Mokṣopāya · Chapter 5.53

apāraparyantavapuḥ paramāṇvaṇur eva vā /
cid acetyā tadākrāntau na śaktā vāsanādayaḥ //

manaśśemuṣyahaṅkārapratibimbaiś śaṭhendriyaiḥ /
vāsanotthāpitā śūnyavetālī trāsanodyatā //

tatkṛtebhyo vikārebhyo bhītiṃ tāny eva bhūriśaḥ /
bhūyo 'py anubhavantv antar ahaṃ hi cid alepikā //

cito na janmamaraṇe sarvagāyāś citaḥ kila /
kiṃ nāma mriyate brūta māryate kena vāpi kim //

cito na jīvitenārthas sarvātmā saiva jīvitam /
kiṃ prāpsyati kadātmaiṣa prāṅmṛto yadi jīvati //

jīvyate mriyate ceti kuvikalpakalāpinām /
kalanā manasām eva nātmano vitatātmanaḥ //

yo hy ahambhāvatāṃ prāpto bhāvābhāvais sa gṛhyate /
ātmano nāsty ahambhāvo bhāvābhāvāḥ kuto 'sya te //

ahambhāvo mudhā moho manaś ca mṛgatṛṣṇikā /
jaḍaḥ padārthasambhāraḥ kasyāhambhāvabhāvanā //

raktamāṃsamayo deho mano naṣṭaṃ vicāraṇāt /
jaḍāś cittādayas sarve kuto 'hambhāvabhāvanā //

ātmambharitayā nityam indriyāṇi sthitāny alam /
padārthāś ca padārthatve kuto 'hambhāvabhāvanā //

guṇā guṇeṣu vartante prakṛtiḥ prakṛtau sthitā /
sad eva sati viśrāntaṃ kuto 'hambhāvabhāvanā //

sarvagaṃ sarvadehasthaṃ sarvakālamayaṃ mahat /
kevalaṃ paramābhānaṃ cidātmaiva hi saṃsthitam //

evaṃ kimākṛtiḥ ko vā kimādeyaś ca kiṅkṛtaḥ /
kiṃrūpaḥ kimmayaḥ ko 'haṃ kiṃ gṛhṇāmi tyajāmi kim //

tenāhaṃ nāma nehāsti bhāvābhāvopapattimān /
anahaṅkārarūpasya sambandhaḥ kena me katham //

asaty alam ahaṅkāre sambandhaḥ kena kasya kaḥ /
sambandhābhāvasaṃsiddhau vilīnā dvitvakalpanā //

evaṃ brahmātmakam idaṃ yat kiñcij jagati sthitam /
brahmaivāsti tad evāsmi pariśocāmi kiṃ mudhā //

ekasminn eva vimale pade sarvagate sthite /
ahaṅkārakalaṅkasya kathaṃ nāmodayaḥ kutaḥ //

nāsty eva hi padārthaśrīr ātmaivāstīha sarvagaḥ /
padārthalakṣmyāṃ satyāṃ ca sambandho 'sti na kasyacit //

indriyair indriyeṣv aṅgair mano manasi valgati /
cid aluptavapuḥ kena sambaddhaṃ kasya kiṃ katham //

upalāyaśśalākānāṃ sambandho na yathā mithaḥ /
tathaikatrāpi dṛṣṭānāṃ dehendriyamanaścitām //

asadabhyutthite vyartham ahaṅkāramahābhrame /
mamedam idam asyeti viparyastam idaṃ jagat //

atattvālokajāteyam ahaṅkāracamatkṛtiḥ /
tāpena himalekheva tattvālokena līyate //

ātmano vyatirekeṇa na kiñcid api vidyate /
śabdabrahmeti tat tattvam etat tad bhāvayāmy alam //

ahaṅkārabhramasyāsya jātasyākāśavarṇavat /
apunassmaraṇaṃ manye nūnaṃ vismaraṇaṃ varam //

samūlaṃ parivismṛtya cirāyāhaṅkṛtibhramam /
tiṣṭhāmy ātmani satyātmā śaratkhe śaradīva kham //

dadāty anarthanicayaṃ vikāsayati duṣkṛtam /
vistārayati santāpam ahambhāvo 'nusaṃhitaḥ //

sphuraty ahaṅkāraghane hṛdvyomni salilātmani /
vikasaty abhitaḥ kāyakadambe doṣamañjarī //

maraṇam jīvitopāntaṃ jīvitaṃ maraṇāntagam /
bhāvo 'bhāvāvadhicchinnaḥ kaṣṭeyaṃ duḥkhavedanā //

idaṃ labdham idaṃ prāpsyāmīty antardāhakāriṇī /
na śāmyaty arkaratnānāṃ grīṣme 'rcir iva durdhiyām //

nāstīdam idam astīti cintā dhāvaty ahaṅkṛtim /
jaḍāśayā jaḍām abhramālā śailāvalīm iva //

ahaṅkāre parikṣīṇe śuṣkas saṃsārapādapaḥ /
bhūyaḥ prayacchaty araso na pāṣāṇavad aṅkuram //

sutṛṣṇākṛṣṇabhoginyo dehadrumakṛtālayāḥ /
kvāpi yānti vicārātmany āgate vinatāsute //

asadabhyutthite viśve tajjā vayam asanmayāḥ /
asanmayaparispande tvam ahaṃ ceti kaḥ kramaḥ //

idaṃ jagad udety ādāv akāraṇam akāraṇāt /
yad akāraṇam ucchūnaṃ tat sad ity ucyate katham //

aparyantaṃ purā kālaṃ mṛdi kumbha ivākṛtaḥ /
deho 'bhavad idānīṃ tu tathaivānte bhaviṣyati //

madhye naravayomātraṃ kañcit kālaṃ tu cañcalam /
ādyantasomyate tyaktvā vāri vīcitayā yathā //

asmin kṣaṇaparispande dehe viśaraṇonmukhe /
taraṅge ca nibaddhāsthā ye hatās te kudṛṣṭayaḥ //

prāk purastāc ca sarvāṇi santi vastūni cābhitaḥ /
madhyasphuṭatva eteṣāṃ kevāsthā hatarūpiṇi //

citta pūrvaṃ purastāc ca videhaṃ śāntam ity asi /
sad asad vā khasaṃlīnaṃ madhye 'smin kiṃ tavogratā //

yathā svapnavikāreṣu yathā sambhramadṛṣṭiṣu /
yathā vā madalīlāsu yathā nauyānasambhrame //

yathā dhātuvikāreṣu yathā vendriyaviplave /
yathātisambhramānandadoṣāveśavaśeṣu ca //

dṛśyate kṣīyate caiva rūpaṃ sadasatoś calam /
tathaivedam iyaṃ tv eṣā kāle nyūnātiriktatā //

sā ca tvayā kṛtā nityaṃ citta duḥkhasukhodayaiḥ /
yathā viyogasaṃyogayāminyor anurāgiṇām //

tvam apy evāsadābhāsaṃ mithyā sad iva lakṣyase /
mṛgatṛṣṇeva tenaitat tvatkṛtaṃ sat kathaṃ bhavet //

yad idaṃ kiñcid ābhogi tat sarvaṃ dṛśyamaṇḍalam /
avastv iti vinirṇīya mano yāhy amanaḥpadam //

avastv idam iti sphāre rūḍhe manasi niścaye /
hemanta iva padminyaḥ kṣīyante bhogavāsanāḥ //

citā dṛṣṭātmanā nūnaṃ santyaktamananaujasā /
manasā vītarāgeṇa svayaṃ svasthena bhūyate //

paramātmānale kṣiptasaṃvittyavayavaṃ svayam /
dagdhātmakam alaṃ cittaṃ śuddhatām eti śāśvatīm //

deham anyatayā dṛṣṭvā tyaktvā viṣayavāsanām /
vināśam urarīkṛtya mano jayati vīravat //

manaś śatruś śarīrasya śarīraṃ manaso ripuḥ /
ekabhāvena naśyete ādhārādheyakāryavat //

rāgadveṣavator nityam anyo'nyātiviruddhayoḥ /
etayor mūlakāṣeṇa vināśaḥ paramaṃ sukham //

etayor ekasaṃsthāne ratir ity eva yā kathā /
sā vyomny ayasstriyā bhuktā dhareti kathayā samā //

akṛtrimavirodhasthau yatra saṅghaṭitāv ubhau /
dhārā iva patanty eva tatrānarthaparamparāḥ //

mithoviruddhasaṃsarge ratim ety adhamo hi yaḥ /
tyaktavyas sa patadvārāv agnirāśāv apelave //

saṅkalpena manas spṛṣṭvā śarīraṃ bālayakṣavat /
pātrāyeva dhanāny asmai svaduḥkhāni prayacchati //

tair duḥkhais tāpito deho mano hantum athecchati /
putro 'pi hanti pitaram ātatāyipadaṃ gatam //

nāsti śatruḥ prakṛtyaiva na ca mitraṃ kadācana /
sukhadaṃ mitram ity uktaṃ duḥkhadāś śatravas smṛtāḥ //

deho duḥkhāny anubhavan svamano hantum icchati /
dehaṃ manas svaduḥkhānāṃ satkośaṃ kurute kṣaṇāt //

evaṃ mitho duḥkhadayoś śliṣṭayoḥ kas sukhāgamaḥ /
etayor dehamanasor jātyaivānyo'nyaviddhayoḥ //

manasy eva parikṣīṇe na deho duḥkhabhājanam /
tatkṣayotkatayā nityaṃ deho 'pi paridhāvati //

naṣṭaṃ naṣṭam anarthāya śarīraṃ padam āpadām /
alabdhātmavivekena manasāśu vinindyate //

ete manaśśarīre hi mithaḥ pīvaratāṃ gate /
jaḍarūpe hi varṣāsu payodasarasī yathā //

mitho duḥkhāya sampanne ekarūpe dvidhā sthite /
vyavahārapare sārdhaṃ loke vāyvanalāv iva //

citte kṣayiṇi saṅkṣīṇo deha ā mūlato bhavet /
vardhamāne tarur iva śataśākhaḥ pravardhate //

kṣīyate manasi kṣīṇe dehaḥ prakṣīṇavāsanaḥ /
mano na kṣīyate kṣīṇe dehe tat kṣapayen manaḥ //

saṅkalpapādapaṃ tṛṣṇālataṃ chittvā manovanam /
vitatām bhuvam āsādya viharāmi yathāsukham //

prakṣīyamāṇam evedaṃ mama manye manas sthitam /
praśāmyadvāsanājālaṃ prāvṛḍanta ivāmbudaḥ //

dhātūnāṃ sanniveśo 'yaṃ dehanāmā vapur mama /
prakṣīyamāṇe manasi galann evāvatiṣṭhatu //

yadarthaṃ kila bhogaśrīr vāñchyate tat kalevaram /
na me nāpi ca tasyāhaṃ ko 'rthas sukhalavena me //

nāhaṃ deha iti tv asmin yuktim ākarṇaya krame /
sarvāṅgeṣv api satsv eva śavaḥ kasmān na valgati //

tasmād dehād atīto 'haṃ nityo 'nastamitadyutiḥ /
yas saṅgaṃ bhāsvatā prāpya vedmi vyomani bhāskaram //

jño 'haṃ me na sukhenārtho nānarthena ca duḥkhitā /
śarīram astu vā māstu sthito 'smi vigatajvaraḥ //

yatrātmā tatra na mano nendriyāṇi na vāsanāḥ /
pāmarāḥ paritiṣṭhanti nikaṭe na mahībhṛtaḥ //

padaṃ tad anuyāto 'smi kevalo 'smi jayāmy aham /
nisspṛho 'smi niraṃśo 'smi nirīho 'smi nirīpsitaḥ //

nedānīṃ mama sambandho manodehendriyādibhiḥ /
pṛthakkṛtasya tailasya tilair vidalitair yathā //

svasmāt padavarād asmāl līlayā calitasya me /
adha ākramataḥ kiñcit parivāro hy ayaṃ śubhaḥ //

svasthatorjitatā sattā hṛdyatā satyatā jñatā /
ānanditopaśamitā matā ca muditoditā //

pūrṇatodāratā satyā kāntimattaikatānatā /
sarvaikatā nirbhayatā kṣīṇadvitvavikalpatā //

etā nityoditās svasthās sundaryas subhagodayāḥ /
mamaikātmarateḥ kāntā nityaṃ hṛdayavallabhāḥ //

sarvathā sarvadā sarvaṃ sarvasmin sambhavaty ataḥ /
sarvaṃ prati mama kṣīṇe vāñchāvāñche sukhāsukham //

vigatamohatayā vimanastayā gatavikalpanacittatayā sphuṭam /
uparamāmy aham ātmani śītale ghanalavaś śaradīva nabhastale //