મોક્ષોપાય · અધ્યાય 5.90

વીતહવ્યવદ્ આત્માનં નીત્વા વિદિતવેદ્યતામ્ ।
વીતરાગભયદ્વેષસ્ તિષ્ઠ રાઘવ કર્મસુ ॥

ત્રિંશદ્વર્ષસહસ્રાણિ વિજહાર યથા મુનિઃ ।
વીતહવ્યો વીતશોકસ્ તથા વિહર રાઘવ ॥

અન્યે રાજન્યમુનયો જ્ઞાતજ્ઞેયા મહાધિયઃ ।
યથાવસન્ સ્વરાજ્યેષુ તથાવસ મહામતે ॥

સુખદુઃખક્રમૈર્ આત્મા ન કદાચન ગૃહ્યતે ।
સર્વગો ઽપિ મહાબાહો કિં મુધા પરિશોચસિ ॥

બહવો વિદિતાત્માનો વિહરન્તીહ ભૂતલે ।
ન કેચન વશં યાતા દુઃખસ્યાઙ્ગ ભવાન્ ઇવ ॥

સ્વસ્થો ભવ ભવોદારસ્ સમો ભવ સુખી ભવ ।
સર્વગસ્ ત્વં ત્વમ્ આત્મૈવ તવ નાસ્તિ પુનર્ભવઃ ॥

હર્ષામર્ષવિકારાણાં જીવન્મુક્તા ભવાદૃશઃ ।
ન કેચન વશં યાન્તિ મૃગેન્દ્રાશ્ શાખિનામ્ ઇવ ॥

અનેનૈવ પ્રસઙ્ગેન સંશયો ઽયં મમોદિતઃ ।
શરત્કાલ ઇવામ્ભોદં તં મે ત્વં તનુતાં નય ॥

જીવન્મુક્તશરીરાણાં કથમ્ આત્મવિદાં વર ।
શક્તયો નેહ દૃશ્યન્તે આકાશગમનાદિકાઃ ॥

આકાશગમનાદીનિ યાન્ય્ એતાનિ રઘૂદ્વહ ।
કર્માણિ તાઃ પદાર્થાનાં સહજાઃ ખલુ શક્તયઃ ॥

યદ્ વિચિત્રં ક્રિયાજાલં દર્શ્યતે ગોપ્યતે પુનઃ ।
રામ વસ્તુસ્વભાવો ઽસૌ ન તદ્ આત્મવિદાં મતમ્ ॥

અનાત્મવિદ્ અમુક્તો ઽપિ નભોવિહરણાદિકમ્ ।
દ્રવ્યકર્મક્રિયાકાલશક્ત્યાપ્નોત્ય્ એવ રાઘવ ॥

નાત્મજ્ઞસ્યૈષ વિષય આત્મજ્ઞો હ્ય્ આત્મવાન્ સ્વયમ્ ।
આત્મનાત્મનિ સન્તૃપ્તો નાવિદ્યામ્ અનુધાવતિ ॥

યે કેચન જગદ્ભાવાસ્ તાન્ અવિદ્યાકૃતાન્ વિદુઃ ।
કથં તેષુ કિલાત્મજ્ઞસ્ ત્યક્તાવિદ્યો નિમજ્જતિ ॥

અવિદ્યામ્ અપિ યે યુક્ત્યા સાધયન્તિ સુખાત્મિકામ્ ।
તે હ્ય્ અવિદ્યાકૃતા એવ ન ત્વ્ આત્મજ્ઞાસ્ તથાક્રમાઃ ॥

તત્ત્વજ્ઞો વાપ્ય્ અતત્ત્વજ્ઞો યઃ કાલદ્રવ્યકર્મભિઃ ।
યથાક્રમં પ્રયતતે તસ્યેન્દ્રત્વાદિ સિધ્યતિ ॥

આત્મજ્ઞસ્ ત્વ્ ઇહ સર્વસ્માદ્ અતીતો વિગતૈષણઃ ।
આત્મન્ય્ એવ હિ સન્તુષ્ટો ન કરોતિ ન ચેહતે ॥

ન તસ્યાર્થો નભોગત્યા ન સિદ્ધ્યા ન ચ ભોગકૈઃ ।
ન પ્રભાવેણ નો માનૈર્ નાશામરણજીવિતૈઃ ॥

નિત્યતૃપ્તઃ પ્રશાન્તાત્મા વીતરાગો વિવાસનઃ ।
આકાશસદૃશાકારસ્ તજ્જ્ઞ આત્મનિ તિષ્ઠતિ ॥

અશઙ્કિતોપયાતેન દુઃખેન ચ સુખેન ચ ।
તૃપ્યત્ય્ અપગતાસઙ્ગો જીવેન મરણેન ચ ॥

સમુદ્રસરિદાપાતક્રમસમ્પ્રાપ્તવસ્તુના ।
સમેન વિષમેણાપિ તિષ્ઠત્ય્ આત્માનમ્ અર્ચયન્ ॥

નૈવ તસ્ય કૃતેનાર્થો નાકૃતેનેહ કશ્ચન ।
ન ચાસ્ય સર્વભૂતેષુ કશ્ચિદ્ અર્થવ્યપાશ્રયઃ ॥

યસ્ તુ વા ભાવિતાત્માપિ સિદ્ધિજાલાનિ વાઞ્છતિ ।
સ સિદ્ધિસાધકૈર્ દ્રવ્યૈસ્ તાનિ સાધયતિ ક્રમાત્ ॥

સિધ્યતીત્થમ્ ઇદં યુક્ત્યૈવેત્ય્ અયં નિયતેઃ ક્રમઃ ।
ત્ર્યક્ષાદિભિસ્ સુરવરૈર્ વ્યર્થીકર્તુમ્ ન શક્યતે ॥

સ્વભાવ એષ વસ્તૂનાં સ્વતસ્ સિદ્ધો હિ નાન્યતઃ ।
નિયતિં ન જહાત્ય્ એવ શશાઙ્ક ઇવ શીતતામ્ ॥

સર્વજ્ઞો ઽપિ સમર્થો ઽપિ માધવો ઽપિ હરો ઽપિ વા ।
અન્યથા નિયતિં કર્તું ન શક્તઃ કશ્ચિદ્ એવ હિ ॥

દ્રવ્યકાલક્રિયામન્ત્રપ્રયોગાનાં સ્વભાવજાઃ ।
એતાસ્ તાશ્ શક્તયો રામ યદ્ વ્યોમગમનાદિકમ્ ॥

યથા વિષાણિ નિઘ્નન્તિ મદયન્તિ મધૂનિ ચ ।
વમયન્તિ ચ ભુક્તાનિ મદનાનિ ફલાનિ ચ ॥

તથા સ્વભાવવશતો દ્રવ્યકાલક્રિયાક્રમાઃ ।
નિયતં સાધયન્ત્ય્ આશુ પ્રયોગં યુક્તિયોગજાઃ ॥

એતસ્માત્ સમતીતસ્ય યુક્ત્યા યુક્તસ્ય રાઘવ ।
આત્મજ્ઞાનસ્ય નાસ્ત્ય્ એવ કર્તૃતા નાપ્ય્ અકર્તૃતા ॥

દ્રવ્યમન્ત્રક્રિયાકાલયુક્તયસ્ સાધુસિદ્ધિદાઃ ।
પરમાત્મપદપ્રાપ્તૌ નોપકુર્વન્તિ કાશ્ચન ॥

યસ્યેચ્છા વિદ્યતે કાચિત્ સ સિદ્ધિં સાધયત્ય્ અલમ્ ।
આત્મજ્ઞાનસ્ય પૂર્ણત્વાન્ નેચ્છા સમ્ભવતિ ક્વચિત્ ॥

સર્વેચ્છાજાલસંશાન્તાવ્ આત્મલાભોદયો હિ યઃ ।
તદ્વિરુદ્ધા કથં તસ્માદ્ ઇચ્છા સઞ્જાયતે ઽનઘ ॥

યા યોદેતિ ચ યસ્યેચ્છા સ તયા યતતે તથા ।
યથા કાલં તદ્ આપ્નોતિ જ્ઞો વાપ્ય્ અજ્ઞતરો ઽપિ વા ॥

વીતહવ્યેન યતિતં નાજાતેચ્છેન કિઞ્ચન ।
જાતેચ્છેનાશુ યતિતં પ્રોત્થિતો ઽસૌ યથાવનેઃ ॥

એવં કાલક્રિયાદ્રવ્યકર્મયુક્તિસ્વભાવજાઃ ।
યથેષ્ટમ્ એવ સિધ્યન્તિ સિદ્ધયસ્ સ્વાઃ ક્રમાર્જિતાઃ ॥

યાઃ ફલાવલયો યેન સમ્પ્રાપ્તાસ્ સિદ્ધિનામિકાઃ ।
તાસ્ તેનાધિગતા રામ નિજાત્ પ્રયતનદ્રુમાત્ ॥

મહતાં નિત્યતૃપ્તાનાં તજ્જ્ઞાનાં ભાવિતાત્મનામ્ ।
ઈપ્સિતાન્તં પ્રયાતાનાં નોપકુર્વન્તિ સિદ્ધયઃ ॥

અયં મે સંશયો બ્રહ્મન્ વીતહવ્યસ્ય સા તનુઃ ।
ક્રવ્યાદૈર્ ન કથં ભુક્તા કથં ક્લિન્ના ન ભૂતલે ॥

તદૈવ વીતહવ્યો ઽસૌ કથં ચ ન ગતઃ પ્રભો ।
વિદેહમુક્તતાં શીઘ્રં યથાવદ્ ઇતિ મે વદ ॥

યા સંવિદ્ વલિતા સાધો વાસનામલતન્તુના ।
સુખદુઃખદશાદાહભાગિની ભવતીહ સા ॥

નિર્મુક્તવાસના શુદ્ધસંવિન્માત્રમયી તુ યા ।
તનુસ્ તિષ્ઠતિ તચ્છેદે શક્તા નેહ હિ કેચન ॥

શૃણુ યુક્ત્યા યયા યોગિતનુશ્ છેદાદિભિર્ ભ્રમૈઃ ।
નાક્રમ્યતે મહાબાહો બહુવર્ષશતૈર્ અપિ ॥

ચેતઃ પદાર્થે પતતિ યસ્મિન્ યસ્મિન્ યદા યદા ।
તન્મયં તદ્ ભવત્ય્ આશુ તસ્મિંસ્ તસ્મિંસ્ તદા તદા ॥

તથા દૃષ્ટારિ હિ મનો વિકારમ્ ઉપગચ્છતિ ।
દૃષ્ટમિત્રં ચ હૃદ્યત્વં સ્વયમ્ એવાભિપદ્યતે ॥

રાગદ્વેષવિહીને તુ પથિકે પાદપે ગિરૌ ।
ભવત્ય્ અરાગવિદ્વેષં સ્વયમ્ ઇત્ય્ અનુભૂયતે ॥

મૃષ્ટે લૌલ્યમ્ ઉપાદત્તે દુર્ભોજ્યે યાતિ નસ્પૃહામ્ ।
વૈરસ્યં યાતિ કટુનિ સ્વયમ્ ઇત્ય્ અનુભૂયતે ॥

સમસંવિદ્વિલાસાઢ્યે યદ્ યદા યોગિદેહકે ।
હિંસ્રં ચેતઃ પતત્ય્ આશુ સમતામ્ એતિ તત્ તદા ॥

સમં સદ્ભાવમુક્તત્વાચ્ છેદાદૌ ન પ્રવર્તતે ।
પાન્થો વ્યર્થં પથિ ગ્રામે યથા ગ્રામીણકર્મણિ ॥

યોગિદેહસમીપાત્ તુ ગત્વા પ્રાપ્નોતિ હિંસ્રતામ્ ।
યદ્ યદ્ ભવતિ તત્રાશુ તથારૂપં ન સંશયઃ ॥

ઇતિ હિંસ્રૈર્ મૃગવ્યાઘ્રસિંહકીટસરીસૃપૈઃ ।
ન ચ્છિન્ના વીતહવ્યસ્ય તનુર્ ભૂતલશાયિની ॥

સર્વત્ર વિદ્યતે સંવિત્ કાષ્ઠલોષ્ટોપલાદિકે ।
સત્તાસામાન્યરૂપેણ સંસ્થિતા બાલમૂકવત્ ॥

પોપ્લૂયમાના તરલા કેવલં પરિદૃશ્યતે ।
તન્વી પુર્યષ્ટકેષ્વ્ એવ પ્રતિબિમ્બં જલેષ્વ્ ઇવ ॥

તેન ભૂજલવાય્વગ્નિસંવિત્ત્યા સમરૂપયા ।
ન વિકારં તનુર્ નીતા વીતહવ્યસ્ય રાઘવ ॥

અન્યચ્ ચ શૃણુ હે રામ સ્પન્દો નાશસ્ય કારણમ્ ।
વિકારસ્ય ચ ચિત્તોત્થો વાતજો વા જગત્સ્થિતૌ ॥

પ્રાણાનાં પ્રાણતા સ્પન્દાત્ તચ્છાન્તૌ તે દૃષત્સમાઃ ।
યતસ્ સ્થિતા ધારણયા તેનાનષ્ટાસ્ય સા તનુઃ ॥

સબાહ્યાભ્યન્તરં સ્પન્દશ્ ચેતસો વાતજો ઽથ વા ।
ન યસ્ય વિદ્યતે તસ્ય દૂરસ્થૌ વિકૃતિક્ષયૌ ॥

સબાહ્યાભ્યન્તરં શાન્તે સ્પન્દે તત્ત્વવિદાં વર ।
ધાતવસ્ સંસ્થિતિં દેહે ન ત્યજન્તિ કદાચન ॥

સંશાન્તે દેહગેહસ્થે પ્રસ્પન્દે ચિત્તવાતયોઃ ।
ધાતવો મૈરવં સ્થૈર્યં યાન્તિ સંસ્તમ્ભિતાત્મકાઃ ॥

તથા ચ દૃશ્યતે લોકે સ્પન્દશાન્તૌ દૃઢા સ્થિતિઃ ।
દારૂણામ્ ઇવ ધીરાણાં સર્વાઙ્ગાનામ્ અચોપતામ્ ॥

ઇતિ વર્ષસહસ્રાણિ દેહા જગતિ યોગિનામ્ ।
ન ક્લિદ્યન્તિ ન ભિદ્યન્તે ઽભગ્નવજ્રલવા ઇવ ॥

તદૈવ વીતહવ્યો ઽસૌ શૃણુ કિં નોપશાન્તવાન્ ।
દેહમ્ ઉત્સૃજ્ય તત્ત્વજ્ઞો જ્ઞાતજ્ઞેયતયા પરઃ ॥

યે હિ વિજ્ઞાતવિજ્ઞેયા વીતરાગા મહાધિયઃ ।
વિચ્છિન્નગ્રન્થયસ્ સર્વે તે સ્વતન્ત્રાસ્ તનૌ સ્થિતાઃ ॥

એવં વાપિ ચ કર્માણિ પ્રાક્તનાન્ય્ ઐહિકાનિ વા ।
વાસના વા ન તેષાં તચ્ ચેતો નિયમયન્ત્ય્ અલમ્ ॥

તેન તત્ત્વવિદાં તાત કાકતાલીયવન્ મનઃ ।
યદ્ યદ્ ભાવયતિ ક્ષિપ્રં તત્ તદ્ આશુ કરોત્ય્ અલમ્ ॥

કાકતાલીયયોગેન વીતહવ્યસ્ય સંવિદા ।
સામ્પ્રતં જીવિતં બુદ્ધં તદ્ એવાશુ સ્થિરીકૃતમ્ ॥

યદા તુ તસ્ય પ્રતિભા વિદેહોન્મુખતાં ગતા ।
તદા વિદેહમુક્તો ઽભૂદ્ અસૌ સ્વાતન્ત્ર્યસંસ્થિતિઃ ॥

વિગતવાસનમ્ આશુ વિપાશતામ્ ઉપગતં મન આત્મતયોદિતમ્ ।
યદ્ અભિવાઞ્છતિ તદ્ ભવતિ ક્ષણાત્ સકલશક્તિમયો હિ મહેશ્વરઃ ॥