Mokṣopāya · Chapter 5.74

līlayāpaśyati vapuḥ kalanātmani jāyate /
ramyasyāpaśyato vaktraṃ hṛdi daurūpyadhīr iva //

tadvaśād iyam āyātā mahatī medurodarā /
māyā madamahāśaktis surāsvādalavād iva //

tayānayā vikāriṇyā tadatadbhāvabhūtayā /
idaṃ sampannam akhilaṃ tāpād iva marau payaḥ //

mano buddhir ahaṅkāro vāsanāś cendriyāṇy api /
evaṅkalpitanāmāṅkas sphuraty ātmābdhir ambubhiḥ //

cittāhaṅkārayor dvitvaṃ vacasy asti na vastutaḥ /
yac cittaṃ sa hy ahaṅkāro yo 'haṅkāro mano hi tat //

vyatiriktaṃ himāc chauklyam iti saṅkalpyate yathā /
mudhaiva kalpyate bhedaś cittāhaṅkārayos tathā //

mano'haṅkārayor antar dvayor ekatarakṣaye /
kṣīṇe dve eva hi yathā paṭaśauklye paṭakṣaye //

tucchāṃ mokṣadhiyaṃ tyaktvā bandhabuddhiṃ tathaiṣaṇāḥ /
suvairāgyavivekābhyāṃ kevalaṃ kṣapayen manaḥ //

mokṣo me 'stv iti cintā cej jātā tad vyutthitaṃ manaḥ /
mananotke manasy uccair vapur doṣāya kevalam //

ātmany atīte sarvasmāt sarvarūpe 'tha vā tate /
ko bandhaḥ kaś ca vā mokṣo nirmūlaṃ mananaṃ kutaḥ //

vāyus spandanadharmatvād yadā lagati dehake /
tadā sphurati hastāṅgarasanāpallavāvalī //

pādape pallavaśreṇīṃ cālayaty anilo yathā /
tathaivāṅgāvalīṃ vāyur dehe sañcālayaty alam //

cit sarvavyāpinī sūkṣmā na calā na ca cālyate /
na svatas spandam āyāti devācala ivānilaiḥ //

pratibimbitasarvārthā kevalaṃ svātmani sthitā /
prakāśayati bodhena jagantīmāni dīpavat //

tatra ko 'yaṃ mudhā moho bhavatām atiduḥkhadaḥ /
ayaṃ so 'haṃ mamāṅgāni mamedaṃ ceti durdhiyām //

anicchalolatvān nunnadṛṣadārāvarāśivat /
jñatvakartṛtvabhoktṛtvakriyā samupalabhyate //

tatrāyam ātmā sammantā bhoktā karteti jāyate /
mudhaivājñānatāpotthā mṛgatṛṣṇeva vāsanā //

ajñātaiṣā manomattamṛgaṃ viṣayatarṣulam /
asatyaiva hi satyeva mṛgatṛṣṇeva karṣati //

vijñātā satyarūpeyaṃ nāśaṃ yāti palāyate /
vipramadhyāt parijñātā yathā caṇḍālakanyakā //

avidyā samparijñātā na manaḥ parikarṣati /
mṛgatṛṣṇā parijñātā tarṣulaṃ nāpakarṣati //

paramārthāvabodhena samūlaṃ rāma vāsanā /
dīpenevāndhakāraśrīr galaty āloka eti ca //

nāsty avidyeti sañjāte niścaye śāstrayuktitaḥ /
galaty avidyā tāpena tuṣārakaṇikā yathā //

dehasyāsya jaḍasyārthe kiṃ bhogair iti niścayī /
bhinatty āśāmayaṃ jñānī pañjaraṃ kesarī yathā //

āśāparikare rāma nūnaṃ parihṛte hṛdaḥ /
pumān āgatasaundaryo hlādam āyāti candravat //

parāṃ śītalatām eti vṛṣṭidhauta ivācalaḥ /
nirvṛtiṃ paramāṃ dhatte prāptarājya ivādhanaḥ //

śobhate 'malayā lakṣmyā śaradīva nabhastalam /
ātmany eva na māty uccaiḥ kalpasyānta ivārṇavaḥ //

bhavaty apetasaṃrambho vṛṣṭamūka ivāmbudaḥ /
tiṣṭhaty ātmani saṃvettā praśānta iva vāridhiḥ //

paraṃ dhairyam upādatte sthairyaṃ merur ivācalaḥ /
rājate svasthayā lakṣmyā śāntendhana ivānalaḥ //

bhavaty ātmani nirvāṇaḥ praśānta iva dīpakaḥ /
dṛṣṭim āyāti paramāṃ naraḥ pītāmṛto yathā //

antardīpo ghaṭa iva madhyajvāla ivānalaḥ /
sphuraddīptir maṇir iva prayāty antaḥ prakāśatām //

sarvātmakaṃ sarvagataṃ sarveśaṃ sarvanāyakam /
sarvākāraṃ nirākāraṃ svam ātmānaṃ prapaśyati //

hasaty alam atītās tāḥ pelavā divasāvalīḥ /
yāsu smaraśaraśreṇīcapalaṃ cittam acchinat //

saṅgaraṅgaviniṣkrāntaś śāntamānamanojvaraḥ /
adhyātmaratir āsīnaḥ pūrṇapāvanamānasaḥ //

nirmṛṣṭakāmapaṅkāṅkaś chinnajanmanibandhanaḥ /
dvandvadoṣabhayonmuktas tīrṇasaṃsārasāgaraḥ //

prāptānuttamaviśrāntir labdhālabhyapadāspadaḥ /
anivartipadaṃ prāptaḥ karmaṇām antam āgataḥ //

sarvābhivāñchitārambho na kiñcid api vāñchati /
sarvānumoditānando na kiñcid anumodate //

na dadāti na cādatte na stauti na ca nindati /
nāstam eti na codeti na tuṣyati na śocati //

sarvārambhaphalatyāgī sarvopādhivivarjitaḥ /
sarvāśāsamparityāgī jīvanmukta iti smṛtaḥ //

sarvaiṣaṇāḥ parityajya cetasā bhava maunavān /
dhārā niravaśeṣeṇa yathā tyaktvā payodharaḥ //

tathā na sukhayaty aṅgasaṃlagnā varavarṇinī /
yathā sukhayati svāntam induśītā nirāśatā //

na tathendus sukhayati kaṇṭhalagno 'pi rāghava /
nairāśyaṃ sukhayaty antar yathā sakalaśītalam //

puṣpaghūrṇannavalato na tathā rājate madhuḥ /
yathodāramatir maunī nairāśyasamamānasaḥ //

na himādrer na muktābhyo na rambhābhyo na candanāt /
na tac candramasaś śaityaṃ nairāśyād yad avāpyate //

api rājyād api svargād apīndor api mādhavāt /
api kāntāsamāsaṅgān nairāśyaṃ paramaṃ sukham //

tṛṇavan nopakurvanti yayā tribhuvanaśriyaḥ /
sā parā nirvṛtis sādho nairāśyād upalabhyate //

āśākarañjaparaśuṃ parāyā nirvṛteḥ padam /
puṣpagucchaṃ śamataror ālambasva nirāśatām //

goṣpadaṃ pṛthivī merus sthāṇur āśās samudgikāḥ /
tṛṇaṃ tribhuvanaṃ rāma nairāśyālaṅkṛtākṛteḥ //

dānādānasamāhāravihāravibhavādikāḥ /
kriyā jagati hasyante nirāśaiḥ puruṣottamaiḥ //

padaṃ yasya na badhnāti kadācit kalanā hṛdi /
tṛṇīkṛtatribhuvanaḥ kenāsāv upamīyate //

idam evāstv idaṃ māstu mameti hṛdi rañjanā /
na yasyāsti tam ātmeśaṃ tolayanti kathaṃ janāḥ //

sarvasaṅkaṭaparyantam asaṅkaṭamalaṃ sukham /
saubhāgyaṃ paramaṃ buddher nairāśyam avalambyatām //

na śāsteha tvam āśānāṃ viddhi mithyābhramaṃ jagat /
vahadrathasthadikcakranemyāvartavad utthitam //

kiṃ muhyasi mahābāho mūrkhavat paṇḍito 'pi san /
mamedaṃ tad ayaṃ so 'ham ity udbhrāntena cetasā //

ātmaivedaṃ jagat sarvaṃ nānāteha na vidyate /
ekarūpaṃ jagaj jñātvā dhīrai rāma na khidyate //

yathābhūtapadārthaughadarśanād eva rāghava /
paramāśvāsanaṃ buddher nairāśyam adhigamyate //

bhāvābhāvavisaṃvādamuktam ādyantayos sthitam /
yad rūpaṃ tat samālambya padārthānāṃ sthitiṃ kuru //

nairāśyadhīramanaso māyeyam atimohinī /
palāyya yāti saṃsārī mṛgī kesariṇo yathā //

kāntām uddāmamadanāṃ lolāṃ vanalatām api /
jarjaropalapālīṃ ca samaṃ paśyati dhīradhīḥ //

bhogā nānandayanty antaḥ khedayanti na cāpadaḥ /
dṛśyaśriyo haranty aṅga na jñam adrim ivānilāḥ //

raktabālāṅganasyāpi jñasyodāradhiyo muneḥ /
kaṇaśaḥ khaṇḍatāṃ yānti manasi smarasāyakāḥ //

rāgadveṣais svarūpajño nāvaśaḥ parikṛṣyate /
sparśa evāsya naitābhyāṃ kim utākramaṇaṃ bhavet //

samadṛṣṭalatālolavanitādriśilādiṣu /
ramate naiṣa bhogeṣu pāntho marumahīṣv iva //

ayatnopanataṃ sarvaṃ līlayā muktamānasaḥ /
bhuṅkte bhogabharaṃ prājñas tv ālokam iva locanam //

kākatālīyavat prāptā bhogālī lalanādikā /
sevitāpy aṅga dhīrasya na duḥkhāya na tuṣṭaye //

samyagdṛṣṭapadārthaṃ jñaṃ sukhaduḥkhagatī manāk /
dve vīcyāv iva śailendraṃ kṣobhaṃ netuṃ na śaknutaḥ //

helayālokayan bhogān mṛdur dānto gatajvaraḥ /
svam eva padam ālambya sarvabhūtāntarasthitam //

jñas tiṣṭhati gatavyagraṃ vyagrayāpi samanvitaḥ /
jaganti janayann eva brahmevātmaparāyaṇaḥ //

āpatatsu yathākāmaṃ yathākālaṃ yathākramam /
sukhaduḥkheṣu na kṣobham eti bhūbhṛd ṛtuṣv iva //

majjato 'pi bahujñasya rāma karmendriyakramaiḥ /
asaktamanaso nityaṃ na kiñcid api majjati //

kalaṅky antaḥkalaṅkena procyate hema nānyathā /
bhāvāsaktyā samāsakta ukto jantur hi nānyathā //

śarīrāt praviviktaṃ svaṃ paśyataḥ pravivekinaḥ /
vikartitāṅgakasyāpi na kiñcit pravikartitam //

sakṛtprabhātaṃ vimalaṃ yaj jñātaṃ jñātam eva tat /
na hi bandhuḥ parijñātaḥ punar ajñātatāṃ vrajet //

sarpabhrāntau nivṛttāyāṃ na rajjvāṃ sarpabhāvanā /
punar eti yathā prāvṛṇnadī giritaṭacyutā //

na hema tāpaśuddhāṅgaṃ svābhāsam alam āgatam /
kardame magnam api sat samādatte malaṃ punaḥ //

kṣīṇe svahṛdayagranthau na bandho 'sti punar guṇaiḥ /
yatnenāpi punar baddhaṃ kena vṛnte cyutaṃ phalam //

ayaśchedavicārābhyām abhitaḥ khaṇḍaśo gatam /
pāṣāṇaṃ ca manaś caiva sandhātuṃ kasya śaktatā //

vijñātāyām avidyāyāṃ kaḥ punaḥ parimajjati /
parijñāya śvapākānāṃ yātrāṃ kaḥ prekṣate dvijaḥ //

sudhāmbhasi yathā kṣīradhīr vicārān nivartate /
saṃsāravāsanā tadvad dhīvicārān nivartate //

madhvambuśaṅkayā tāvad viṣavāri prapīyate /
yāvat tan na parijñātaṃ parijñātaṃ vihīyate //

rūpalāvaṇyayuktāpi citrakānteva kāminī /
dravyamātrasamārambhāt tattvavidbhir vilokyate //

yathā maṣīkusumbhādi striyāś citre tathaiva hi /
jīvantyā api keśoṣṭhaṃ kas tāṃ prati kila grahaḥ //

anubhūto guḍas svādur api dāhavikartanaiḥ /
na śakyate 'nyathā kartuṃ tattvālokas tathātmanaḥ //

paravyasaninī nārī vyagrāpi gṛhakarmaṇi /
tad evāsvādayaty antar navasaṅgarasāyanam //

evaṃ tattve pare śuddhe dhīro viśrāntim āgataḥ /
na śakyate cālayituṃ devair api sahāsuraiḥ //

paravyasaninī nārī kena bhartrā balīyasā /
vismāritā svasaṅkalpakāntasaṅgamahotsavam //

jagat samarasānantacidālokāvalambanam /
kena vismāryate buddhis tattvajñasya mahātmanaḥ //

samagrasukhaduḥkhābhyāṃ vyavahāram akhaṇḍitam /
kurvan gurujanāyatto bhartṛśvaśurakheditaḥ //

yathā saṅkalpakāntena bhavaty ānandamantharaḥ /
vadhūloko vyasanavān duḥkhajālair na khedyate //

tathā vigalitāvidyo vyavahāraparo 'pi san /
samyagdṛṣṭisamācāro mudam ety antar ātmanā //

chidyate na nikṛttāṅgo galadasrur na roditi /
dahyate na pradagdho 'pi naṣṭo 'pi na vinaśyati //

vyapagatasukhaduḥkhasannipāto vidhividhureṣv api saṅkaṭeṣv akhinnaḥ /
nivasatu sadane purottame vā vitatagirau vipine tapovane vā //