthitāḥ //

evaṃ vāpi ca karmāṇi prāktanāny aihikāni vā /
vāsanā vā na teṣāṃ tac ceto niyamayanty alam //

tena tattvavidāṃ tāta kākatālīyavan manaḥ /
yad yad bhāvayati kṣipraṃ tat tad āśu karoty alam //

kākatālīyayogena vītahavyasya saṃvidā /
sāmprataṃ jīvitaṃ buddhaṃ tad evāśu sthirīkṛtam //

yadā tu tasya pratibhā videhonmukhatāṃ gatā /
tadā videhamukto 'bhūd asau svātantryasaṃsthitiḥ //

vigatavāsanam āśu vipāśatām upagataṃ mana ātmatayoditam /
yad abhivāñchati tad bhavati kṣaṇāt sakalaśaktimayo hi maheśvaraḥ //