મોક્ષોપાય · અધ્યાય 5.71

યાવત્ તુર્યપરામર્શસ્ તાવત્ કેવલતાપદમ્ ।
જીવન્મુક્તસ્ય વિષયો વચસાં ચ રઘૂદ્વહ ॥

અત ઊર્ધ્વં સદેહાનાં મુક્તાનાં વચસાં તથા ।
વિષયો ન મહાબાહો પુરુષાણાં ઇવામ્બરમ્ ॥

સા હિ વિશ્રાન્તિપદવી દૂરેભ્યો ઽપિ દવીયસી ।
ગમ્યા વિદેહમુક્તાનાં ખલેખેવ નભસ્વતામ્ ॥

સુષુપ્તાવસ્થયા કઞ્ચિત્ કાલં ભુક્ત્વા જગત્સ્થિતિમ્ ।
તુર્યતામ્ એત્ય તદનુ પરમાનન્દઘૂર્ણિતાઃ ॥

તુર્યાતીતાં દશાં તજ્જ્ઞા યથા યાન્ત્ય્ આત્મકોવિદાઃ ।
તથાધિગચ્છ નિર્દ્વન્દ્વં પદં રઘુકુલોદ્વહ ॥

સુષુપ્તાવસ્થયા રામ ભવ સંવ્યવહારવાન્ ।
ચિત્રેન્દોર્ ઇવ તે ન સ્તઃ ક્ષયોદ્વેગાવ્ અરિન્દમ ॥

શરીરસન્નિવેશસ્ય ક્ષયે સ્થૈર્યે ચ સંવિદમ્ ।
મા ગૃહાણ ભ્રમો હ્ય્ એષ શરીરમ્ ઇતિ જૃમ્ભતે ॥

દેહનાશેન કો ઽર્થસ્ તે કો ઽર્થસ્ તે દેહસંસ્થયા ।
ભવ ત્વં પ્રકૃતારમ્ભસ્ તિષ્ઠત્વ્ એષ યથાસ્થિતમ્ ॥

જ્ઞાતવાન્ અસિ તત્ સત્યં બુદ્ધવાન્ અસિ તત્ પદમ્ ।
પ્રાપ્તવાન્ અસિ રૂપં સ્વં વિશોકો ભવ ભૂતયે ॥

ઈપ્સિતાનીપ્સિતત્યક્તશ્ શીતલાલોકશોભયા ।
અન્ધકારાતપામ્ભોદમુક્તં ખમ્ ઇવ શોભસે ॥

મનસ્ તવાત્મા સમ્પન્નં નાધસ્ સમનુધાવતિ ।
યોગમન્ત્રતપસ્સિદ્ધઃ પુરુષઃ ખાદ્ ઇવાવનિમ્ ॥

ઇહ શુદ્ધા ચિદ્ એવાસ્તિ પારાવારવિવર્જિતા ।
અયં સો ઽહમ્ ઇદં તન્ મે ઇતિ તે માસ્તુ વિભ્રમઃ ॥

આત્મેતિ વ્યવહારાર્થમ્ અભિધા કલ્પિતા વિભોઃ ।
નામરૂપાદિભેદાસ્ તુ દૂરમ્ અસ્માદ્ અલં ગતાઃ ॥

જલમ્ એવ યથામ્ભોધિર્ ન તરઙ્ગાદિકં પૃથક્ ।
આત્મૈવેદં તથા સર્વં ન ભૂતૌઘાદિકં પૃથક્ ॥

યથા સમસ્તાજ્ જલધેર્ જલાદ્ અન્યન્ ન લભ્યતે ।
તથૈવ જગતસ્ સ્ફારાદ્ આત્મનો ઽન્યન્ ન લભ્યતે ॥

અયં સો ઽહમ્ ઇતિ પ્રાજ્ઞ ક્વ કરોષિ વ્યવસ્થિતિમ્ ।
કિં તત્ ત્વં કિં ચ વા તે સ્યાત્ કિં ન ત્વં કિં ચ વા ન તે ॥

ન દ્વિત્વમ્ અસ્તિ નો દેહસ્ સમ્બન્ધો ન ચ તૈશ્ ચિતઃ ।
સમ્ભવત્ય્ અકલઙ્કાયા ભાનોર્ ઇવ તમઃપટૈઃ ॥

દ્વિત્વમ્ અભ્યુપગમ્યાપિ કથયામિ તવારિહન્ ।
દેહાદિભિસ્ સદ્ભિર્ અપિ ન સમ્બન્ધો વિભોર્ ભવેત્ ॥

છાયાતપપ્રસરયોઃ પ્રકાશતમસોર્ યથા ।
ન સમ્ભવતિ સમ્બન્ધસ્ તથા વૈ દેહદેહિનોઃ ॥

યથા શીતોષ્ણયોર્ નિત્યં પરસ્પરવિરુદ્ધયોઃ ।
ન સમ્ભવતિ સમ્બન્ધો રામ દેહાત્મનોસ્ તથા ॥

અવિનાભાવિતાર્થસ્ તુ સમ્બન્ધઃ કથમ્ એતયોઃ ।
જડચેતનયોર્ દેહદેહિનોર્ અનુભૂયતે ॥

ચિન્માત્રેણાત્મના દેહસ્ સમ્બદ્ધ ઇતિ યા કથા ।
સૈષા દુરવબોધોત્થા દાવાગ્નૌ જલધીર્ યથા ॥

સત્યાવલોકનેનૈષા મિથ્યાદૃષ્ટિર્ વિનશ્યતિ ।
અવલોકનયા સમ્યગ્ આતપે જલધીર્ યથા ॥

ચિદાત્મા નિર્મલો નિત્યસ્ સ્વાવભાસો નિરામયઃ ।
દેહસ્ ત્વ્ અનિત્યો મલવાંસ્ તેન સમ્બધ્યતે કથમ્ ॥

સ્પન્દમ્ આયાતિ વાતેન ભૂતૈર્ આપીવરીકૃતઃ ।
દેહસ્ તેન ન સમ્બન્ધો મનાગ્ એવ મહાત્મનઃ ॥

સિદ્ધે દ્વિત્વે ઽપિ દેહસ્ય ન સમ્બન્ધસ્ય સમ્ભવઃ ।
દ્વિત્વાસિદ્ધૌ તુ સુમતે કલનૈવેદૃશી કુતઃ ॥

ઇત્ય્ એતદ્ એવ તત્ સત્યમ્ અત્રૈવાઙ્ગ સ્થિતિં કુરુ ।
ન બન્ધો ઽસ્તિ ન મોક્ષો ઽસ્તિ કદાચિત્ કસ્યચિત્ ક્વચિત્ ॥

સર્વમ્ આત્મમયં શાન્તમ્ ઇત્ય્ એવ પ્રત્યયં સ્ફુટમ્ ।
સબાહ્યાભ્યન્તરં રામ સર્વત્ર દૃઢતાં નય ॥

સુખી દુઃખી ચ મૂઢો ઽસ્મીત્ય્ એતા દુર્દૃષ્ટયસ્ સ્મૃતાઃ ।
આસુ ચેદ્ વસ્તુબુદ્ધિસ્ તે તચ્ ચિરં દુઃખમ્ એષ્યસિ ॥

યઃ ક્રમશ્ શૈલતૃણયોઃ કૌશેયોપલયોસ્ તથા ।
સામ્યં પ્રતિ સ એવોક્તઃ પરમાત્મશરીરયોઃ ॥

યથા શીતોષ્ણયોર્ ઐક્યં કથાસ્વ્ અપિ ન દૃશ્યતે ।
જડપ્રકાશયોશ્ શ્લેષો ન તથાત્મશરીરયોઃ ॥

યથા તેજસ્તિમિરયોર્ ન સમ્બન્ધો ન તુલ્યતા ।
અત્યન્તભિન્નયો રામ તથા હ્ય્ આત્મશરીરયોઃ ॥

દેહશ્ ચલતિ વાતેન તેનૈવાયાતિ ગચ્છતિ ।
શબ્દં કરોતિ તેનૈવ દેહનાડીવિલાસિના ॥

શબ્દઃ કચટતપ્રાયસ્ સ્ફુરત્ય્ અન્તસ્ સમીરણે ।
યથા પ્રજાયતે વંશાદ્ દેહરન્ધ્રાત્ તથૈવ હિ ॥

કનીનિકાપરિસ્પન્દશ્ ચક્ષુસ્સ્પન્દશ્ ચ મારુતાત્ ।
ઇન્દ્રિયસ્ફુરણં ચૈવ સંવિત્ કેવલમ્ આત્મનઃ ॥

આકાશોપલકુડ્યાદૌ સર્વત્રાત્મદશા સ્થિતા ।
પ્રતિબિમ્બમ્ ઇવાદર્શે ચિત્ત એવ ચ દૃશ્યતે ॥

શરીરાલયમ્ ઉત્સૃજ્ય યત્ર ચિત્તવિહઙ્ગમઃ ।
સ્વવાસનાવશાદ્ યાતિ તત્રૈવાત્માનુભૂયતે ॥

યત્ર પુષ્પં તત્ર ગન્ધસંવિદસ્ સંસ્થિતા યથા ।
યત્ર ચિત્તં હિ તત્રાત્મસંવિદસ્ સંસ્થિતાસ્ તથા ॥

સર્વત્ર સ્થિતમ્ આકાશમ્ આદર્શે પ્રતિબિમ્બતે ।
યથા તથાત્મા સર્વત્ર સ્થિતશ્ ચેતસિ દૃશ્યતે ॥

અપામ્ અવનતં સ્થાનમ્ આસ્પદં ભૂતલે યથા ।
અન્તઃકરણમ્ એવાત્મસંવિદામ્ આસ્પદં તથા ॥

સત્યાસત્યં જગદ્રૂપમ્ અન્તઃકરણબિમ્બિતા ।
આત્મસંવિત્ તનોતીદમ્ આલોકમ્ ઇવ સૂર્યભાઃ ॥

અન્તઃકરણમ્ એવાતઃ કારણં ભૂતસંસૃતૌ ।
આત્મા સર્વાતિગત્વાત્ તુ કારણં સદ્ અકારણમ્ ॥

અવિચારણમ્ અજ્ઞાનં મૌર્ખ્યમ્ આહુર્ મહાધિયઃ ।
સંસારસંસૃતૌ સારમ્ અન્તઃકરણકારણમ્ ॥

અસમ્યક્પ્રેક્ષણાન્ મોહાચ્ ચેતસ્ સત્તાં ગૃહીતવત્ ।
સમ્મોહબીજકણિકાં તમો ઽર્કદ્રવણાદ્ ઇવ ॥

યથાભૂતાત્મતત્ત્વૈકપરિજ્ઞાનેન રાઘવ ।
અસત્તામ્ એત્ય્ અલં ચેતો દીપેનેવ તમઃ ક્ષણાત્ ॥

સંસારકારણમ્ અતસ્ સ્વયં ચેતો ઽવિચારણાત્ ।
જીવો ઽન્તઃકરણં ચિત્તં મનશ્ ચેત્યાદિનામકમ્ ॥

એતાસ્ સઞ્જ્ઞાઃ પ્રભો બહ્વ્યશ્ ચેતસો રૂઢિમ્ આગતાઃ ।
કથમ્ ઇત્ય્ એવ કથય મયિ માનદ સિદ્ધયે ॥

સર્વે ભાવા ઇમે નિત્યમ્ આત્મતત્ત્વૈકરૂપિણઃ ।
ચિત્રાસ્ તરઙ્ગકકણા જલૈકકલિતા યથા ॥

આત્મા સ્પન્દૈકરૂપાત્મા સ્થિતસ્ તેષુ ક્વચિત્ ક્વચિત્ ।
તરઙ્ગેષુ વિલોલેષુ પયો વ્યોમામલં યથા ॥

ક્વચિદ્ અસ્પન્દરૂપાત્મા સ્થિતસ્ તેષુ મહેશ્વરઃ ।
તરઙ્ગત્વમ્ અયાતેષુ જલભાવો જલેષ્વ્ ઇવ ॥

તત્રોપલાદયો ભાવા અલોલા આત્મનિ સ્થિતાઃ ।
સુરાફેનવદ્ ઉત્સ્પન્દા લોલાસ્ તુ પુરુષાદયઃ ॥

તત્ર તેષુ શરીરેષુ સર્વશક્તિતયાત્મના ।
કલિતાજ્ઞાનકલના તેનાજ્ઞાનમ્ અસૌ શ્રિતઃ ॥

તદ્ અજ્ઞાનમ્ અનન્તાત્મરૂષિતં જીવ ઉચ્યતે ।
સ સંસારી મહામોહમાયાપઞ્જરકુઞ્જરઃ ॥

જીવનાજ્ જીવ ઇત્ય્ ઉક્તો ઽહમ્ભાવશ્ ચાપ્ય્ અહન્તયા ।
બુદ્ધિર્ નિશ્ચાયકત્વેન સઙ્કલ્પકલનાન્ મનઃ ॥

પ્રકૃતિઃ પ્રકૃતત્વેન દેહો દિગ્ધતયા સ્થિતઃ ।
જડઃ પ્રકૃતિભાવેન ચેતનસ્ સ્વાત્મસત્તયા ॥

જડાજડદૃશોર્ મધ્યે યત્ તત્ત્વં પારમાત્મિકમ્ ।
તદ્ એતદ્ એવ નાનાત્વં નાનાસઞ્જ્ઞાભિર્ આગતમ્ ॥

એવં સ્વરૂપં જીવસ્ય બૃહદારણ્યકાદિષુ ।
બહુધા બહુષુ પ્રોક્તં વેદાન્તેષુ કિલાનઘ ॥

અન્યૈસ્ ત્વ્ એતાસુ સઞ્જ્ઞાસુ કુવિકલ્પકુતાર્કિકૈઃ ।
મોહાય કેવલં મૂઢૈર્ વ્યર્થમ્ અર્થાઃ પ્રકલ્પિતાઃ ॥

એવમ્ એષ મહાબાહો જીવસ્ સંસારકારણમ્ ।
મૂકેનાતિવરાકેણ દેહકેનેહ કિં કૃતમ્ ॥

આધારાધેયયોર્ એકનાશેનાન્યસ્ય નષ્ટતા ।
યથા તથા શરીરાદિનાશે નાત્મનિ નષ્ટતા ॥

એકપર્ણરસે ક્ષીણે રસો નૈતિ યથા ક્ષયમ્ ।
યાતિ પર્ણરસશ્ ચાર્કરશ્મિજાલાન્તરં યથા ॥

શરીરસઙ્ક્ષયે દેહી ન ક્ષયં યાતિ કસ્યચિત્ ।
નિર્વાસનશ્ ચેત્ તદ્ વ્યોમ્નિ તિષ્ઠત્ય્ આત્મપદે તથા ॥

દેહનાશે વિનષ્ટો ઽસ્મીત્ય્ એવં યસ્યામતેર્ ભ્રમઃ ।
માતુસ્ સ્તનતટાત્ તસ્ય મન્યે વેતાલ ઉત્થિતઃ ॥

યસ્ય હ્ય્ આત્યન્તિકો નાશસ્ સ્યાદ્ અસાવ્ ઉદિતસ્ સ્મૃતઃ ।
ચિત્તનાશો હિ નાશસ્ સ્યાત્ સ મોક્ષ ઇતિ કથ્યતે ॥

મૃતો નષ્ટ ઇતિ પ્રોક્તમ્ અન્યૈસ્ તચ્ ચ મૃષા ન સત્ ।
સ દેશકાલાન્તરિતો ભૂત્વા ભૂયો ઽનુભૂયતે ॥

ઇહોહ્યતે જનૈર્ ઓઘતરઙ્ગાન્તસ્ તૃણૈર્ ઇવ ।
મરણવ્યપદેશાત્ તુ દેશકાલતિરોહિતૈઃ ॥

વાસનાવલિતો જીવો યાત્ય્ ઉત્સૃજ્ય શરીરકમ્ ।
કપિર્ વનતરું ત્યક્ત્વા તર્વન્તરમ્ ઇવાસ્થિતઃ ॥

પુનસ્ તદ્ અપિ સન્ત્યજ્ય પ્રયાત્ય્ અન્યદ્ અપિ ક્ષણાત્ ।
અન્યસ્મિન્ વિતતે દેશે કાલે ઽન્યસ્મિંશ્ ચ રાઘવ ॥

ઇતશ્ ચેતશ્ ચ નીયન્તે જીવા વાસનયા સ્વયા ।
ચિરં તદુપજીવિન્યા ધૂર્તધાત્ર્યેવ બાલકાઃ ॥

વાસનારજ્જુવલિતા જીર્ણાઃ પર્વતકુક્ષિષુ ।
જરયન્ત્ય્ અતિદુઃખેન જીવિતં જીવજીવકાઃ ॥

જરઢજગદુપોઢદુઃખભારાઃ પરિણતજર્જરજીવિતાશ્ શ્વસન્ત્યઃ ।
હૃદયજનિતવાસનાનુવૃત્ત્યા નરકભરે જનતાશ્ ચિરં પતન્તિ ॥

ઇત્ય્ ઉક્તવત્ય્ અથ મુનૌ દિવસો જગામ સાયન્તનાય વિધયે ઽસ્તમ્ ઇનો જગામ ।
સ્નાતું સભા કૃતનમસ્કરણા જગામ શ્યામાક્ષયે રવિકરૈશ્ ચ સહાજગામ ॥