મોક્ષોપાય · અધ્યાય 5.74

લીલયાપશ્યતિ વપુઃ કલનાત્મનિ જાયતે ।
રમ્યસ્યાપશ્યતો વક્ત્રં હૃદિ દૌરૂપ્યધીર્ ઇવ ॥

તદ્વશાદ્ ઇયમ્ આયાતા મહતી મેદુરોદરા ।
માયા મદમહાશક્તિસ્ સુરાસ્વાદલવાદ્ ઇવ ॥

તયાનયા વિકારિણ્યા તદતદ્ભાવભૂતયા ।
ઇદં સમ્પન્નમ્ અખિલં તાપાદ્ ઇવ મરૌ પયઃ ॥

મનો બુદ્ધિર્ અહઙ્કારો વાસનાશ્ ચેન્દ્રિયાણ્ય્ અપિ ।
એવઙ્કલ્પિતનામાઙ્કસ્ સ્ફુરત્ય્ આત્માબ્ધિર્ અમ્બુભિઃ ॥

ચિત્તાહઙ્કારયોર્ દ્વિત્વં વચસ્ય્ અસ્તિ ન વસ્તુતઃ ।
યચ્ ચિત્તં સ હ્ય્ અહઙ્કારો યો ઽહઙ્કારો મનો હિ તત્ ॥

વ્યતિરિક્તં હિમાચ્ છૌક્લ્યમ્ ઇતિ સઙ્કલ્પ્યતે યથા ।
મુધૈવ કલ્પ્યતે ભેદશ્ ચિત્તાહઙ્કારયોસ્ તથા ॥

મનોઽહઙ્કારયોર્ અન્તર્ દ્વયોર્ એકતરક્ષયે ।
ક્ષીણે દ્વે એવ હિ યથા પટશૌક્લ્યે પટક્ષયે ॥

તુચ્છાં મોક્ષધિયં ત્યક્ત્વા બન્ધબુદ્ધિં તથૈષણાઃ ।
સુવૈરાગ્યવિવેકાભ્યાં કેવલં ક્ષપયેન્ મનઃ ॥

મોક્ષો મે ઽસ્ત્વ્ ઇતિ ચિન્તા ચેજ્ જાતા તદ્ વ્યુત્થિતં મનઃ ।
મનનોત્કે મનસ્ય્ ઉચ્ચૈર્ વપુર્ દોષાય કેવલમ્ ॥

આત્મન્ય્ અતીતે સર્વસ્માત્ સર્વરૂપે ઽથ વા તતે ।
કો બન્ધઃ કશ્ ચ વા મોક્ષો નિર્મૂલં મનનં કુતઃ ॥

વાયુસ્ સ્પન્દનધર્મત્વાદ્ યદા લગતિ દેહકે ।
તદા સ્ફુરતિ હસ્તાઙ્ગરસનાપલ્લવાવલી ॥

પાદપે પલ્લવશ્રેણીં ચાલયત્ય્ અનિલો યથા ।
તથૈવાઙ્ગાવલીં વાયુર્ દેહે સઞ્ચાલયત્ય્ અલમ્ ॥

ચિત્ સર્વવ્યાપિની સૂક્ષ્મા ન ચલા ન ચ ચાલ્યતે ।
ન સ્વતસ્ સ્પન્દમ્ આયાતિ દેવાચલ ઇવાનિલૈઃ ॥

પ્રતિબિમ્બિતસર્વાર્થા કેવલં સ્વાત્મનિ સ્થિતા ।
પ્રકાશયતિ બોધેન જગન્તીમાનિ દીપવત્ ॥

તત્ર કો ઽયં મુધા મોહો ભવતામ્ અતિદુઃખદઃ ।
અયં સો ઽહં મમાઙ્ગાનિ મમેદં ચેતિ દુર્ધિયામ્ ॥

અનિચ્છલોલત્વાન્ નુન્નદૃષદારાવરાશિવત્ ।
જ્ઞત્વકર્તૃત્વભોક્તૃત્વક્રિયા સમુપલભ્યતે ॥

તત્રાયમ્ આત્મા સમ્મન્તા ભોક્તા કર્તેતિ જાયતે ।
મુધૈવાજ્ઞાનતાપોત્થા મૃગતૃષ્ણેવ વાસના ॥

અજ્ઞાતૈષા મનોમત્તમૃગં વિષયતર્ષુલમ્ ।
અસત્યૈવ હિ સત્યેવ મૃગતૃષ્ણેવ કર્ષતિ ॥

વિજ્ઞાતા સત્યરૂપેયં નાશં યાતિ પલાયતે ।
વિપ્રમધ્યાત્ પરિજ્ઞાતા યથા ચણ્ડાલકન્યકા ॥

અવિદ્યા સમ્પરિજ્ઞાતા ન મનઃ પરિકર્ષતિ ।
મૃગતૃષ્ણા પરિજ્ઞાતા તર્ષુલં નાપકર્ષતિ ॥

પરમાર્થાવબોધેન સમૂલં રામ વાસના ।
દીપેનેવાન્ધકારશ્રીર્ ગલત્ય્ આલોક એતિ ચ ॥

નાસ્ત્ય્ અવિદ્યેતિ સઞ્જાતે નિશ્ચયે શાસ્ત્રયુક્તિતઃ ।
ગલત્ય્ અવિદ્યા તાપેન તુષારકણિકા યથા ॥

દેહસ્યાસ્ય જડસ્યાર્થે કિં ભોગૈર્ ઇતિ નિશ્ચયી ।
ભિનત્ત્ય્ આશામયં જ્ઞાની પઞ્જરં કેસરી યથા ॥

આશાપરિકરે રામ નૂનં પરિહૃતે હૃદઃ ।
પુમાન્ આગતસૌન્દર્યો હ્લાદમ્ આયાતિ ચન્દ્રવત્ ॥

પરાં શીતલતામ્ એતિ વૃષ્ટિધૌત ઇવાચલઃ ।
નિર્વૃતિં પરમાં ધત્તે પ્રાપ્તરાજ્ય ઇવાધનઃ ॥

શોભતે ઽમલયા લક્ષ્મ્યા શરદીવ નભસ્તલમ્ ।
આત્મન્ય્ એવ ન માત્ય્ ઉચ્ચૈઃ કલ્પસ્યાન્ત ઇવાર્ણવઃ ॥

ભવત્ય્ અપેતસંરમ્ભો વૃષ્ટમૂક ઇવામ્બુદઃ ।
તિષ્ઠત્ય્ આત્મનિ સંવેત્તા પ્રશાન્ત ઇવ વારિધિઃ ॥

પરં ધૈર્યમ્ ઉપાદત્તે સ્થૈર્યં મેરુર્ ઇવાચલઃ ।
રાજતે સ્વસ્થયા લક્ષ્મ્યા શાન્તેન્ધન ઇવાનલઃ ॥

ભવત્ય્ આત્મનિ નિર્વાણઃ પ્રશાન્ત ઇવ દીપકઃ ।
દૃષ્ટિમ્ આયાતિ પરમાં નરઃ પીતામૃતો યથા ॥

અન્તર્દીપો ઘટ ઇવ મધ્યજ્વાલ ઇવાનલઃ ।
સ્ફુરદ્દીપ્તિર્ મણિર્ ઇવ પ્રયાત્ય્ અન્તઃ પ્રકાશતામ્ ॥

સર્વાત્મકં સર્વગતં સર્વેશં સર્વનાયકમ્ ।
સર્વાકારં નિરાકારં સ્વમ્ આત્માનં પ્રપશ્યતિ ॥

હસત્ય્ અલમ્ અતીતાસ્ તાઃ પેલવા દિવસાવલીઃ ।
યાસુ સ્મરશરશ્રેણીચપલં ચિત્તમ્ અચ્છિનત્ ॥

સઙ્ગરઙ્ગવિનિષ્ક્રાન્તશ્ શાન્તમાનમનોજ્વરઃ ।
અધ્યાત્મરતિર્ આસીનઃ પૂર્ણપાવનમાનસઃ ॥

નિર્મૃષ્ટકામપઙ્કાઙ્કશ્ છિન્નજન્મનિબન્ધનઃ ।
દ્વન્દ્વદોષભયોન્મુક્તસ્ તીર્ણસંસારસાગરઃ ॥

પ્રાપ્તાનુત્તમવિશ્રાન્તિર્ લબ્ધાલભ્યપદાસ્પદઃ ।
અનિવર્તિપદં પ્રાપ્તઃ કર્મણામ્ અન્તમ્ આગતઃ ॥

સર્વાભિવાઞ્છિતારમ્ભો ન કિઞ્ચિદ્ અપિ વાઞ્છતિ ।
સર્વાનુમોદિતાનન્દો ન કિઞ્ચિદ્ અનુમોદતે ॥

ન દદાતિ ન ચાદત્તે ન સ્તૌતિ ન ચ નિન્દતિ ।
નાસ્તમ્ એતિ ન ચોદેતિ ન તુષ્યતિ ન શોચતિ ॥

સર્વારમ્ભફલત્યાગી સર્વોપાધિવિવર્જિતઃ ।
સર્વાશાસમ્પરિત્યાગી જીવન્મુક્ત ઇતિ સ્મૃતઃ ॥

સર્વૈષણાઃ પરિત્યજ્ય ચેતસા ભવ મૌનવાન્ ।
ધારા નિરવશેષેણ યથા ત્યક્ત્વા પયોધરઃ ॥

તથા ન સુખયત્ય્ અઙ્ગસંલગ્ના વરવર્ણિની ।
યથા સુખયતિ સ્વાન્તમ્ ઇન્દુશીતા નિરાશતા ॥

ન તથેન્દુસ્ સુખયતિ કણ્ઠલગ્નો ઽપિ રાઘવ ।
નૈરાશ્યં સુખયત્ય્ અન્તર્ યથા સકલશીતલમ્ ॥

પુષ્પઘૂર્ણન્નવલતો ન તથા રાજતે મધુઃ ।
યથોદારમતિર્ મૌની નૈરાશ્યસમમાનસઃ ॥

ન હિમાદ્રેર્ ન મુક્તાભ્યો ન રમ્ભાભ્યો ન ચન્દનાત્ ।
ન તચ્ ચન્દ્રમસશ્ શૈત્યં નૈરાશ્યાદ્ યદ્ અવાપ્યતે ॥

અપિ રાજ્યાદ્ અપિ સ્વર્ગાદ્ અપીન્દોર્ અપિ માધવાત્ ।
અપિ કાન્તાસમાસઙ્ગાન્ નૈરાશ્યં પરમં સુખમ્ ॥

તૃણવન્ નોપકુર્વન્તિ યયા ત્રિભુવનશ્રિયઃ ।
સા પરા નિર્વૃતિસ્ સાધો નૈરાશ્યાદ્ ઉપલભ્યતે ॥

આશાકરઞ્જપરશું પરાયા નિર્વૃતેઃ પદમ્ ।
પુષ્પગુચ્છં શમતરોર્ આલમ્બસ્વ નિરાશતામ્ ॥

ગોષ્પદં પૃથિવી મેરુસ્ સ્થાણુર્ આશાસ્ સમુદ્ગિકાઃ ।
તૃણં ત્રિભુવનં રામ નૈરાશ્યાલઙ્કૃતાકૃતેઃ ॥

દાનાદાનસમાહારવિહારવિભવાદિકાઃ ।
ક્રિયા જગતિ હસ્યન્તે નિરાશૈઃ પુરુષોત્તમૈઃ ॥

પદં યસ્ય ન બધ્નાતિ કદાચિત્ કલના હૃદિ ।
તૃણીકૃતત્રિભુવનઃ કેનાસાવ્ ઉપમીયતે ॥

ઇદમ્ એવાસ્ત્વ્ ઇદં માસ્તુ મમેતિ હૃદિ રઞ્જના ।
ન યસ્યાસ્તિ તમ્ આત્મેશં તોલયન્તિ કથં જનાઃ ॥

સર્વસઙ્કટપર્યન્તમ્ અસઙ્કટમલં સુખમ્ ।
સૌભાગ્યં પરમં બુદ્ધેર્ નૈરાશ્યમ્ અવલમ્બ્યતામ્ ॥

ન શાસ્તેહ ત્વમ્ આશાનાં વિદ્ધિ મિથ્યાભ્રમં જગત્ ।
વહદ્રથસ્થદિક્ચક્રનેમ્યાવર્તવદ્ ઉત્થિતમ્ ॥

કિં મુહ્યસિ મહાબાહો મૂર્ખવત્ પણ્ડિતો ઽપિ સન્ ।
મમેદં તદ્ અયં સો ઽહમ્ ઇત્ય્ ઉદ્ભ્રાન્તેન ચેતસા ॥

આત્મૈવેદં જગત્ સર્વં નાનાતેહ ન વિદ્યતે ।
એકરૂપં જગજ્ જ્ઞાત્વા ધીરૈ રામ ન ખિદ્યતે ॥

યથાભૂતપદાર્થૌઘદર્શનાદ્ એવ રાઘવ ।
પરમાશ્વાસનં બુદ્ધેર્ નૈરાશ્યમ્ અધિગમ્યતે ॥

ભાવાભાવવિસંવાદમુક્તમ્ આદ્યન્તયોસ્ સ્થિતમ્ ।
યદ્ રૂપં તત્ સમાલમ્બ્ય પદાર્થાનાં સ્થિતિં કુરુ ॥

નૈરાશ્યધીરમનસો માયેયમ્ અતિમોહિની ।
પલાય્ય યાતિ સંસારી મૃગી કેસરિણો યથા ॥

કાન્તામ્ ઉદ્દામમદનાં લોલાં વનલતામ્ અપિ ।
જર્જરોપલપાલીં ચ સમં પશ્યતિ ધીરધીઃ ॥

ભોગા નાનન્દયન્ત્ય્ અન્તઃ ખેદયન્તિ ન ચાપદઃ ।
દૃશ્યશ્રિયો હરન્ત્ય્ અઙ્ગ ન જ્ઞમ્ અદ્રિમ્ ઇવાનિલાઃ ॥

રક્તબાલાઙ્ગનસ્યાપિ જ્ઞસ્યોદારધિયો મુનેઃ ।
કણશઃ ખણ્ડતાં યાન્તિ મનસિ સ્મરસાયકાઃ ॥

રાગદ્વેષૈસ્ સ્વરૂપજ્ઞો નાવશઃ પરિકૃષ્યતે ।
સ્પર્શ એવાસ્ય નૈતાભ્યાં કિમ્ ઉતાક્રમણં ભવેત્ ॥

સમદૃષ્ટલતાલોલવનિતાદ્રિશિલાદિષુ ।
રમતે નૈષ ભોગેષુ પાન્થો મરુમહીષ્વ્ ઇવ ॥

અયત્નોપનતં સર્વં લીલયા મુક્તમાનસઃ ।
ભુઙ્ક્તે ભોગભરં પ્રાજ્ઞસ્ ત્વ્ આલોકમ્ ઇવ લોચનમ્ ॥

કાકતાલીયવત્ પ્રાપ્તા ભોગાલી લલનાદિકા ।
સેવિતાપ્ય્ અઙ્ગ ધીરસ્ય ન દુઃખાય ન તુષ્ટયે ॥

સમ્યગ્દૃષ્ટપદાર્થં જ્ઞં સુખદુઃખગતી મનાક્ ।
દ્વે વીચ્યાવ્ ઇવ શૈલેન્દ્રં ક્ષોભં નેતું ન શક્નુતઃ ॥

હેલયાલોકયન્ ભોગાન્ મૃદુર્ દાન્તો ગતજ્વરઃ ।
સ્વમ્ એવ પદમ્ આલમ્બ્ય સર્વભૂતાન્તરસ્થિતમ્ ॥

જ્ઞસ્ તિષ્ઠતિ ગતવ્યગ્રં વ્યગ્રયાપિ સમન્વિતઃ ।
જગન્તિ જનયન્ન્ એવ બ્રહ્મેવાત્મપરાયણઃ ॥

આપતત્સુ યથાકામં યથાકાલં યથાક્રમમ્ ।
સુખદુઃખેષુ ન ક્ષોભમ્ એતિ ભૂભૃદ્ ઋતુષ્વ્ ઇવ ॥

મજ્જતો ઽપિ બહુજ્ઞસ્ય રામ કર્મેન્દ્રિયક્રમૈઃ ।
અસક્તમનસો નિત્યં ન કિઞ્ચિદ્ અપિ મજ્જતિ ॥

કલઙ્ક્ય્ અન્તઃકલઙ્કેન પ્રોચ્યતે હેમ નાન્યથા ।
ભાવાસક્ત્યા સમાસક્ત ઉક્તો જન્તુર્ હિ નાન્યથા ॥

શરીરાત્ પ્રવિવિક્તં સ્વં પશ્યતઃ પ્રવિવેકિનઃ ।
વિકર્તિતાઙ્ગકસ્યાપિ ન કિઞ્ચિત્ પ્રવિકર્તિતમ્ ॥

સકૃત્પ્રભાતં વિમલં યજ્ જ્ઞાતં જ્ઞાતમ્ એવ તત્ ।
ન હિ બન્ધુઃ પરિજ્ઞાતઃ પુનર્ અજ્ઞાતતાં વ્રજેત્ ॥

સર્પભ્રાન્તૌ નિવૃત્તાયાં ન રજ્જ્વાં સર્પભાવના ।
પુનર્ એતિ યથા પ્રાવૃણ્નદી ગિરિતટચ્યુતા ॥

ન હેમ તાપશુદ્ધાઙ્ગં સ્વાભાસમ્ અલમ્ આગતમ્ ।
કર્દમે મગ્નમ્ અપિ સત્ સમાદત્તે મલં પુનઃ ॥

ક્ષીણે સ્વહૃદયગ્રન્થૌ ન બન્ધો ઽસ્તિ પુનર્ ગુણૈઃ ।
યત્નેનાપિ પુનર્ બદ્ધં કેન વૃન્તે ચ્યુતં ફલમ્ ॥

અયશ્છેદવિચારાભ્યામ્ અભિતઃ ખણ્ડશો ગતમ્ ।
પાષાણં ચ મનશ્ ચૈવ સન્ધાતું કસ્ય શક્તતા ॥

વિજ્ઞાતાયામ્ અવિદ્યાયાં કઃ પુનઃ પરિમજ્જતિ ।
પરિજ્ઞાય શ્વપાકાનાં યાત્રાં કઃ પ્રેક્ષતે દ્વિજઃ ॥

સુધામ્ભસિ યથા ક્ષીરધીર્ વિચારાન્ નિવર્તતે ।
સંસારવાસના તદ્વદ્ ધીવિચારાન્ નિવર્તતે ॥

મધ્વમ્બુશઙ્કયા તાવદ્ વિષવારિ પ્રપીયતે ।
યાવત્ તન્ ન પરિજ્ઞાતં પરિજ્ઞાતં વિહીયતે ॥

રૂપલાવણ્યયુક્તાપિ ચિત્રકાન્તેવ કામિની ।
દ્રવ્યમાત્રસમારમ્ભાત્ તત્ત્વવિદ્ભિર્ વિલોક્યતે ॥

યથા મષીકુસુમ્ભાદિ સ્ત્રિયાશ્ ચિત્રે તથૈવ હિ ।
જીવન્ત્યા અપિ કેશોષ્ઠં કસ્ તાં પ્રતિ કિલ ગ્રહઃ ॥

અનુભૂતો ગુડસ્ સ્વાદુર્ અપિ દાહવિકર્તનૈઃ ।
ન શક્યતે ઽન્યથા કર્તું તત્ત્વાલોકસ્ તથાત્મનઃ ॥

પરવ્યસનિની નારી વ્યગ્રાપિ ગૃહકર્મણિ ।
તદ્ એવાસ્વાદયત્ય્ અન્તર્ નવસઙ્ગરસાયનમ્ ॥

એવં તત્ત્વે પરે શુદ્ધે ધીરો વિશ્રાન્તિમ્ આગતઃ ।
ન શક્યતે ચાલયિતું દેવૈર્ અપિ સહાસુરૈઃ ॥

પરવ્યસનિની નારી કેન ભર્ત્રા બલીયસા ।
વિસ્મારિતા સ્વસઙ્કલ્પકાન્તસઙ્ગમહોત્સવમ્ ॥

જગત્ સમરસાનન્તચિદાલોકાવલમ્બનમ્ ।
કેન વિસ્માર્યતે બુદ્ધિસ્ તત્ત્વજ્ઞસ્ય મહાત્મનઃ ॥

સમગ્રસુખદુઃખાભ્યાં વ્યવહારમ્ અખણ્ડિતમ્ ।
કુર્વન્ ગુરુજનાયત્તો ભર્તૃશ્વશુરખેદિતઃ ॥

યથા સઙ્કલ્પકાન્તેન ભવત્ય્ આનન્દમન્થરઃ ।
વધૂલોકો વ્યસનવાન્ દુઃખજાલૈર્ ન ખેદ્યતે ॥

તથા વિગલિતાવિદ્યો વ્યવહારપરો ઽપિ સન્ ।
સમ્યગ્દૃષ્ટિસમાચારો મુદમ્ એત્ય્ અન્તર્ આત્મના ॥

છિદ્યતે ન નિકૃત્તાઙ્ગો ગલદસ્રુર્ ન રોદિતિ ।
દહ્યતે ન પ્રદગ્ધો ઽપિ નષ્ટો ઽપિ ન વિનશ્યતિ ॥

વ્યપગતસુખદુઃખસન્નિપાતો વિધિવિધુરેષ્વ્ અપિ સઙ્કટેષ્વ્ અખિન્નઃ ।
નિવસતુ સદને પુરોત્તમે વા વિતતગિરૌ વિપિને તપોવને વા ॥