મોક્ષોપાય · અધ્યાય 5.91

યદા હ્ય્ અસ્તઙ્ગતપ્રાયં જાતં ચિત્તં વિચારતઃ ।
તદાસ્ય વીતહવ્યસ્ય જાતા મૈત્ર્યાદયો ગુણાઃ ॥

વિવેકાભ્યુદયાચ્ ચિત્તસ્વરૂપે ઽન્તર્હિતે મુને ।
મૈત્ર્યાદયો ગુણા જાતા ઇત્ય્ ઉક્તં કિં ત્વયા પ્રભો ॥

બ્રહ્મન્ન્ અસ્તઙ્ગતે ચિત્તે કસ્ય મૈત્ર્યાદયો ગુણાઃ ।
ક્વ વા પરિસ્ફુરન્તીતિ વદ મે વદતાં વર ॥

દ્વિવિધશ્ ચિત્તનાશો ઽસ્તિ સરૂપો ઽરૂપ એવ ચ ।
જીવન્મુક્તસ્ સરૂપસ્ સ્યાદ્ અરૂપો ઽદેહમુક્તજઃ ॥

ચિત્તસત્તેહ દુઃખાય ચિત્તનાશસ્ સુખાય ચ ।
ચિત્તસત્તાં ક્ષયં નીત્વા ચિત્તનાશમ્ ઉપાર્જયેત્ ॥

તામસૈર્ વાસનાજાલૈર્ વ્યાપ્તં યજ્ જન્મકારણમ્ ।
વિદ્યમાનં મનો વિદ્ધિ તદ્ દુઃખાયૈવ કેવલમ્ ॥

પ્રાકૃતં ગુણસમ્ભારં મમેતિ બહુ મન્યતે ।
યત્ તુ ચિત્તમ્ અતત્ત્વજ્ઞં દુઃખિ તજ્ જીવ ઉચ્યતે ॥

વિદ્યમાનં મનો યાવત્ તાવદ્ દુઃખમ્ અનન્તકમ્ ।
મનસ્ય્ અસ્તઙ્ગતે જન્તોસ્ સંસારો ઽન્તમ્ ઉપાગતઃ ॥

દુઃખિ મૂઢમ્ અવષ્ટબ્ધમ્ અસ્મીત્ય્ એવ વિનિશ્ચયમ્ ।
વિદ્યમાનં મનો વિદ્ધિ દુઃખવૃક્ષનવાઙ્કુરમ્ ॥

નષ્ટં કસ્ય મનો બ્રહ્મન્ નષ્ટં વા કીદૃશં ભવેત્ ।
કીદૃશશ્ ચાસ્ય નાશસ્ સ્યાત્ સ્યાત્ સત્તા ચાસ્ય કીદૃશી ॥

ચેતસઃ કથિતા સત્તા મયા રઘુકુલોદ્વહ ।
અસ્ય નાશમ્ ઇદાનીં ત્વં શૃણુ પ્રશ્નવિદાં વર ॥

સુખદુઃખદશા ધીરં સામ્યાન્ ન પ્રોદ્ધરન્તિ યમ્ ।
નિશ્શ્વાસા ઇવ શૈલેન્દ્રં ચિત્તં તસ્ય મૃતં વિદુઃ ॥

અયં સો ઽહમ્ અયં નાહમ્ ઇતિ ચિન્તા નરોત્તમમ્ ।
ખર્વીકરોતિ યં નાન્તશ્ ચિત્તં તસ્ય મૃતં વિદુઃ ॥

એષ સાધો મનોનાશો નષ્ટં ચેદૃઙ્ મનો ભવેત્ ।
ચિત્તનાશદશા ચૈષા જીવન્મુક્તસ્ય વિદ્યતે ॥

મનસ્તાં મૂઢતાં વિદ્ધિ યદા નશ્યતિ સાનઘ ।
ચિત્તનાશાભિધાનં હિ તદા સત્ત્વમ્ ઉદેત્ય્ અલમ્ ॥

તસ્ય સત્ત્વવિલાસસ્ય ચિત્તનાશસ્ય રાઘવ ।
જીવન્મુક્તસ્વભાવસ્ય કૈશ્ચિચ્ ચિત્ત્વાભિધા કૃતા ॥

મૈત્ર્યાદિભિર્ ગુણૈર્ યુક્તં ભવત્ય્ ઉત્તમવાસનમ્ ।
ભૂયોજન્મવિનિર્મુક્તં જીવન્મુક્તં મનો ઽનઘ ॥

વ્યાપ્તં વાસનયા યત્ સ્યાદ્ ભૂયોજનનમુક્તયા ।
જીવન્મુક્તમનો ઽસક્તં રામ તત્ સત્ત્વમ્ ઉચ્યતે ॥

સમ્પ્રત્ય્ એવાનુભૂતત્વાત્ સત્ત્વાપ્ત્યા તત્ત્વસંયુતઃ ।
સરૂપો ઽસૌ મનોનાશો જીવન્મુક્તસ્ય વિદ્યતે ॥

મૈત્રી દયાથ મુદિતા શશાઙ્ક ઇવ દીપ્તયઃ ।
જીવન્મુક્તમનોનાશે સર્વથા સર્વદા સ્થિતાઃ ॥

જીવન્મુક્તમનોનાશે સત્ત્વનામ્નિ હિમાચલે ।
વસન્ત ઇવ મઞ્જર્યસ્ સ્ફુરન્તિ ગુણસમ્પદઃ ॥

અરૂપસ્ તુ મનોનાશો યો મયોક્તો રઘૂદ્વહ ।
વિદેહમુક્તાવ્ એવાસૌ વિદ્યતે નિષ્કલાત્મકઃ ॥

સમગ્રાગ્ર્યગુણાધારમ્ અપિ સત્ત્વં પ્રલીયતે ।
વિદેહમુક્તૌ વિમલે પદે પરમપાવને ॥

વિદેહમુક્તવિષયે તસ્મિન્ સત્ત્વક્ષયાત્મકે ।
ચિત્તનાશે વિરૂપાખ્યે ન કિઞ્ચિદ્ અપિ વિદ્યતે ॥

ન ગુણા નાગુણાસ્ તત્ર ન શ્રીર્ નાશ્રીર્ ન લોલતા ।
ન ચોદયો નાસ્તમયો ન હર્ષામર્ષસંવિદઃ ॥

ન તેજો ન તમઃ કિઞ્ચિન્ ન સન્ધ્યાદિનરાત્રયઃ ।
ન દિશો દશ નાકાશં નાર્થો નાનર્થરૂપતા ॥

ન વાસના ન રચના નેહાનીહે ન રઞ્જના ।
ન સત્તા નાપિ વાસત્તા ન મધ્યં વાપિ તત્ પદમ્ ॥

અતમસ્તેજસા વ્યોમ્ના વિતારેન્દ્વર્કવાર્મુચા ।
તત્ સમં શરદચ્છેન વિસન્ધ્યેનારજસ્ત્વિષા ॥

યે હિ પારં ગતા બુદ્ધેસ્ સંસારાડમ્બરસ્ય ચ ।
તેષાં તદ્ આસ્પદં સ્ફારં પવનાનામ્ ઇવામ્બરમ્ ॥

સંશાન્તદુઃખમ્ અજડાત્મકમ્ એકસુપ્તમ્ આનન્દમન્થરમ્ અપેતરજસ્તમોઽર્કમ્ ।
આકાશકોશતનવો ઽતનવો મહાન્તસ્ તસ્મિન્ પદે ગલિતચિત્તલવા વસન્તિ ॥