Mokṣopāya · Chapter 5.71

yāvat turyaparāmarśas tāvat kevalatāpadam /
jīvanmuktasya viṣayo vacasāṃ ca raghūdvaha //

ata ūrdhvaṃ sadehānāṃ muktānāṃ vacasāṃ tathā /
viṣayo na mahābāho puruṣāṇāṃ ivāmbaram //

sā hi viśrāntipadavī dūrebhyo 'pi davīyasī /
gamyā videhamuktānāṃ khalekheva nabhasvatām //

suṣuptāvasthayā kañcit kālaṃ bhuktvā jagatsthitim /
turyatām etya tadanu paramānandaghūrṇitāḥ //

turyātītāṃ daśāṃ tajjñā yathā yānty ātmakovidāḥ /
tathādhigaccha nirdvandvaṃ padaṃ raghukulodvaha //

suṣuptāvasthayā rāma bhava saṃvyavahāravān /
citrendor iva te na staḥ kṣayodvegāv arindama //

śarīrasanniveśasya kṣaye sthairye ca saṃvidam /
mā gṛhāṇa bhramo hy eṣa śarīram iti jṛmbhate //

dehanāśena ko 'rthas te ko 'rthas te dehasaṃsthayā /
bhava tvaṃ prakṛtārambhas tiṣṭhatv eṣa yathāsthitam //

jñātavān asi tat satyaṃ buddhavān asi tat padam /
prāptavān asi rūpaṃ svaṃ viśoko bhava bhūtaye //

īpsitānīpsitatyaktaś śītalālokaśobhayā /
andhakārātapāmbhodamuktaṃ kham iva śobhase //

manas tavātmā sampannaṃ nādhas samanudhāvati /
yogamantratapassiddhaḥ puruṣaḥ khād ivāvanim //

iha śuddhā cid evāsti pārāvāravivarjitā /
ayaṃ so 'ham idaṃ tan me iti te māstu vibhramaḥ //

ātmeti vyavahārārtham abhidhā kalpitā vibhoḥ /
nāmarūpādibhedās tu dūram asmād alaṃ gatāḥ //

jalam eva yathāmbhodhir na taraṅgādikaṃ pṛthak /
ātmaivedaṃ tathā sarvaṃ na bhūtaughādikaṃ pṛthak //

yathā samastāj jaladher jalād anyan na labhyate /
tathaiva jagatas sphārād ātmano 'nyan na labhyate //

ayaṃ so 'ham iti prājña kva karoṣi vyavasthitim /
kiṃ tat tvaṃ kiṃ ca vā te syāt kiṃ na tvaṃ kiṃ ca vā na te //

na dvitvam asti no dehas sambandho na ca taiś citaḥ /
sambhavaty akalaṅkāyā bhānor iva tamaḥpaṭaiḥ //

dvitvam abhyupagamyāpi kathayāmi tavārihan /
dehādibhis sadbhir api na sambandho vibhor bhavet //

chāyātapaprasarayoḥ prakāśatamasor yathā /
na sambhavati sambandhas tathā vai dehadehinoḥ //

yathā śītoṣṇayor nityaṃ parasparaviruddhayoḥ /
na sambhavati sambandho rāma dehātmanos tathā //

avinābhāvitārthas tu sambandhaḥ katham etayoḥ /
jaḍacetanayor dehadehinor anubhūyate //

cinmātreṇātmanā dehas sambaddha iti yā kathā /
saiṣā duravabodhotthā dāvāgnau jaladhīr yathā //

satyāvalokanenaiṣā mithyādṛṣṭir vinaśyati /
avalokanayā samyag ātape jaladhīr yathā //

cidātmā nirmalo nityas svāvabhāso nirāmayaḥ /
dehas tv anityo malavāṃs tena sambadhyate katham //

spandam āyāti vātena bhūtair āpīvarīkṛtaḥ /
dehas tena na sambandho manāg eva mahātmanaḥ //

siddhe dvitve 'pi dehasya na sambandhasya sambhavaḥ /
dvitvāsiddhau tu sumate kalanaivedṛśī kutaḥ //

ity etad eva tat satyam atraivāṅga sthitiṃ kuru /
na bandho 'sti na mokṣo 'sti kadācit kasyacit kvacit //

sarvam ātmamayaṃ śāntam ity eva pratyayaṃ sphuṭam /
sabāhyābhyantaraṃ rāma sarvatra dṛḍhatāṃ naya //

sukhī duḥkhī ca mūḍho 'smīty etā durdṛṣṭayas smṛtāḥ /
āsu ced vastubuddhis te tac ciraṃ duḥkham eṣyasi //

yaḥ kramaś śailatṛṇayoḥ kauśeyopalayos tathā /
sāmyaṃ prati sa evoktaḥ paramātmaśarīrayoḥ //

yathā śītoṣṇayor aikyaṃ kathāsv api na dṛśyate /
jaḍaprakāśayoś śleṣo na tathātmaśarīrayoḥ //

yathā tejastimirayor na sambandho na tulyatā /
atyantabhinnayo rāma tathā hy ātmaśarīrayoḥ //

dehaś calati vātena tenaivāyāti gacchati /
śabdaṃ karoti tenaiva dehanāḍīvilāsinā //

śabdaḥ kacaṭataprāyas sphuraty antas samīraṇe /
yathā prajāyate vaṃśād deharandhrāt tathaiva hi //

kanīnikāparispandaś cakṣusspandaś ca mārutāt /
indriyasphuraṇaṃ caiva saṃvit kevalam ātmanaḥ //

ākāśopalakuḍyādau sarvatrātmadaśā sthitā /
pratibimbam ivādarśe citta eva ca dṛśyate //

śarīrālayam utsṛjya yatra cittavihaṅgamaḥ /
svavāsanāvaśād yāti tatraivātmānubhūyate //

yatra puṣpaṃ tatra gandhasaṃvidas saṃsthitā yathā /
yatra cittaṃ hi tatrātmasaṃvidas saṃsthitās tathā //

sarvatra sthitam ākāśam ādarśe pratibimbate /
yathā tathātmā sarvatra sthitaś cetasi dṛśyate //

apām avanataṃ sthānam āspadaṃ bhūtale yathā /
antaḥkaraṇam evātmasaṃvidām āspadaṃ tathā //

satyāsatyaṃ jagadrūpam antaḥkaraṇabimbitā /
ātmasaṃvit tanotīdam ālokam iva sūryabhāḥ //

antaḥkaraṇam evātaḥ kāraṇaṃ bhūtasaṃsṛtau /
ātmā sarvātigatvāt tu kāraṇaṃ sad akāraṇam //

avicāraṇam ajñānaṃ maurkhyam āhur mahādhiyaḥ /
saṃsārasaṃsṛtau sāram antaḥkaraṇakāraṇam //

asamyakprekṣaṇān mohāc cetas sattāṃ gṛhītavat /
sammohabījakaṇikāṃ tamo 'rkadravaṇād iva //

yathābhūtātmatattvaikaparijñānena rāghava /
asattām ety alaṃ ceto dīpeneva tamaḥ kṣaṇāt //

saṃsārakāraṇam atas svayaṃ ceto 'vicāraṇāt /
jīvo 'ntaḥkaraṇaṃ cittaṃ manaś cetyādināmakam //

etās sañjñāḥ prabho bahvyaś cetaso rūḍhim āgatāḥ /
katham ity eva kathaya mayi mānada siddhaye //

sarve bhāvā ime nityam ātmatattvaikarūpiṇaḥ /
citrās taraṅgakakaṇā jalaikakalitā yathā //

ātmā spandaikarūpātmā sthitas teṣu kvacit kvacit /
taraṅgeṣu viloleṣu payo vyomāmalaṃ yathā //

kvacid aspandarūpātmā sthitas teṣu maheśvaraḥ /
taraṅgatvam ayāteṣu jalabhāvo jaleṣv iva //

tatropalādayo bhāvā alolā ātmani sthitāḥ /
surāphenavad utspandā lolās tu puruṣādayaḥ //

tatra teṣu śarīreṣu sarvaśaktitayātmanā /
kalitājñānakalanā tenājñānam asau śritaḥ //

tad ajñānam anantātmarūṣitaṃ jīva ucyate /
sa saṃsārī mahāmohamāyāpañjarakuñjaraḥ //

jīvanāj jīva ity ukto 'hambhāvaś cāpy ahantayā /
buddhir niścāyakatvena saṅkalpakalanān manaḥ //

prakṛtiḥ prakṛtatvena deho digdhatayā sthitaḥ /
jaḍaḥ prakṛtibhāvena cetanas svātmasattayā //

jaḍājaḍadṛśor madhye yat tattvaṃ pāramātmikam /
tad etad eva nānātvaṃ nānāsañjñābhir āgatam //

evaṃ svarūpaṃ jīvasya bṛhadāraṇyakādiṣu /
bahudhā bahuṣu proktaṃ vedānteṣu kilānagha //

anyais tv etāsu sañjñāsu kuvikalpakutārkikaiḥ /
mohāya kevalaṃ mūḍhair vyartham arthāḥ prakalpitāḥ //

evam eṣa mahābāho jīvas saṃsārakāraṇam /
mūkenātivarākeṇa dehakeneha kiṃ kṛtam //

ādhārādheyayor ekanāśenānyasya naṣṭatā /
yathā tathā śarīrādināśe nātmani naṣṭatā //

ekaparṇarase kṣīṇe raso naiti yathā kṣayam /
yāti parṇarasaś cārkaraśmijālāntaraṃ yathā //

śarīrasaṅkṣaye dehī na kṣayaṃ yāti kasyacit /
nirvāsanaś cet tad vyomni tiṣṭhaty ātmapade tathā //

dehanāśe vinaṣṭo 'smīty evaṃ yasyāmater bhramaḥ /
mātus stanataṭāt tasya manye vetāla utthitaḥ //

yasya hy ātyantiko nāśas syād asāv uditas smṛtaḥ /
cittanāśo hi nāśas syāt sa mokṣa iti kathyate //

mṛto naṣṭa iti proktam anyais tac ca mṛṣā na sat /
sa deśakālāntarito bhūtvā bhūyo 'nubhūyate //

ihohyate janair oghataraṅgāntas tṛṇair iva /
maraṇavyapadeśāt tu deśakālatirohitaiḥ //

vāsanāvalito jīvo yāty utsṛjya śarīrakam /
kapir vanataruṃ tyaktvā tarvantaram ivāsthitaḥ //

punas tad api santyajya prayāty anyad api kṣaṇāt /
anyasmin vitate deśe kāle 'nyasmiṃś ca rāghava //

itaś cetaś ca nīyante jīvā vāsanayā svayā /
ciraṃ tadupajīvinyā dhūrtadhātryeva bālakāḥ //

vāsanārajjuvalitā jīrṇāḥ parvatakukṣiṣu /
jarayanty atiduḥkhena jīvitaṃ jīvajīvakāḥ //

jaraḍhajagadupoḍhaduḥkhabhārāḥ pariṇatajarjarajīvitāś śvasantyaḥ /
hṛdayajanitavāsanānuvṛttyā narakabhare janatāś ciraṃ patanti //

ity uktavaty atha munau divaso jagāma sāyantanāya vidhaye 'stam ino jagāma /
snātuṃ sabhā kṛtanamaskaraṇā jagāma śyāmākṣaye ravikaraiś ca sahājagāma //