Mokṣopāya · Chapter 5.75

janakas saṃsthito rājye vyavahāraparo 'pi san /
vigatajvara evāntar anākulamatis sadā //

pitāmaho dilīpas te sarvārambhaparo 'py alam /
vītarāgatayaivāntar bubhuje medinīṃ ciram //

jīvanmuktākṛtir nityam ajo rājyam apālayat //

vicitrabalayuddheṣu vyavahāreṣu bhūriṣu /
māndhātā suciraṃ tiṣṭhaṃs tyaktavān na paraṃ padam //

baḍiḥ pātālapīṭhasthaḥ kurvan svāṃ divasasthitim /
sadātyāgī sadāsakto jīvanmuktapade sthitaḥ //

namucir dānavādhīśo devadvandvaparas sadā /
nānācāravihāreṣu kvacin nāntar atapyata //

vāsavājau tanutyāgī vṛtro vitatamānasaḥ /
antaśśītamanā mānī cakāra surasaṅgaram //

kurvan dānavakāryāṇi pātālatalapālakaḥ /
anapāyaṃ nirākrośaṃ prahlādo hlādam āgataḥ //

śambaraikaparo 'py antaś śambaraikatayoditaḥ /
saṃsāraśambaraṃ rāma śambaras tyaktavān idam //

asaktabuddhir hariṇā kurvan dānavasaṅgaram /
parāṃ saṃvidam āsādya musalas tyaktavāṃs tanum //

sarvāmaramukhaṃ vahniḥ kriyājālaparo 'py ati /
yajñalakṣmīṃ ciraṃ bhoktuṃ mukta eveha tiṣṭhati //

pīyamānas surais sarvais somas samarasāśayaḥ /
kvacid eti na saṃsaṅgam ākrānto 'py ambaraṃ yathā //

bṛhaspatir devagurur dārārthaṃ candrayodhy api /
ācaran divi citrehāmukta eva vyavasthitaḥ //

śukro 'mbarataloddyotī labdhasarvārthapālakaḥ /
nirvikāramatiḥ kālaṃ nayaty asuradaiśikaḥ //

jagadbhūtagaṇāṅgāni ciraṃ sañcārayann api /
sarvadā sarvasañcārī mukta eva samīraṇaḥ //

lokājavañjavībhāve prodvegārho 'py akhinnadhīḥ /
brahmā samamanā rāma kṣapayaty āyur āyatam //

jarāmaraṇayuddhādidvandvapañjaralīlayā /
caratīha ciraṃ kālaṃ mukto 'pi bhagavān hariḥ //

muktenāpi trinetreṇa saundaryatarumañjarī /
dehārdhe dhāryate gaurī kāmukeneva kāmukī //

muktayāpi gale baddho gauryā gauras trilocanaḥ /
suśuddha iva muktānāṃ gaṇaś śaśikalāmalaḥ //

guho gahanadhīr vīras tārakādiraṇakramam /
mukto 'pi kṛtavān sarvajñānaratnaikasāgaraḥ //

bhṛṅgīśo raktamāṃsaṃ svaṃ svamātre pravitīrṇavān /
muktayaiva dhiyā rāma dhīrayā dhyānadhautayā //

munir muktasvabhāvo 'pi jagajjaṅgalakhaṇḍakam /
nārado vijahāremaṃ līlayā kāryaśīlayā //

jīvanmuktamanā mānī viśvāmitras svayaṃ prabhuḥ /
vedoktāṃ makhanirmāṇakriyāṃ samadhitiṣṭhati //

dhārayaty avaniṃ śeṣaḥ karoty arko dināvalīm /
yamo yamatvaṃ kurute jīvanmuktatayaiva hi //

anye 'py asmiṃs tribhuvane yakṣāmaranarāsurāḥ /
śataśo muktatāṃ yātās santas tiṣṭhanti saṃsṛtau //

saṃsthitā vyavahāreṣu vividhācāradhāriṣu /
antarāśītalāḥ kecit kecin mūḍhāś śilāsamāḥ //

paramaṃ bodham āsādya kecit kānanam āgatāḥ /
yathā bhṛgubharadvājaviśvāmitrasahādayaḥ //

kecit rājyeṣu tiṣṭhanti cchattracāmaramālitāḥ /
yathā janakaśaryātimāndhātṛmagadhādayaḥ //

kecid vyomani tiṣṭhanti dhiṣṇyacakrāntarasthitāḥ /
yathā bṛhaspatyuśanaścandrasūryamunīśvarāḥ //

kecit surapadaṃ yātā vimānāvalim āsthitāḥ /
yathāgnivāyuvaruṇayamatumburunāradāḥ //

kecit pātālakuhare jīvanmuktā vyavasthitāḥ /
yathā baḍisuhotrāndhaprahlādahlādapūrvakāḥ //

tiryagyoniṣv api sadā vartante kṛtabuddhayaḥ /
devayoniṣv api prājña vartante mūrkhabuddhayaḥ //

sarvaṃ sarveṇa sarvatra sarvathā sarvadaiva hi /
sambhavaty eva sarvātmany ātmanātmasvarūpiṇi //

vidher vicitrā niyatir anantārambhamantharā /
sanniveśāṃśavaicitryāt sarvaṃ sarvatra dṛśyate //

vidhir daivaṃ vibhur dhātā sarveśaś śiva īśvaraḥ /
iti nāmabhir ātmāntaḥ pratyakcetana ucyate //

asty avastuni vastv antaḥ kāñcanaṃ sikatāsv iva /
asti vastuny avastv antar malaṃ hemakaṇeṣv iva //

ayukte yuktatā yuktyā prekṣyamāṇā pradṛśyate /
pāpasya hi bhayāl loko dharme rāma pravartate //

asatye satyatā sādho śāśvatī parilakṣyate /
śūnyena dhyānayogena śāśvataṃ padam āpyate //

yan nāsti tad udety āśu deśakālavilāsataḥ /
śaśakāś śṛṅgavanto hi dṛśyante śambarasthitau //

ye vajrasārās sudṛḍhā dṛśyante te kṣayaṃ gatāḥ /
kalpasyānte yathendvarkadharābdhivibudhādrayaḥ //

iti paśyan mahābāho bhāvābhāvabhavakramam /
harṣāmarṣaviṣādehās santyajya samatāṃ vraja //

asat sad avabhātīha sad asac cāpi dṛśyate /
āsthānāsthe parityajya tenāśu samatāṃ vraja //

muktau rāghava loke 'smin na prāptis sambhavaty alam /
apravṛttyā vivekasya magnā hi janakoṭayaḥ //

muktau rāghava loke 'smin prāptir asti sadaiva hi /
pravṛttyā hi vivekasya muktāś ca janakoṭayaḥ //

pravivekāvivekābhyāṃ sulabhālabhyatāṃ gatā /
muktir manaḥkṣayaprāptyā vivekaṃ tena dīpaya //

ātmāvalokane yatnaḥ kartavyo bhūtim icchatā /
sarvaduḥkhaśiraścheda ātmālokena jāyate //

nīrāgā nirupāsaṅgā jīvanmuktā mahādhiyaḥ /
sambhavantīha bahavas suhotrajanakā iva //

tasmāt tvam api vai rāma vivekoditadhīradhīḥ /
jīvanmukto vihara bhos samaloṣṭāśmakāñcanaḥ //

dvividhā muktatā loke vidyate dehadhāriṇām /
sadehaikā videhānyā vibhāgo 'yaṃ tayoś śṛṇu //

asaṃsaṅgāt padārthānāṃ manaśśāntir hi muktatā /
saty asaty api dehe sā sambhavaty anaghākṛte //

snehasaṅkṣayam evāṅga viduḥ kaivalyam uttamāḥ /
tat sambhavati dehasya bhāve cābhāva eva ca //

yo jīvati gatasnehaṃ sa jīvanmukta ucyate /
sasnehajīvito baddho mukta eva tṛtīyakaḥ //

yatno yatnena kartavyo mokṣārthaṃ yuktipūrvakam /
yatnayuktivihīnasya goṣpadaṃ dustaraṃ bhavet //

na tv anadhyavasāyasya duḥkhāya vipulātmane /
ātmā paravaśaḥ kāryo moham āśritya kevalam //

sumahad dhairyam ālambya manasā vyavasāyinā /
vicārayātmanātmānam ātmanaś cirasiddhaye //

vitatādhyavasāyasya jagad bhavati goṣpadam /
vihatādhyavasāyasya goṣpadaṃ vai jagad bhavet //

yad upagatas sugataḥ paraṃ pradhānaṃ yad upagato dhruvatāṃ nṛpaś ca kaścit /
yad upagatāḥ padam uttamaṃ mahāntaḥ prayatanakarmataror mahāphalaṃ tat //