Mokṣopāya · Chapter 5.54

iti nirṇīya tatayā dhiyā dhavalayā muniḥ /
baddhapadmāsanas tasthāv ardhonmīlitalocanaḥ //

oṅkāram akarot tārasvaram ūrdhvagatadhvanim /
samyagāhatalāṅgūlaṃ ghaṇṭākumbham ivāravam //

omuccārayatas tasya saṃvittattve tadunmukhe /
yāvadoṅkāram ūrdhvasthe vitate vimalātmani //

sārdhatryaṃśātmamātrasya prathame 'ṃśe sphuṭārave /
praṇavasya manākkṣubdhaprāṇāraṇitadehake //

recakākhyo 'khilaṃ kāyaṃ prāṇaniṣkramaṇakramaḥ /
riktīcakāra pītāmbur agastya iva sāgaram //

atiṣṭhat prāṇapavanaś cidrasāpūrite 'mbare /
tyaktadehaḥ parityaktanīḍaḥ khaga ivāmbare //

hṛdayāgnir jvalañ jvālī dadāha malinaṃ vapuḥ /
utpātapavanocchūno dāvaś śuṣkam iva drumam //

yāvadiccham avasthaiṣā praṇavaprathame krame /
babhūva na haṭhād eva haṭhayogo hi duḥkhadaḥ //

athetarāṃśāvasare praṇavasya samasthitau /
nisspandakumbhako nāma prāṇānām abhavat kramaḥ //

na bahir nāntare nādho nordhve nāśāsu tatra te /
saṅkṣobham agaman prāṇā ardhasaṃstambhitā iva //

dagdhadehapuro vahniś śaśāmāśanivat kṣaṇāt /
adṛśyata sitaṃ bhasma śārīraṃ himapāṇḍuram //

yatra karpūraśayyāyāṃ suptānīva sukhocitam /
śarīrāsthīni lakṣyante nisspandāni sitāni ca //

tad bhasma pavanādhūtaṃ sāsthi vāyur ayojayat /
svadehe bhṛśam ucchūne trinetravratavān iva //

tac caṇḍapavanoddhūtam āvṛtya gaganaṃ kṣaṇāt /
śaradīvābhramihikā kvāpi bhasmāsthimad yayau //

yāvadiccham avasthaiṣā praṇavasyāpare krame /
babhūva na haṭhād eva haṭhayogo hi duḥkhadaḥ //

tatas tṛtīyāvasare praṇavasyopaśāntide /
pūraṇāt pūrako nāma prāṇānām abhavat kramaḥ //

asminn avasare prāṇāś cetanāmṛtamadhyagāḥ /
vyomni śītalatām īyur himasaṃsparśasundarīm //

kramād gaganamadhyasthāś candramaṇḍalatāṃ yayuḥ /
dhūmā gaganakośasthāś śītalāmbudatām iva //

kalākalāpasampūrṇe te tasmiṃś candramaṇḍale /
puṇyarāśāv ivāpūrṇe rasāyanamahārṇave //

rasāyanamahādhārās sampannāḥ prāṇavāyavaḥ /
maṇiyaṣṭisamākārā jaleṣv indor ivāṃśavaḥ //

sā papātāmbarād dhārā śeṣe śārīrabhasmani /
rāsāyanī haraśiraḥpatiteva surāpagā //

udabhūd indubimbābhaṃ caturbāhuvapus tayā /
prasphuranmandarād abdheḥ pārijāta iva drumaḥ //

uddālakaśarīraṃ tan nārāyaṇatayoditam /
praphultacūtavat kāntam ābabhau dīptisundaram //

rasāyanamayāḥ prāṇās taccharīram apūrayan /
saridoghā iva saro vṛkṣaṃ madhurasā iva //

antaḥ kuṇḍalinīṃ prāṇāḥ pūrayām āsur ādṛtāḥ /
vakrānuvakraprasṛtās sarāṃsīva saritskhadām //

prakṛtisthaṃ babhūvāsya tac charīraṃ dvijanmanaḥ /
prāvṛṭsaṃrambhavigame dhautaṃ talam ivāvaneḥ //

atha padmāsanagataḥ kṛtvā dehe sthitiṃ dṛḍhām /
ālāna iva mātaṅgaṃ nibadhyendriyapañcakam //

nirvikalpasamādhyarthaṃ vyavasāyam upādade /
svabhāvaṃ svacchatāṃ netuṃ śaratkāla ivāmalaḥ //

svasvāntavātahariṇam āśādiggaṇagāminam /
cintayā hṛdayaṃ ninye dūrād rajjveva kīlakam //

dhāvamānam adho mattaṃ cittam ābilam ākulam /
balāt saṃrodhayām āsa setur jalam iva drutam //

nyamīmilad dṛśāv ardhaṃ paripakṣmalapakṣmake /
nisspandatārāmadhupe sandhyākāla ivāmbuje //

somyatām anayan maunī prāṇāpānajavaṃ mukhe /
śvasanaṃ śreyase deśe praśastas samayo yathā //

tilebhya iva tailāni pṛthak cakre prayatnataḥ /
indriyāṇīndriyārthebhyaḥ kūrmo 'ṅgānīva gopayan //

bāhyān sparśān aśeṣeṇa jahau dūre śanair arīn /
sahasā kuṇḍakacchanno maṇir dūraṃ tviṣo yathā //

vilīnān āntarāṃś cakre sparśān ujjhitadarśanān /
rasān viṭapakośasthān mārgaśīrṣa iva drumaḥ //

rurodha gudasaṅkocān navadvārānilān atha /
mukhasaṃsthaganāt kumbharandhrakośān ivetarān //

ātmaratnaprakāśāḍhyāṃ spaṣṭāṃ kusumalāñchitām /
dadhāra kandharāṃ dhīrāṃ meruś śṛṅgaśikhām iva //

dadhāra hṛdayākāśe manas saṃyamam āgatam /
vindhyakhāta ivonmattaṃ gajaṃ yuktivaśīkṛtam //

śarannabhovad āsādya nirmalām atisomyatām /
jahāra paripūrṇābdher meroś cātaralāṃ śriyam //

dudhāvātha vikalpaughān pratibhāsam upeyuṣaḥ /
puraḥparisphuradrūpān maṣakān iva mārutaḥ //

āgacchato yathākāmaṃ pratibhāsān punaḥ punaḥ /
acchinan manasā śūraḥ khaḍgeneva raṇe śarān //

vikalpaughe parālūne so 'paśyad dhṛdayāmbare /
tamaś channavivekārkaṃ lolakajjalamecakam //

tad apy utsārayām āsa samyak svāntavivasvatā /
samyagjñānoditenāśu pavaneneva kajjalam //

tamasy uparate kāntaṃ tejaḥpuñjaṃ dadarśa saḥ /
śārvare timire śānte prātas sāndhyam ivāmbudam //

taṃ lulāva sthalābjānāṃ vanaṃ bāla iva dvipaḥ /
apibac cāpy asṛkpūraṃ vetāla iva vegataḥ //

tejasy uparate tasya ghūrṇamānaṃ mano muneḥ /
niśābjavad agān nidrāṃ lolaṃ kṣīvavad eva vā //

meghamālāṃ iva marud bālo nīlābjinīm iva /
yāminīm iva tīkṣṇāṃśus tām apy āśu lulāva saḥ //

nidrāvyupaśame tasya bhāvayām āsa tan manaḥ /
vyoma śyāmaladṛg jantur nabhasīva śikhaṇḍakam //

payoda iva tāpiñchaṃ nīhāram iva mārutaḥ /
tamo dīpa ivācchātmā tad apy āśu mamārja saḥ //

vyomasaṃvidi bhagnāyāṃ mūḍhaṃ tasyābhavan manaḥ /
nidrāyāṃ pravilīnāyāṃ maireyamadavān iva //

moham apy eṣa manasas taṃ mamārja mahāśayaḥ /
yāminījanitaṃ jāḍyaṃ bhuvanād iva bhāskaraḥ //

tatas tejastamonidrāmohādiparivarjitam /
kām apy avasthām āsādya viśaśrāma manaḥ kṣaṇam //

viśramyāśu papātāṅgasaṃvidaṃ citsvarūpiṇīm /
seturuddhaṃ sarovāri pratīpaṃ svam ivāspadam //

cirānusandhānavaśāt svadanāc ca svasaṃvidaḥ /
tataś cinmayatām āgād dhema nūpuratām iva //

cittatvam atha santyajya cittaṃ cittvaṃ tataṃ gataṃ /
anyad eva babhūvāśu paṅkaḥ kumbhasthitāv iva //

cetyaṃ santyajya cic chuddhā citsāmānyam athāyayau /
tyaktavīcyādibhede 'bdhau vārsāmānyam ivaikadhīḥ //

tyaktabhūtaughamananaṃ tato viśvambharaṃ bṛhat /
cidākāśaṃ tataṃ śuddhaṃ so 'bhavad bodhim āgataḥ //

tatra prāpa mahānandaṃ dṛśyadarśanavarjitam /
anantam uttamāsvādaṃ rasāyanam ivārṇavam //

śarīrāt samatīto 'sau kām apy avanim āgataḥ /
sattāsāmānyarūpātmā babhūvānandasāgaraḥ //

dvijacetanahaṃso 'sāv ānandasarasi sthire /
atiṣṭhac charadacche khe kalāpūrṇa ivoḍupaḥ //

babhūvāvātadīpābho lipikarmārpitopamaḥ /
vītavelāmbudhiprakhyo vṛṣṭamūkāmbudasthitiḥ //

athaitasmin mahāloke tiṣṭhann uddālakaś ciram /
apaśyad vyomagān siddhān amarān iva bhūriśaḥ //

āgatāni vicitrāṇi siddhajālāni cābhitaḥ /
śakrārkapadadātṝṇi nīrandhrāṇy apsarogaṇaiḥ //

tāni nādarayāṃ cakre siddhavṛndāni sa dvijaḥ /
gambhīramatir akṣubdho vilāsān iva śaiśavān //

siddhasārtham anādṛtya tasmin svānandamandire /
atiṣṭhad atha ṣaṇmāsān diktaṭe 'rka ivottare //

jīvanmuktapadaṃ tat tad yat sa samprāptavān dvijaḥ /
tatra siddhās surās sādhyās sthitā brahmaharādayaḥ //

ānandapariṇāmitvād anānandapadaṃ gatāḥ /
nānande na nirānande tatas tatsaṃvid ābabhau //

kṣaṇaṃ varṣasahasraṃ vā tatra labdhvā sthitiṃ manaḥ /
ratim eti na bhogaughe dṛṣṭasvarga ivāvanau //

tat padaṃ sā gatiś śāntā tac chreyaś śāśvataṃ śivam /
tatra viśrāntim āptasya na bhūyo jāyate śramaḥ //

tat padaṃ sādhavaḥ prāpya dṛśyadṛṣṭim imāṃ punaḥ /
na yānti khadirodyānaṃ labdhacaitrarathā iva //

tāṃ mahānandapadavīṃ cittāny āsādya dehinām /
dṛśyaṃ na bahu manyante rājāno dīnatām iva //

cetas tatpadaviśrāntaṃ buddhaṃ dṛśyadaśāṃ prati /
kadarthād bodham āyāti na yāty evātha vānagha //

uddālako 'tha ṣaṇmāsān dūrotsāritasiddhabhūḥ /
uṣitvonmiṣato 'mbhodakośād arko madhāv iva //

dadarśa samprabuddhātmā punaḥ paramatejasaḥ /
praṇāmalālasān siddhāṃś candrabimbavapurdharān //

ramaṇīr gauramandārareṇvabhrāmalacāmarāḥ /
sphuratpatākāpaṭalā dyuvimānaparamparāḥ //

asmadādīn munīn darbhapavitrāṅkakarāmbujān /
vidyādharībhir valitān vidyādharapatīn api //

te tam ūcur mahātmānam uddālakamuniṃ tadā /
prasādena praṇāmān no bhagavann avalokaya //

āruhyemaṃ vimānaṃ tvam ehi traiviṣṭapaṃ puraṃ /
svarga eva hi sīmānto jagatsambhogasampadām //

ākalpam ucitān bhuṅkṣva bhogān abhimatān vibho /
svargādiphalabhogārtham evāśeṣatapaḥkriyāḥ //

hāracāmaradhāriṇyo vidyādharavarāṅganāḥ /
paśyemās tvām upāsīnāḥ kariṇyaḥ kariṇaṃ yathā //

kāmo dharmārthayos sāraḥ kāmasārāś śucismitāḥ /
vasanta iva mañjaryas svarga eva bhavanti tāḥ //

evaṃ kathayatas siddhān atithīn ity asau muniḥ /
paripūjya yathānyāyam atiṣṭhad gatasambhramam //

nābhyanandan na tatyāja tāṃ vibhūtiṃ sa dhīradhīḥ /
bhos siddhā vrajatety uktvā svavyāpāraparo 'bhavat //

atha svakarmanirataṃ bhogeṣv aratim āgatam /
tam upāsya yayus siddhā dinaiḥ katipayais svayam //

jīvanmuktas sa ca munir vijahāra yathāsukham /
yāvadicchaṃ vanānteṣu munīnām āśrameṣu ca //

merumandarakailāsahimavadvindhyasānuṣu /
dvīpopavanadikkuñjajaṅgalāraṇyabhūmiṣu //

tataḥ prabhṛti samprāptapada uddālako dvijaḥ /
guhāsu girikukṣīṇāṃ nyavasad dhyānalīlayā //

kadācid ahnā māsena kadācid vatsareṇa ca /
kadācid vatsaraughena dhyānāsakto vyabudhyata //

uddālakas tad ārabhya vyavahāraparo 'pi san /
susamāhita evāsīc cittattvaikatvam āgataḥ //

cittattvaikaghanābhyāsān mahācittvam upetya saḥ /
dṛśye 'smiṃś citraravivan nāstam āyān na codayam //

samaparapadalābhaprāptisaṃśāntacetā dalitajananapāśaḥ kṣīṇasandehadolaḥ /
śaradi kham iva kāntaṃ vyātataṃ corjitaṃ ca sphuṭam amalam alekhaṃ tat vapus svaṃ babhāra //